Ptirchased for the LiBRARY of the
UNIVERSITY OF TORONTO
frovi the
KATHLEEN MADILL BEQUEST
J
CODEX CUMANICUS
^ /
BIBLIOTHECiE /
AD TEMPLUM DIYI MARCI YENETIARUM
l^ ,
PRIMUM EX INTEGRO EDIDIT PROLEGOMENIS NOTIS ET COMPLURIBUS GLOSSARIIS INSTRUXIT
COMES GEZA KUUN
ACAD. SC. HUNG. SODALIS
iC
^
BODAPESTINI
EDITIO SCIENT. ACADEMI/E H U N G.
1880
%
\
K. \. llUdllillirS^^llTilFrtnieiit iiiid .\iiliqiiiirliiiii iii Leipzig.
CODEX CUMANICUS
BIBLIOTHEC^
AD TEMPLUM DIVI MARCI VENETIARUM
PRIMUM EX INTEGRO EDIDIT
PROLEGOMENIS NOTIS ET COMPLURIBUS GLOSSARIIS INSTRUXIT
COMES g6zA KUUN,
ACAD. SC. HUNG. SODALIS
BUDAPESTINI
E D I T I O S CI E N T. A C A D E M I ;E 11 U N G .
zsCst
^
Typographii societatis „Franklin"
PR/EFATIO.
Opus editionis totius codicis cumanici bibliothecas ad divi Marci Venetiarum sex abhinc annis a me susceptum tandem exequutus sum. Hoc opus sane arduum mihi etiam eo aggravavi, quod prolegomena, annotationes interpretationemque textuum cumanicorum Hngua latina scribenda constitueram. Linguam latinam ob duas causas elegi i, quod hujus generis opera Hngua omnibus viris doctis notissima scribi debent 2, glossas voca- bularii cumanici in ipso codice Venetiano per vocabula latina expHcatae sunt. Te autem candide Lector ! oro atque obsecro, ut mihi defectus et menda sane multa et gravia styH benigne ignoscas. Hoc quoque bene scio nec prolegomena defectibus et erroribus exemta fore, nam ea procul a suppelectiH bibHo- thecarum in soHtudine casteUi Maros-Nemethiensis conscribere necesse habui, attamen confidenter spero me saltem in solu- tione quarundam qurestionum arduarum proxime a-d verum accessisse. Etiam in lectione et interpretatione vocabulorum textuumque cumanicorum me saepe errare haudquaquam me latet.
Viris doctis Antonio Schiefner, Hb. baroni Carolo Geringer, Carolo Julio Schroer, Ottoni Keller, Attilio HoRTis, Gabrieli de Balint, Angelo de Gubernatis et Aroni de SziLADY acceptas refero nonnuHas observationes et indi- cationes summi momenti, quas iHi mihi roganti insigni bene-
volentia communicaverunt. Insuper doct. Schroer mihi interpre- tationem glossarum germanicarum hujus codicis humanissime suppeditavit. Denique cl. pra^fecti bibliothecae ,,Marcianae" viri summas doctrinae et humanitatis Johannis Veludo et ill. comitis C. SoRANzo erga me benevolentiam silentio proetermittere non possum.
Ad explicandas glossas cumanicas praecipue professoris Vambery vere egregio glossario cagataico, A. Hindoglu vocabu- lario osmanico et Gabrielis de BAlint glossario Kazanico usus sum. Id quoque annotatum esse volo, nos in notis editionis glossas cumanicas prjecipue osmanicis et Kazanicis comparasse, quia illae apud nos magis not?e sunt, quam aHarum dialectorum formre , hns vero ad cumanicas recte expHcandas maxime idoneae sunt. Ad formam osmanicam in hac operis parte inter- dum non annotavimus, eam arabicae vel persicae esse originis, quoniam in vocabulario cumanico editioni nostrae adjuncto quae ad originem arabicam vel persicam spectant, locis suis anno- tata inveniuntur , in quo glossas cumanicas praecipue cum cagataicis et Kazanicis comparavimus.
Denique de multis impressionis erratis nobis graviter conquerendum est, quje sane longe pauciora fuissent, si nobis per totum illud tempus Budapestini degere hcuisset. Emen- dationem erratorum lector benevolus fine operis inveniet. Non- nuliae emendationes , quae ad lectionem interpretationemque glossarum codicis spectant, in vocabulario cumanico et persico inveniuntur.
Dabam Maros-I^emethii, Anno 1879, Kalendis JuUis.
PROLEGOMENA.
i.
Cotlex latino-persico-ciimanicus, quem niinc primum ex integro luci publicae damus, in catalogo codicum bibliothecae ad templum divi Marci Venetiarum consilio et labore quondam celeberrimi hujus bibHothecae praefecti Antonii Zanetti con- scripto sic breviter signatus est :
« Codex DXLix in 4°, chartaceus, foHorum 62, SaecuH xiv.
Lexicon latinum, persicum et comanicum.
Initio legitur: Mccciii. die XI. JuHi.» Zanetti hanc brevem mentionem codicis in calce cata- logi fecit, videHcet sub titulo : «Appendix codicum, c|ui nuper in parte superiori ducaHs ecclesiae inventi sunt». Doctissimus bibHothecarius initio appendicis observat : «Ex his aHquot, quos sciHcet asterisco signavimus, descripsit Tomasinus in BibHoth. Ven. Mss. pag. 56.»'
Tomasinus loco citato de hoc codice ita scripsit : «Alphabetum persicum, comanicum et latinum .Anonymi, scriptu anno mccciii die xi JuHj. Cuius libri initium est tale. In nomine Domini Jesu Christi etc.
Hec sunt prima verba et nomina de Htera A. audio mesnoem esiturmen
audis mesnoy esitursen
audit mesnoet esitir».
' V. ((I.atina et italica D. Marci Bibliotheca Codicum manii scriptorum.» ^MDCCXIJ.
CODEX CUMANICUS. (T
II
ToMASiNus codicem cumanicum ait a Francisco Petrar- CHA, humaniorum litterarum in Italia instauratore, serenissimae reipublicae Venetorum cum aliquot aliis coclicibus donatum esse et hoc loco de pretioso dono uberius disputans enumerationem codicum acceptam Fortunato Ulmo refert : « Codices qui ad- huc extant e bibliotheca Francisci Petrarch.e , ut mihi com- municavit D. Fortunatus Ulmus abbas cassinensis. » ' Doctis- simus Ulmus in historia monasterii S. Georgii ab eo, dum in hoc claustro degeret, ex antiquis annahbus et documentis con- scripta de hac re ita loquitur :
« Era in Venezia il Petrarca nel 1362 quando dono la sua hbreria aha IvepubHca ; il che scrive il Sansovino nel hbro secondo a carte 25, dove pada della Chiesa del santo sepolcro. Qualche poco residuo dei Hbri della quale da me ricercati et riconosciuti per ordine degh Eccellentissimi Procuratori di San Marco Francesco Moresini, Girolamo Cornaro, et in parti- colare di Francesco Molino all' hora Cassiere fu inventariato, e dataghne hi nota nel 1634. L'altra maggior parte de quah, per neghenza de vecchi ministri, essendo perita, dara che piangere a' buoni in ogni avvenire ; quando intenderano, che, essendo gia riposti come in un sacrario per ordine buono de vecchi Procuratori in certo camerone sopra la chiesa di San Marco, accompagnati anco da una moltitudine di singolari scritture pubhche, e de particulari ; e risorta quindi un' im- mensa perdita della maggior parte di queste cose tutte ; altre da topi divorate, altre offese dah' humidita, in maniera tale, che con questa congiogendosi gran quantita di polvere : si sono quindi impetriti la maggior parte de i hbri, e dehe scritture stesse. Per piu di dugento pezzi de' originah delle quah im- portantissime, et al pubhco spettanti rimaste illese, ho io con somma fatica, et dihgenza ricuperate, et offerte divotamente al Serenissimo Principe Francesco Erizzo. Tra quah vi e queUa
'^ Bibliothecae venetae manuscriptae publicae et privatae (quibus etc.) opera jACOBi Philtppi Tomasini episcopi aemoniensis. Utini, Typis Nicolai Schiratti. mdcl..
autentica de patti nel 1123 di Domenico Michele Doge con GuARiMONDO Patriarca di Gierusaleme, et Baroni del Regno, et altre non meno degne, De quali tutte, et de libri residui del Petrarca ho formatone gl' Inventarij, et consegnatili Tuno ad medesimo Serenissimo Principe et Eccellentissimo Collegio, Taltro agli Eccellentissimi Procuratori hora viventi Francesco MoLiNO, Gio. Nani Kav'*" et Gio. Pesaro Kav'". » Codex ma- nuscriptus Fortunati Ulmi , ex quo textum hunc citavi, in bibhotheca D. Marci Venetiis asservatur. ' Sansovinus (Franciscus , 1521 — 1586), quem Fortunatus Ulmus, loco citato allegat in descriptione sua Urbis Venetae de dono Petrarchae et de curatione hbrorum suorum per mandatum Patrum amphssimorum urbis adhibita in sequentibus ad lectorem refert : « Considerando quanto habbi ad esser a laude di Dio, e del B. Marco Euangehsta, et ad honor et fama, queho ch'e offerto per D. Francesco Petrarcha, la cui fama hoggi e tata in tutto il mondo, che non si ha in memoria di huomini, che fra Christiani sia stato giamai, 6 sia, un Filosofo Morale, et un Poeta, che g\i si possa paragonare, sia accettata la sua oblatione secondo la forma deha infrascritta pohzza scritta di sua mano. Et sia preso, che si possa spendere del Monte, per la casa, et habitatione sua in vita sua per modo di affitto, si come parera ahi Consigheri, et Capi, o aUa maggior parte offerendo h Procuratori della Chiesa di S. Marco, far le spese necessarie per il hiogo doue haueranno ad esser riposti, et conseruati i suoi hbri. » Ecce tenor testamenti, ad quem San- soviNus allusit : «Desidera Francesco Petrarcha di -hauer he- rede il B. Marco Euangehsta se cosi piacera a Christo, et a hii, di non so quanti hbretti, i quah egh possiede al presente 6 che forse possedera. Con questo che i libri non sieno ven- duti, ne per qual si vogha modo mal trattati, ma sieno con- seruati in alcun kiogo da esser deputato a questo effetto, il qual sia sicuro dal fuoco, et daUe pioggie a honor cH esso
' L VII, 217, f. 438.
IV
Santo, et a memoria di esso Fra^xesco, et per consolazione, et commodo perpetuo degli ingegnosi, et nobili di questa Citta, che si diletteranno di cose tali» etc' Tomasinus in pretioso suo libro «Petrarcha Redivivus» de diversis bibliothecis Petrarch/e et de Hbris ab eo serenissimae reipublicae Venetae dono oblatis quaedam memoriae prodidit, quae digna sunt, ut hic repeterentur : «Huius vero muneris memoriam publico in aede S. Sepulchri monumento conservari placuit Venetiis. Plu- res autem Petrarcham habuisse bibliothecas ex ipsius Episto- lis costat. Nimirum in Valle clausa unam, tpiam fihus custo- dis domus, dum in Vallem latrones irruerent, translatam in Arcem ab impiorum furore Hberavit. Alteram Parmae, quam sub Italici Parnassi nomine concelebrat : tertiam Veronae, in qua sub die xxv. Januarii Anno pestilentiae memorabih terraemotum praesensit. Nec Arquadae in Collibus suburbanis hac supellec- tile destituebatur. Epistolas Ciceronis ad Atticum calamo scriptas e bibHotheca Petrarch.e apud Petrum Victorium ingentis doctrinae virum dilaudat Sebastianus Corradus in Praefatione SchoHorum ad Lectorem. Ex quibus omnibus se- lectiores ReipubHcae Serenissimae donasse jam senio confectum credibile est. Quamquam et bona rariorum pars aHo fuerit distracta, e cjuibus Aetnam Claudiano ascriptam se vidisse fatetur Lilius Gyraldus de Latinis Poetis dialogo iv. Nec ta- men ii Codices in BibHothecam D. Marci repositi, sed in pe- cuHarem locum traslati in sacrae Aedis fastigio, apud equos aeneos Plateam versus, ubi commissariae (ut loquuntur) scrip- turae Procuratorum D. Marci asservantur, prope ceHam Ab- batis JoACHiMi. Unde me in eos inquirente IHustriss. Viri et de re Htteraria bene meriti D. Benedicti Capelli Serenissimi Francisci Erizzi Ducis ex sorore nepotis indicio, pro summa ipsius vigilantia in lucem producti, inque ordinem ut Hcuit re- dacti, providentia Illustrissimorum Senatorum ac D. Marci Procuratorum Francisci Mauroceni, Francisci Molini The-
' V. Sansovini lib. «de rebus Venetis».
saurarii, et Joannis Nani. Immane vero in ipsos Codices sae- vierat edax temporis calamitas eo dente, quo theatra, moles, Uibes destruuntur. Adeo quicquid heic erat partim in pulvere inter manus pene collapsum, partim (dictu mirum) in saxa mutatum. Laudanda heic in primis egregia Cl. D. Fortunati Ulmi Abbatis Cassinensis dihgentia, cui Sereniss. Senatus decreto haec erat commissa cura, ut Hbellos tenebris eximeret, et eximium Petrarchae donum a temporis situ, ac tineis vin- dicaret. Horum, quos fortuna superstites voluit, Syllabum a viro laudato ad me perhumaniter transmissum curiosis non ingratum spero.
Missale vetustum hi membranis in folio maiori, in quo non reperitur memoria Conceptionis B. Mariae Virginis.
Antiphonarium geminum fol. in membr.
Psaltcrium in 8. in membr. et Breuia^dtmi in S. membr.
Praecationes Missae solemnes fol. paruo, mcmbr.
Libri Job, et Salomonis Sapientia, Ecelcsiastes, et Cantica in ^ magno, membr.
Prosperi Aquitani Carmina in ^. membr.
Aristotelis Opera, De Physico Auditu, De Cacio, ct Mundo, De Meteoris, De Generatione, et de Anima.
Virgilij Acneis in fol. paruo, ^nembr.
Horatius de Arte Poetica in 4. membr.
Parabola Magistri Arjioldi dc Vilhi No7ia scilicct Rcgulae Gcncralcs curationis morborum facfac, (ut ipsc ait) ad honorcm Illustriss. Regis Franciac D. PJiilippi. Itcm Canones dc Podagra. Itcm Abbrcuiatio Rcgimiuis auctorum. Tabulac. Itcm ' liber de Conseruanda Sanitatc. Abbrcuiatio libri Prognosticorum ubi ct de Crisi. Tractatus Astrologicus pro Mcdicis. Quae hodie ad nos pcrvenerunt omnia Lugd. impressa 1504. et ahbi.'
Compcndiu)n Medicinalis Astrologiac a Fratre Nicolao de
' Hic Arnoldus natus est in Villc i/ciaw (in Languedoc), anno 1250. l^ti rc- fcitur, iitteris graecis, hebraicis et arabicis a juvfnili aetate magna cum soUicitudine studium navavit. V. lib. StrobelberGERI «histtJria monspeliensis» inscriptum.
VI
Pa^anica Ordinis PracdicatonLin compilatuni Anno rjjo. in fol.
maiori in nionbran. 1
Lihcr Logicae Pctri Hispani fol. niinori in carta. '
Fratris Guidonis Respiniani Carnielitani Ouaestioncs de \
Anima. j
Liber de partibus Orationis, quateiius praedica^nentaliter te- \
7ietur d Magistro Spergilo Gambellato Papiensi compositus Anno ,
I Jig. fol. niembr. i
Ouodlibeta Aegidij. j
Alphabctum Persicum, Comanicum, et Latimim Anonymi j
scriptiim Anno ^iccciii. Die xi Julii. Cuius libri initium est tale: I
In nomine Domini Jesu Christi ctc. Haec sunt prima verba et !
nomina de litera A. i
Auclio — Mesnoem. — Esiturmen. j
Audis — Mesnoy. — Esitursen. j
Audit — Mesnoet. — Esitir. I
Libcr Marchianae Ruinae qui continet bella Anni 1338. quo ■
Sereniss. Reip. Venetae accessit Urbs Tarvisium. Cuius prin- j
cipium est. j
Audiat aure trucem cordis pietate ruinam \
Lector, et innumeras populi quas Marchia cladcs !
Lommissas dcpressa tulit sub tempore tetro : \
Ouo liiuenes tenue^^e Duces fulcrentia scebtra. i
Finis :
Lt placida- te pace regat Rex usque supernus, \
Dum spires : Requiem tandcm tibi pracstet amocnam. \
Auctoris nomen hoc disticho in calce libri exprimitur: ,
Gente Ligur, Patria Ambrosij sum fertile nomen, I
Lst miJii stirpsque Ceres, inea spica est apocopata. » ' I Francisco Petrarch.e crebra in nef^otiis diplomaticis
itinera et frequens cum doctissimis et summis suae aetatis viris !
litterarum commercium optimam procuraverunt occasionem bi-
bliothecam suam rarissimis cum libris augendi. Jam in juveniH ;
i
' «Pktrarcha redivivus.» Patavii, mdcl. Pag. 71, 12, 73.
Vll
aetate graecas litteras hausit et Bononiae studiis anti(|uitatis diligenter operam dedit. Homeri opera, quemadmodum vates ipse in litteris ad Nicolaum Sigerum scriptis ait, de ultimis F^uropae finibus sil)i dono oblata gratissimo et laeto animo acccpit. Inter amicos, quos maxime coluit, nonnullos Janu- enses habuit et nihil mirum, si ab uno eorundem codicem cumanicum Europae ultimis per missionarios quosdam con- scriptum e possessione Antonii de Finale hguris sibi acqui- sivit. Codicem enim nostrum cumanicum, uti pag. 156 anno- tatur, per quosdam annos Antonius de Finale possidebat, cujus famiham, uti mihi doctissimus vir Cornelius De Simoni archivi S. Georgii secretarius perhumaniter communicavit, e Liguria originem duxisse constat. Utrum Petrarcha codicem cumanicum ab ipso Antonio de Finale, an aho quodam e numero amicorum Januensium acceperit, minime hquet, sed unum hoc testibus adductis constat, codicem paulo post Anto- NiuM de FiNALE in possessionem Petrarch/e pervenisse. Non solum testes adducti, sed ipse codex assertionem nostram di- serte comprobat, pag. enim 127 et 137 quaedam fragmenta poeseos itahcae reperiuntur, quorum character secundum opi- nionem nonnuUorum virorum doctorum itahcorum , inprimis Attilii Hortis bibhothecae Tergestinae clarissimi praefecti ma- gnam cum Petrarch.e manuscriptis autographis simihtudinem prae se fert. Sed non sohim character scripturae, verum mo- dus partes orationis contrahendi, orthographia et vocabula ipsa auctorem fragmentorum magna cum probabihtate Petrarcham fuisse demonstrant, eandem enim contractionem et orthogra- phiam in his fragmentis observamus, quae in autographis cele- l)errimi vatis, e. g. in codice vaticano liv occurrunt. Denotatio htterae z per y in vocabuhi ni(7y primi fragmenti et in ros/ry et say/a secundi optimer espondet scriptioni yuiao^inar, yjuaginc co- dicis praedicti autopraphi' et contractio larcho secun(h frag- menti etiam in codice vatican(3 saepenumero reperitur. Larcho
' Patr. XIV.
VIII
de la sayta nostri secundi fragmenti plane stilum poeticum clarissimi vatis redolet. Hic tamen annoto, in cod. vaticano constanter saetta occurrere, sed hoc quantum video, nihil impe- dit quominus Petrarcha in suo fragmento formam antiquiorem scribere potuisset, scimus enim poetas omni tempore contra praecepta auctoris epistolae «de arte poetica» nonnunquam formas obsoletas adhibuisse,
Mirari non desino doctissimum abbatem Josephum Valenti- NELLi, qui per multos annos bibliothecae ad templum D. Marci Venetiis summa cum laude praesedit, contra auctoritatem For- TUNATi Ulmi et ToMASiNi, qui ambo res Htterarias serenissimae reipublicae Venetae optime noverunt, in dubium vocare coUectio- nem Hbrorum a Petrarcha reipublicae dono oblatam Venetias unquam pervenisse.' Optime scimus, Poggium'' de libris Petrar- CHAE asserere eos «post eius mortem partim divenditos partim pluribus distributos fuisse», sed etiam hoc notum est Petrar- CHAM post annum 1362, quum Hbros suos serenissimae reipu- bHcae donavisset, usque ad mortem xii annos vixisse, quo longo tempore clarissimum vatem suam coUectionem continuasse et taHbus quoque codicibus auxisse, quorum anteriora exemplaria serenis. reipubHcae donaverat, credibile est. Assertio Poggii certe ad Hbros a Petrarcha paulo ante mortem acquisitos spectat, de quibus possessor adhuc non disposuit. Si Petrarcha anno 1370, quum extremum voluntatis documentum exhibuit, bibHothecae serenissimae reipubHcae donatae causa inquieto fuisset animo, certe indubiam hac in re expressisset volun- tatem, in hoc enim documento, de omnibus rebus, quae ei tunc curae fuerunt, diserte disposuit. Leibnitjus (1646 — 1716) optime novit, codicem cumanicum Petrarch/e in bibHotheca D. Marci superesse et de hac re ita scripsit: «Vidi catalogum Librorum Petrarchae, ubi inter aHos Libros conspiciebatur Dictionarium Lingvae Cumanae, sed in hoc indagando frustra
' V. Bibliotheca manuscripta ad S. Makci Venetiarum. MDCCCLXVIII. ^ Opp. var. pag. 276.
IX
laboravi.» ' Maxime interesset scire, qiiemnam viderit Leibnitius catalogum, utrum brevem Tomasini conscriptionem librorum Petrarchae, an aliam uberiorem. Mihi hoc ultimum probabiHus videtur, nam Leibnitius expHcate «catalogum? scripsit. Alio loco" portentosjs polyhistor addidit: «Semper mihi suspicio fuit, posse in aHquibus Daciae anguHs aHquas superesse reHquias Lingvae Cumanae. Nam Cumanos saeculo xiii. Rex Hunga- rorum recepit, habitationemque iis concessit ; etsi postea, quum bellum Tartaricum ingrueret, pro maxima parte fuerint deleti. Cumani autem videtur se se ab Hungaricis Ditionibus ad Pontum Euxinum porrexisse. » Spes Leibnitii dubitanter expressa lv annis post mortem ejus ad exitum venit. Quum enim legatio Cu- manorum et Jazygum ex Hungaria Viennae coram regina Maria Theresia adfuisset, Adamus Kollarius, vir in Hnguis orientaHbus versatus, invitans legatos, domi ab uno eorum, Stephano Varrone, orationem dominicam in Hngua cumanica audivit. Kollarius Hn- guae turcicae peritus iUico idioma orationis, turcicae originis esse agnovit et de hac re Olahum, Thunmannum et aHos certos fecit. Thunmannus in «Actis societatis Jablonovianae» de reH- quiis Hnguae cumanicae in Hungaria disputans annotavit, ulti- mum Hnguae cumanicae gnarum in Hungaria eundem Stepha- num Varronem fuisse, a quo Kollarius orationem dominicam cumanicam audivit, addiditque sermonem cumanicum cum morte Varronis interiisse.^ Varro certe orationem dominicam et aHas quoque preces breves cumanicas memoria tenuit, sed id quod Thunmannus dixit, eum Hnguae cumanicae peritum fuisse, argumentis confirmari non potest, immo peritia Varronis in Hngua cumanica praeter orationem dominicam angustis salu- tationum canceUis circumscripta fuisse videtur. Post Leibnitium noster Corndes fuit primus, qui coJicem cumanicum Mar- cianae in mcmoriam doctorum reduxit eum in sequentibus
^ GOTHOFREDI GuiLLELMi LEiiiNiTii, Opera omnia. Genevae, 1768. 4" Tom. VI. Pars 2. Pag-. 188.
^ Jom. V. Pag. 224.
3 Lipsiae, 1774. 4-to. Tom. IV. Pag. 188.
breviter ita describens : «Decennium circumactum est/ exquo Venetiis in comitatu 111. D. Josephi e S. R. J. Comitibus Teleki de Szek etc. Heri Mecaenatisque mei indulgentissimi fuerim versatus. In Bibliotheca S. Marci offendi Codicem Ms. in 4-to hoc modo signatum : Codex dxlix Arm. E. i. Prima Codicis pagina his verbis erat inscripta Mccc" 111° die XI Julij
In nne Dni nri Thu Xpt et Beatae Virginis Mariae Matris ejus et omnium Sanctorum et Sanctarum Dei Amen.
Ad honorem Dei et Beati Johannis Evangelistae. In hoc Libro continentur Persicum et Cumanicum Alphabetum.
Haec sunt Verba et nomina de littera A.
Cumanica Turcico Tartarica
Mesnoe77i esitiwmen — mesmtt — audio, audivi
EsihCrmen — isidiiriim — audio
etc. usque ad vocem Atlan — atlan — equita».
CoRNiDES, uti ex his paucis excerptis videri potest, formas quoque persicas, saltem primam vocabularii formam persicam et ejus conjugationem pro cumanicis habuit, vicsnoem enim juxta esiturmen sribens eam quoque formam sub inscriptione «cuma- nica» coUocavit et cuni forma turcico-tartarica mcsmu (sic !) comparavit. Pro forma aoristi secundae personae esiturscn perpe- ram esitiCrscm (cum m in fine) sripsit super vocalem u nescio quam ob rem e apponens et cum prima persona aoristi loco formae turc. or. isitirmen vel esetirmcn formam imaginariam isidu- rum comparavit, in qua scril^endi ratione etiam hunc errorem commisit, ut pro tenui mediam consonam scriberet. Paulo longiori temporis intervallo Cornides certo codicem attentius perspe- xisset et non dubito, etiam de secunda ejus parte docte, uti solebat, disputavisset ! Haec pauca excerpta et quaedam alia in dissertatione sua manuscripta «Commentatiuncula Hist. Cri- tica de Cumanis»'' inseruit, quae initio hujus seculi in domo
anno 1770.
§. 14. in.
viduae comitis Josephi Teleki in pa.ti^o SzirAk asservata erat. Illustris cultor litterarum hun<j^aricarum Aranka commentatiun- culam praedictam vidit et cx hoc fonte Petro Hokvat e<^re<2^io historico ab eo de hac re solHcitus excerptorum saltem initium communicavit. Facere non possum, quin quaedam ex littera Danielis Cornides ad doctiss. Georgium de Pray (Vindo- bonae, d. 14 Febr. 1773) hoc loco inseram : «Egregia plane sunt, et reconditae eruditionis, quae de Chunis Cumanisque mecum communicasti. Qua in re, quod mihi sis gratificatus, multum TiBi debet. Haud pauca eorum, quae disputas doc- tissime, in usum meum convertere potero, quamquam in non- nullis a Te dissentiam. Non vacat nunc vagari longius, om- niaque monumenta abs te allata discutere sigillatim : quare perbreviter summa tantum attingam capita. Chunos sub S. Ladislao Colomannoque, et Cumanos sub Bela IV sequutisque Regibus, unam omnino eandemque gentem esse, firmiter mihi persuadeo. Illi cum Arpade in Pannoniam illapsi, Valachiam, Provinciam Temesiensem, orientalemque Transilvaniae oram, obtinuere : hi, anno 1221 in Moldaviam, exactoque vicennio, anno nempe 1241 ex Moldavia in Hungariam immigrarunt. Scio, Russicos annales Makarienses tradere, adscitos ab Oskoldo et DiRO, duobus Waraegis, in societatem armorum Cumanos quoque ; sed Cumanos eos diserte vocant Russos, quod mihi non videtur verosimile. Quae porro de Cumanis eiusdem cum Chazarorum gente, originis, addis, perbelle quidem cum Systemate Schlozeriano consentiunt; mihi tamen, fateor, non arrident usquequa(|ue. Chazaros non inficior Magyarorum cognatos fuisse, nec Hnguae inter utrosque, nisi forte Dialecti, intercessisse discrimen, puto ; Cumanos tamen Chazaris accen- sendos esse, vehementer ambigo. Meas dubitandi rationes Tibi alia opportunitate, si jusseris, edisseram. Nomen Chazaricae urbis Sarchel existimo Graecis detortum esse ex Szdr-hely^ (|uod albnm lociim sonat. ' Szdr enim obsoletum vocabulum
' Apud CONSTANTINUM PoKPHY i<0(iK\T TUM 'kiT.om unr.l-ivt. Vox sarig, sari, sara
Xll
Hungaricum est, album notans ; quod clare ostendere possem, si ferret id institutum meum. Evanuit huius vocabuli usus, nec nisi in voce composita szdr-ldbn superest, quod de equis albos pedes habentibus hodieque usurpatur. Delislius Sarchel illud Constantini urbi Bielogrod adaptat ; ego malim Bielawecz substituere. Nitor autem auctoritate Nestoris, qui civitatem Bielawecz diserte Chazaris attribuit. Rubruquisium, Plancar- pinum, Vincentium Bellovacensem, Bacconem, Haitonum legi ; hi tamen Cumanos, si quid mihi cernere datur, solHcite a Ga- zaris, hoc est Chazaris, distinguunt.
Quae de lingua Cumanorum Hungarica disputas, elegantia sunt, miroque excogitata ingenio; mihi tamen non satisfaciunt. Diuersum enim Cumanorum fuisse sermonem a Hungarico, praeter Rogerium, alia quoque eius aetatis monumenta loquun- tur. Possem omnino nubem testium proferre, qui uno ore Cu- rnanos perhibent Tartaros Kipzacos fuisse, Hnguamque Cuma- nicam Tartaricae Dialectum ; certiori tamen utar argumento, planeque taH, quod vim afferat. Triennio abhinc incidi Vene- tiis in BibHotheca S. Marci in Codicem AIs. in ^to, anno 1301 (sic!), si bene memini, exaratum, atque Hnguae Cumanicae Vocabularium, vocumque Cumanicarum DecHnationes Coniuga- tionesque tradentem. Ex indultu CL Antonii Zanetti, BibHo- thecae Praefecti, exscripsi ex eo codice vocabula bene multa, et aHqua DecHnationum Coniugationumque Paradigmata, com- perique, linguam Cumanicam a Hungarica, Slavonica, Germa- nica, caeterisque Hnguis Europaeis toto coelo differe. At quo- niam aduersaria iha mea in Transilvania reHqui, specimen Hnguae Cumanicae ex meis aduersariis deponere nunc non possum. Opportune tamen accidit, ut a celeb. KoHario accipe- rem his diebus Orationem Dominicam veteris Hnguae cumani- cae, sibi a viro quodam inter Cumanos spectatissimo submis- sam, prout ea in schoHs Cumanicis hodieque memoriae caussa
in diversis dialectis lurcicis flavum signiflcat (cf. h«ngaricum sdrga). Quod ad for- mam kel, cf. mongolicum ger «domus», «familia», hung-aricum hely «locus», turci- cum ,,//" «regio». Editor.
XIII
recitari a pueris solet. Voces plerasque ex Turcico Tartarico- que mihi commode explicuit Cl. Kollarius, ut est harum lin- guarum peritissimus. Initium ita habet : Bczdm attanidsz kense kikte etc. quod significat : Pater noster, qui es in coeHs etc.
De Chunis Ptolomaei nihil habeo quod dicam. Hynos pro Chunis esse ab ahquibus repositos, inde factum puto, quod Librarii nonnulli elementum asperum cli^ in spiritum lenem h transmutantes, Huni pro Chuni scripserint et ex eo ()''jvoi pos- tea factum, facih admodum aberratione. Praecipuus Codex Ms. Graecus Ptolemaei membranaceus, e Bibhotheca Matthiae Corvini Regis in Augustam translatus, qui inter Codices grae- cos Mstos Historiae profanae Numero i-mus gyj- ^ quemque dedita opera inspexi, diserte habet : youvoi.t» Litterae Cornidis ad Georgium de Pray, quae copiosum eruditionis fontem oc- ckidunt, in bibliotheca universitatis regiae Budapestinensis as- servantur et jam diu futurum eorum editorem expectant.
Principissa Koltzoff Massalsky, fiha principis Mich/elis Ghika (Dora d'Istria), femina omni laude dignissima, cujus nescio utrum ingenii aciem an doctrinae magis admirer uberta- tem, in dissertatione, quam inscripsit «Russes et Mongols» codicis nostri praestantia optime intellecta haec verba edidit : « Un vocabulaire persan-latin-kouman, qui existe a la Marciana de Venise, prouve que les Koumans parlaient un dialecte turc ; mais on est porte a croire que chez eux le sang turc etait melange de sang ougrien» (vid. « Revue des deux Mondes», 15. Februarii, 1872).
Antequam primum prolegomenorum capitukim. absolvam, de exteriori codicis habitu, fohorum numero et signatura dicam. Antonius Zanettus in catalogo bibkothecae divi Marci codi- cem cumanicum ait 62 fokis constare, sed in hac re clarissi- mus praefectus haud recte vidit, nam totus codex fokis 82, videkcet paginis 164 constat. Recentiori tempore codici kga- turam corroborandi causa duo adhuc foka vacua affixerunt. Ligatura codicis coriacea praecedentis secuk opus esse videtur. Stemma serenissimae reipubkcae Venetae super adversam et
XIV
aversam cooperimenti partem in corio ipso impressum cernitur et super primi folii adversam et ultimi folii aversam stigma bibliothecae nationalis Parisiensis («Bibliotheque nationale») videri potest. Imperator enim Napoleonus primus hunc quoque codicem cum aliis thesauris bibliothecae D. Marci Parisios transportari jussit, unde post aHquot lustra Venetiis tandem restitutus fuerat.
Ecce praesens Codicis signatura :
DXLIX.
Arm. Lxxxv. C. 8"
CoRNiDES, uti vidimus, paulo diversam Cod. signaturam dedit, scilicet:
DXLIX.
Arm. E. \. Inde perspicimus, codicem nostrum post ejus felicem res- titutionem bibliothecae D. Makci in alio armario reconditum fuisse, quare (|uum anno 1873 praefectus bibHothecae ejus tem- poris doctissimus abbas Valentinellus codicem mei gratia ope antiquioris signaturae perquireret, eum reperire difficulter potuit. Sub praesenti praefectura viri summae doctrinae et humanita- tis, clarissimi J. Veludo novus codicum orientalium catalogus auspicatissimum exordium cepit et spes nos tenet, novum illum catalogum jam in proxima expositione Parisiis in conspectum vulgi datum iri.
II.
JuLius Klaprothus (1783, f 1835), vir in vastissimo dominio linguarum orientaHum extensae eruditionis, cujus sane multos et graves errores aetas nostra detexit et ad emendationem eorum studiose animum instituit, sed cujus vere conspicua merita grata nondum memoria praedicavit, cum editione glossarii cumanici statum quarumdam quaestionum historicarum et philologicarum multum promovit. Vir summae eruditionis Guillelmus Schottus
XV
in (lissertatione sua «de Uiguris» Klaprothum defectuosam notionem linguae persicae et dialectorum turcicarum habuisse perspicue comprobans quaedam suae versionis ex hisce Hnguis specimina adduxit. Klaprothus celeberrimum Abulghasium germanice interpretatus formam ^\.=^Xj «universitas eorum» ^^^x=^vL « pars eorum » legit et ita interpretatus est atque sequen- tem ejusdem auctoris textum ^3^1 ,^bj.XLo ^iXi3^^^\ j^iJ^i ^j^^ ^yij" yhL>lj)y.S^ ^1=::. ^j ^^^ «postea decem tribus uiguricae virum Man- GUTEj appellatum (sibi) in principem elegerunt» perperam hoc modo vertit : «On-Uigures ex ipsorum genere heroem Mangutati principem fecerunt» etc. Doctissimus Schottus et hoc Klaprotho exprobrat, eum notissimas voces persicas et arabicas bdzdr «mercatus», sagird «discipuhis», hcdeii «corpus», cliazine «the- saurus», taifc «famiha» pro turcicis vel tartaricis habuisse.'
Quid multa? Plurimas enim in hoc capitulo habebimus opportunitates Klaprothi vitiosas lectiones et falsas interpre- tationes digito demonstrandi, namque certo hnguae persicae et turcicae peritus paginas vocabularii a Klaprotho editi perle- gens eas maximopere mendosas reperiet. Etiamsi lector codicem originalem sub ocuhs non habeat, tamen editionem iUam men- dosam esse facile observabit. Nihilominus nos editori gratias referre aequum est, iHe enim cum hoc suo opere quaestionem Hnguae cumanicae tandem resolvit et attentionem nonnuHorum virorum doctorum in codicem nostrum studiunKjue Hnguae cuma- nicae convertit.
Klaprothus, uti ipse refert in prooemio editionis suae,^ Hbrum Tomasini ((PetrarcJia redivivus» inscriptum obiter adspi- ciens in titulum codicis cumanici «Alphabetum persicum, coma- nicum et latinum» forte incidit atque statim affectus desiderio codicis amicum suum Salvi Vcnetiis per epistohim adivit eum soHicite rogans, ut sibi copiam vocabularii quam primum Pari- sios mittat. Salvi postuiato lubenter indulguit et copiam per
^ V. «Zur Lligurenfragcii von W. SCHOTT. Berlin, 1874.
^ Memoires relatifs a TAsie, contenant des recherches historiques et pliiloh)- giques sur les peuples de rOrient, par M. J. Klaproth. T. III. Paris, 1828.
XVI
amanuensem quendam confici curavit, eamque anno 1824 Klaprotho misit. Habet haec res admirationem ! Klaprothus copiam optimam esse existimavit et de hac re in prooemio praedicto ita scripsit : *M. Salvi eut la bonte de sadresser a un des bibliothecaires de Venise, et de le prier de rechercher le manuscrit, et d'en faire tirer une copie. Ce savant, dont j'ignore malheureusement le nom, s'est acquitte de cette commission avec U7ie grande exaditude^ et je recus la copie de ce monument precieux au mois de novembre 1824.» ' Ouicunque studia linguae persicae et turcicae leviter tantum attigit, copiam Klaprothi, qualem ex ejus editione novimus, certe pro mendosa habebit, etenim in multas incidet formas, quae naturae et indoli harum Hnguarum neutiquam respondent. Nemo est, qui codicem cuma- nicum a missionariis extraneis conscriptum absque mendis esse existimet, at editio Klaprothi talia quoque menda continet, que copistam ignarum Hnguae persicae et turcicae evidenter ostendunt, pars enim magna eorum non tantum ad orthogra- phiam refertur, in qua saepenumero scriptores codicis a genuino pronunciatu multum aberraverunt, sed dubio procul imperitiam putam arguit. Impossibile est credere omnia haec menda solum lapsu calami orta fuisse, quamobrem mirari non desino, Klaprothum in lingua persica et turcica ad suscipiendam editio- nem hujus generis satis versatum copiam suam bonam et correctam existimasse, pariter miror lectiones quasdam vitiosas, quas facile emendare posset, non emendasse et alias, quas emendare vellet, ad genuinam formam reducere nequaquam potuisse. Ceterum codex etiam talia menda continet, quae nec peritissimus ser- monis persici et turcici, si ope exemplarii originahs destitutus sit, concinne emendare possit. Codex noster in parte sua turcica dialectum cumanicam ostentat et ideo nonnullas proprietates continet, quas solum is noverit, qui totum codicem dihgenter perscrutatus sit. Klaprothus, uti notum est, codicem cuma- nicum originalem nunquam sub oculis habuit et de secunda
' P. 120.
XVII
€;jus j:);irt(,', in (|u;i (]ui(l;im lon^iores tcxtus (:um;i,nici contincntur, niliil novit, (pKLinohicni in iis s;iltc]n iclnis^ (]u;ic a cc^niti^nic j)roj)rict;ituni (linlccti j^cndcnt, (jucdanimofkj excusari p(jtcst. Vir in littcris oricnt;ililnis sumin;i(; cruditionis , clarissimus Otto Hlaii, (jui studiis turcicis cum puljlicatione grammaticac ct tex- tuum di;ilccti l)osniac;ic novos fontcs apcruit, j)aulo ;inte (juasdam lormas vocabularii a Klapi<(jth(j cditi j)rocul a c(jdicc (jriginali solo subsidio c(jnsjiicuae doctrinac in sua dissertatione «de stirpe et linf^ua Cumanorum >) cmcn(l;ire cbnstituit. Et in hac (juidem rc j);irs tcnt;iminis successit, veruntamcn (juacdam codicis voca- l)ul;i ij)sc doctissimus Ijlaij ad j^cnuinam formam cumanicam, (ju;ilcm in codicc vidcmus, rcduccr^; niinini(; j)otuit. Jjlaij for- m;is ;l Ivlalrotho cditas umniLrmen, mcninunidoji, nmnij^iil A)'a\- nco aliquid», "balneavi», «balnca» in codice orif^inali ita scrijjtas cxistimans cas cum vcrbo chivaico manmak « humcctarc » com- jjaravit, scd (juod Blau scire non potuit, in codice loco c;irum liaccc formac iuimnrmen, itinndim et iuungul le^untur, (juae m;inifesto cum nominc adj. turcico oricnt^di jokum, jooidu (jo- vuni, jitm) etc, «m.ollis, c» consentiunt, cf. \\\\iVix\(z\\\ri junmak j^ro juk'inmak, juvnimak «sc lavare» ct caf^ataicum ///w^^/t «lavarc».' Hlau formam a KLAi'R(/rii(j cditam uselarme n ii iu.dici^ ys deri- vat;iin dicit, scd in codicc originali tis etarmen, us ettim, us et lcgitiir, (juac formae non derivatione, immo compositione ortac suiit ct conjugationcm verbi persici ^j^^v^vJ' «ira(Hficare » optime intcrprctantur (^U-vJ j «madidum facere»). Ijlau locutionem co7ionl adirgamach cum ecini adarmak comj)aravit, at c(jdex frjr- m;im acirgamach habct, idcin formas a Klaprotho cditas cor- dum, corgil ad ;iiialo<(iam jjosniaci kovmak in covdiim, covgii emcn- davit, ;it codcx originalis formas coydum, coygil exhibct. Hlau f()rm;im ;i Klaprotho cditam orlas in otlas cmcndavit, at codex form;im orlas habet, (juae verbo turcico or. JLxj^Kjl «ascen- dcrc» optimc explicatur. Formam a Klapr(jth(j cditam colmac
■ V. «Monumenta uii^urica» doctissimi Vambkry (Innsbruck, i^joj, pa;^. 248 et.ejusdem glossarium cagataicum (Lipsiae, 1867).
CODEX CUllANICUS. ^
XVIII
Blau cum turc. or. pU-y> «armilla)) comparavit, at codex cnlmac habet, cujus vocis significatio in columna latina v. «beffa)) ex- plicatur, «beffa)) vero apud Du Cangium jocum significat, qua- mobrem forma cum. culmac cum kazanico kolko eandem habet significationem. Blau secundum Klaprothum vocem cnm addu- cit, sed in codice originali cn reperitur. In codice non «stupas)), sed stnpa s., id est stnpa sctac legitur. Blau editionem Kla- PROTHi sub ocuHs habens formam cumanicam tcriton v. latinae «foratura)) respondere existimavit, at in columna latina codicis ei «penna)) respondet, quae vox in latinitate medii aevi «pel- lem)) significabat. AHas formas mendosas Blau quamquam pretiosissimo codice originaH destitutus, tamen optime emendavit et in hac c|uoque re clarissimum admirabiHs eruditionis speci- men dedit. In editi(3ne Klaprothi locus quarundam vocum permutatus est, ita pag. 227 voces chamir, ctmac, cliirda in sequenti orcHne apparent :
«farina)). ard. cJiamir.
«pasta)). elmac.
«panis)). nan, ard. chirda.
« turta )) . tnrt. chirda.
Doct. Blau rectum ordinem, qualem in codice reperimus, in sequentibus optime reposuit :
«pasta»
« panis )) «turta»
cha-inir
etmac
chirda.
Ecce ordo codicis :
« farina )) « pasta » « panis» «turta» «fugatia»
Blau formas mendosas ecHtionis Klaprothi algerle, ctliiudn, bamsac in algesli, echindi, dasmac correxit et revera codex algesli, echindn, bas))iac habet.
|
ard |
cliamir |
|
nan, ard |
ctmac |
|
tjwt |
chi)'da |
|
cJiirda |
XIX
Rlau in (lissertatione' praeclicta. id tantum aj^ere instituit, iit conspicuum editionis Klapkothi emendandae c|uodamm(xlo exemplum statueret, non totum vocahularium a Ivlaprotho edi- tum, sed partem tantummodo tractavit , eamcjue non solum emendare, sed etiam cum respondentibus formis dialectorum turcicarum comparare consituit et in hac re de originibus nun- nullarum t^lossarum cumanicarum totac|ue etymolof^Ma dialecto- rum turcicarum eximiam meruit laudem. Nunc vidimus, quid vir dialectoruni turcicarum peritissimus, etsi codice orij:;inali destitutus erat, solo ingenii et eruditionps subsi(dio perficere potuerit, et jam nunc videamus, cjuomodo Klaprothus, cjui codicem illum non ma,G;is quam Blau inspexerat, institutum suum ad exitum perduxerit. C(jmparemus i^itur primam editionis Klaprothi paginam cum codice originali ! Antetjuam initium editionis Klaprothi jiroducamus, inscrij^^tionem codicis originalis comparationis causa hic apj^onemus. Ecce initium :
«MCCCIII die XI luly
In noTe dnj Nri iliu yr et Bte Vigis Marie Mats ei et omium Scor et Scar dei Amen.
Ad honorem dei et Bti Johis euangeliste.
In hoc libro cotientur j^rsicum et comaicum p alfabetum :
Hec sunt Veba et noia de lita. A.y> Vocabularium a Kla- protho editum ita incij:)it :
«MCCCIII die XI. Julii
In nomine Domini nostri Jesu Christi, et beatae Virginis Matris cjus Mariac et omnium sanctorum et sanctarum Dei. Amen.
Ad honorem Dei et sancti Joannis evangelistae.-
In hoc libro continentur pcrsianum, comanicum joer alj^ha- betum.
Haec sunt verba et nomina de littera ./4. » Itacjue jam ij^sa inscriptio glossarii in editione Klaprothi codici joarum respon-
' «Ueber Volksthum und Spracht- der Kumancni». '/.. (1. IJ. M. G. Tom. XXIX. Pag. 556-587-
XX
det. In pag. prima editionis formae seqiientes a respondentibus codicis discrepant : i. incsnoti pro nicsnoit 2. csiturnicn pro csi- turnicn 3. csiturson pro csitiirscn 4. csitir pro csitur. In pagina secunda haece formae discrepant:
apud Klaprothum in codice or.
1. niesnidam mesin(.)ciem
2. mesnidi mesinidi
3 . mesnid mesinid
4. sinida budcm etc. sinadabudim
5. csiturucdi esiticedi
6. csitkascm esitka^sen.
Sed haec discrepantia plerumque orthographiam attinet. Nunc videamus exempH gratia (juasdam formas, quae apud Klapkothum plane ahter scriptae reperiuntur, quam in codice leguntur. In capitulo codicis « hec sut tempora» voci latinae «prima» apud Klaprothum forma A octi respondet, at codex as octi habet, id est ^^^ jil, proprie «tempus edendi», — - formis etJiindu chiudc apud Klaprothum in cod. ccJiindu. cJiinda, id est ^i\>iX;f , ItX-U^ respondet («postmeridies»), cf. |^/^ «pars poste- rior», «postca», — v. Jicft editionis K. in cod. jcti (cf. hunga- ricum Jict «septem», «hebdomas»), — ayda editionis K. in cod. ayna, — apcc ay Klaprothi in cod. asuc ay respondet. In capi- tulo « Noia rer que ptinet Deo et ad suiendu ey» sequentibus formis editionis Klaprothi algerle, ima, barxlic, tengri soumacJiig, ycrar bcrmac^ vel yalbarmac, juidtirs in codice originaH algcsli, dmcid (cf. kazanicum omot «spes», persicum >XkA)., baxlic, tcngri soumacligu , yasuc aytmac yrar bermac, oro yalbarmac (id est : «oratio» yalbarmac), juldus respondent. Klaprothus, uti vidi- mus, nonnunquam rectum vocabulorum ordinem invertit, tametsi orcHncm glossarum persicarum et turcicarum ad normam inter- pretationis hitinae (Hrigere potuisset. Glossarum germanicarum unam partem Klaprothus haud recte intcHexit, alteram ne edidit quidem, ita loco icJi syc, icJi scy «culo», «culavi» mon- struosas formas idjsyc, idjscy^ loco volbrenguge «perfectio» vel b regu nge sciipsit syhabam rW conjunctionem (Hsjunctivam Hnguae
XXI
latinae «vcl)) existiiTians. In editionc Klaprothi hae j^lossae £(ermanicae planc desidcrantur : i. pa,f(. 158 (post gerundium bycnip biip) sclirckin {.- dc) «tripudians», cf. vcrbum o;erm. med. ae. schrcckin «saliro) 2. pag. 234 ic/i lnsfc 3. pa<:(. 236 (juxta formam kovniic, apud Klapkotiium koynnc) dcr ars bcyn 4. pag. 254 ich. Amanuensis Klaprothi non solum glossas praedictas germanicas, sed etiam haud paucas voces persicas, cumanicas, latinas conscribere omisit, ita in capitulo adverbiorum secpien- tes formae editioni Klaprothi plane desunt : i. «breviter», .r//^ tcrclap 2. Jicss 3. kimninofnr 4. «cotidianum » kundcoi ^. crid cakta 6. ccuJi (« chilcitcr))) 7. saaiiap 8. kopoadcyri («diu», cf. turcum or. «--Jei^ « muUum ») g. ynmsak 10. anio ncnn 11. ja/oan- /ap («false») 12. ourinn ul ouru/a («furtive») 13. bcrk/cp («firmi- ter») 14. katirap («fortiter») i^. \\ conuhd/d («fidehter») 16. auhr- sibi/c\ Jiorn ... (cf. vocem arabicam Jiiinnct «honorifice») 17. kiczi conou/u bi/c (« luimihter ») 18. ,Ji''ca'\ nicrc ul nanay, uay ig. vl /mdi 20. ul /ana («iterum») 21 i. m. (id est «in medio») ckiniir katnig Jiarassinda «inter» (id est «in medio duorum laterum») 22. «nunquam.», ;''//c?'r;'///.r, JiarcJiis hcrgys. In editione Klaprothi non solum voces, sed etiam nonnullae dictiones breves hitinae et cumanicae desiderantur, e. g. i. pag. 175: «homo letae cum h deo famulae» (id est «homo letare cum homine deo famu- hire», in c|ua dictione loco formarum deponentium formae verbi activae usurpantur) 2. pag. ig^: «induas bracam tuam» concc- kuoni ki/giJ ^. pag. ig^: bu kiczc ciu ( .-ci n/ ) k ( . ) r( y )f bu/oac bo/d(i) « (hic) liomo (qui) depravatus fastidiosus est» 4. pag. ig^: « qs fet» kin/ sasir 5. ultima pagina vocabuhirii «d diis ps-(ns) here- ditatis tue fac ahas», id est «dominus Deus participes nos hereditatis tuae fac ahas . . . .». Voces notissimas turcicas Klaprothus ahquando j)ro pcrsicis vel aral)icis habct, ita vocem turcicamy^?'/'// «pauper» cum arabico v^>£. et afK'erbiiim tcrc «cito» (cf. cagataicum tirik, kazanicum tc7'c) cum voguhco torka, finn. tcrwck/i com})aravit ; est operae pretium, ut Klaprotiii lianc iihimam comparationem cum ipsius verbis annotemus: «hi racine de ce mot se retrouve (hins h^ mongol tourocji, (hins, le yakoute
turo-uin\ dans le vogoul de Verkhotourie torka, dans le tinnois- carelien tcrwckh, et dans le cornevalis stirk^-' (pa.G^. 192). Ecce audacem comparationem ! Klaprothus dialectis line^uae cuma- nicae affinibus omissis ea procul quaerit, quae prope reperire poterat. Ex magna falsarum comparationum abundantia paucas tantum producemus i. formam tiirlij Klaprothus pag. 157 editionis suae, quam falso turJij cdidit, cum arabico y^o com- paravit, at cadem ipsa vox etiam in diversis dialectis turcicis usurpatur, ita in dialecto turc. occidentali sub forma diirlu et genuinae oriirinis turcicae esse videtur, radix enim tor, tor in (lialectis turcicis proprie formam significat, e. g. -^y^ ^ «quaHs, e», cf. mongolicum toro « consvetudo», «lex», proprie «modus vivendi», — manguicum doro «via», «regula», «ordo», «con- svetudo», «lex» et «ritus»,' — hungaricum tdrvcny «lex» 2. Kla- PROTHUS vocem turcicamy^^-i,'/ «pugna» e lingua persica deprom- tam dicit, at vox «pugna» in lingua Persarum Ai^ et non ja^:^'i sonat, jagc vero cumanicum optime cum uigurico jalcilaviak «hostile esse» convenit, nimirum originem a voce ,j-!^^ «prope» sumsit 3, Klaprothus paginis 165, 166 editionis suae vocem cumanicam tcchsir cum arabico >.^^" (quod perpcram toghiir transcripsit) comparavit, at haec forma cum verbo turcico orientaH tckismdk comparanda erat 4. vocem w^^;'//^:';' « sigillum» cum arab sjij «liciuatum aurum argentumve ct pars ejus» contuht, at vox ))i 00 hor \oc\ >-§jo respondet, (|uac in (halccto osmanica sigil- lum significat, cf. ^Jy^y':' ^^ v. ^J-*^ y^'' v. ^a^sjf *^ «sigilkire» et osmanicum ^dj-^x? idem, y^y^ «sigihatum» 5. cumanicum ]ic))ia cum arab xJiS contuht, at vero cum turc orientah ^t^-y. «res» conferre debebat, v. apud Pavet de Courteille |*4-y « res mea» («ma chose, ce qui est a moi»). Klaprothus saep^Miu- mero formas ab eo «sil^ericas» dictas adducit, ut voces cuma- nicas cum eis comparet, equidem formis inspcctis nescire me fateor, quid Klaprothus sub denominatione «siberica» intelle-
^ «Ssc-schu, sohu-king, schi-king» etc. Herausgegeben von H. C. vun der 1 CjAI!ELKNZ. H. Heft. Worterbuch. Leipzig, 1864. 1
XXIII
xerit, formae eiiini ah eo adductae et arahico cliaracterc scriptae nihil fere proprii (lialectorinn sihericarum offcnaint. Doct. Rad- LOFFius in pretinsissimo suo opere inscripto : «specimina Htte- raturae popuhiris trihuum turcicarum australis Siheriae»' pro- prietates (halectorum i. altaicae, teleuticae 2. ichomatis tartarici mter Katunja et Bija 3. (Halecti lel)e(l-tartaricae 4. (lial. soricae et sojonicae 5. dialectorum originis aljakanicae, 6. kysyl et tsolym 7. dialcctorum kircrisicarum 8. dialectorum harahanicae, taraicae, toholicae et tiimenicae nohis palam fecit, — Otto BoHTLiNGKius vcro in exemplari sua orrammatica linij^uae jacu- ticae nos co<^nitioni hujus linj:^uae inhuit." At formae istae, quas Klaprothus pro sihericis vcnditat, ne cum una quidem vere siherica dialecto couij^ruunt, immo per formas respondentes cagataicas, uiguricas, kazanicas vel turcicas occidentales facile expHcari possunt, e. g. {oYm?ie jajidiiranicn «accendo lumeri)), kur(d)ndiucn «apparco», bulusanicn «adjuvo)> a Klapkotho «sihericae» dictae etiam in diajecto kazanica adsunt, v. jandir- «accenderew, kiircn- «apparere», bulis- «adjuvare». Klaprothus ad glossas cumanicas explicandas nonnunquam formas vcre sihericas adducit, sed quantum assecjui possum, exceptis alic[uot vocahulis sine ulla necessitate. Sic ad explicandam formam cumanicam duranirnicn Klaprothus formam sihericam jj.;obKj( adducit, sed ourdnirnicn joraedictum forma kazanica ojrdn oj^time explicatur. Klapr(jthus non dicit, formam jji.x)bL5l a cjua dia- lecto sumsisse, id cjuod ille non dicit, dicimus nos : in dialecto koihalico-karagasica juxta formam iloiirdncrbcn «disco» et d}'d- ncrmcn^ usurj:)atur, c|uam formam Klaprothus perperam cum ourandmcn transcripsit.
Klaprothus interdum unam eandemque glossam joersicam vel cumanicam cum dual)us vel tribus iormis ci alicjuantum similihus comparat et totam rem in judicio lectoris reponit, ita
' CaHKTiieTeji^ypn,, ]866.
^ St. PettTsbiiri^-, 1848.
i V. Pn»f. V"ami'.ery «glossarium etymolo.i^icum linjruarum lur. or. « Nyelvt. K. V. Xin. !■". II. (Budapestini, 1877)'.
p;i,!uj. 179 editionis suae aclverbium (7ss/)(7S, quod nescio quamo-
hiem duobus .v scripsit, i. cum (j**j vI 2. cum c>Ls\jf 3. cum LiuXwf comparavit et idem adverl^ium ^^ \f, cjuod pa<j^. 180 cum (j^j vf contulit, paulo post pag. 197 cum \Li -J confert.
Ouamquam editio Klaprothi sane mendis scateat, tamen uti jam diximus, hoc indubitatum meritum habet, quod quaes- tionem Hnguae cumanicae definitive resolvit attentionemque viro- rum doctorum itcrum atque iterum ad codiccm ori.c^inalem con- vertit. Post editionem ,(:(lossarii viri docti nationum extranearum cum CoRNiDE nostro in eo consenserunt, ut Hn.c^uam cumanicam turcicae ori^^inis esse agnoscant. Celeberrimus Hammer Purgstall jam anno 1834 i^^ scripsit : «Wenn noch ein Zweifel obwalten konnte, dass die uigurische, kumanische und alttiirkische Mund- art eine und dieseH:)e Sprache se}', so wiirde dieselbe durch diese Urkunden gehoben» (scihcet per editionem codicis Vene- tiani).' D'Avezac de hac re ita scripsit : « L'on possede une preuve irrecusable que la langue 'comane n'est autre que le turk, depuis que Klaproth a pubHc, dans ses Memoires rekitifs a TAsie, un Vocabulairc latin-persan-coman redige ou copie en 1303, et qui fait partic des manuscrits legues a la bibhotheque de Saint Marc de \^enise par le celebre Petrarque.'' Carolus, Fridericus Neumann in Hbro « Die Volker des siidHchen Russlands in ihrer geschichthchen luitwickelung», quem Hbrum academia inscriptionum et Htterarum Parisiensis praemio ornavit, in sequentil)us de Cumanorum lingua dicit : «Die Komanen, welche seit undenklichen Zeiten in dem Lande Kaptschak sitzen und nicht seltcn auch dicsen Namen erhalten, sind uns bekannter geworden als die Tiirkcn, an deren Stelle sie als herrschende Horde treten und deren Wohnsitze sic zum Theil einnehmen. Es hat sich selbst ein ziemlich ausfuhrlichcs Worterbuch ihrer Sprache erhalten, wodurch die Abstammung dieses Volkes, der Uzen und Petschenegen, welche zusammen, wie ausdriicklich
' Jahrbiicher der I.iteratur. Wien, 1834. Bd. LXV. Pag. 30. -' Recueil de Voyages et Menioires publie par la Societe de Geographie Paris, 1^39, Jom. IV. pag. 488.
versicliert wird, eine und dieselbe Spraehe redeten, ueber allen Zweifcl erhoben wird.»' Hic Neumann ad principessam byzan- tinam Annam Comnenam alhidit, ([uae in V. cap. VIII. hbri historiarum Cumanos et Bisscnos iw ioyXaKzoc» dicit. Doct. Cas- TRENUS cum testimonio historicorum et phih)lo<^forum praedicto- rum quod ad indolem hnf^uae cumanicae prorsus consentit et RoBERTUS RoESLERius dc hac re haud secus opinatus est : « Das Worterbuch, das den Beweis dafiir hefert, befindet sich in ciner venezianischen Handschrift, welche Petrarca der Bibhothec von Venedi.tj^ j^eschenkt hat».'' Maximilianus Muller et A. F. Pott, viri summae auctoritatis, in c|uacstione linguae cumanicae consentientem manifestaverimt opinionem. Nostrates adversus opinionem Cornidis de Ungua cumanica falsam sibi scientiae persvasionem induxerunt eam cum hn;f;ua hungarica eandem esse existimantes. Celeberrimus Pray aperte dicit, Hnguam Cumanorum dialecto tantum diferre ab hungarica. Joannes Jernev, egregius historicus hungaricus, contra opinionem doc- torum extraneorum conckisionem a nomine cumano ad linguam codicis talem (Hcit, ac si (juidam ab inscriptione Hbrorum Bon- FiNii «historia pannonica» ad originem Hungarorum pannonicam concluderet.^ Georgius Fejer verum sequentem Francisci Ottrokocsi assertionem justam censet et approbat: «Loquuntur (Jazyges et Cumani) enim eadem hngua in essentiahbus (]ua nos Hungari kK|uimur, quam non acceperunt a nobis, sed habent eam avitam et a maioribus suis acceptam etc. » ^ Chirissimus Stephanus GyArfas Cumanos gk)ssarii bibhothecae ad (Hvi Marci non genui- nos Cumanos, sed popukim tartaricum csse existimat. Tempori- bus nostris res abter se habet, namque tandem nonnuUi virorum doctorum hungaricorum se ad opinionem Cornidis converterunt, ex quibus hic tantum magnum hungaricarum Httcrarum decus clarissimum Paulum Hunfalvy ahego, (]ui in recentissimo suo
^ Lipsiae, 1827. Pat,''. 13?.
^ «Romanische Studicn». Pa.t,^. jjg.
3 (iKclcti utazas». Pag'. 229.
"* II A i<unok eredcte.» Pag. 56.
XXVI
libro « Ethnographia Huno^ariae» inscripto opinionem virorum doctorum extraneorum a nobis adductam approbat et confirmat. Vocabularium a Klaprotho editum cum ultima voce cuma- nica capituH «VictuaHa quae nascunt», scilicet cum glossa coptaluc tcrminatur. Klaprothus de textibus codicis originalis non ita paucis nihil novit, in Tomasini libro «Petrarcha redi- vi\us» tantum mentionem vocabularii reperit, itaque ab Salvio nihil aliud pctivit, quam ut ejus causa id solum describendum curaret, Salvius pro sua parte rem amanuensi cuidam commit- tens mentionem vocabularii tantum fecit et amanuensis nihil praetercpiam desideratuni conscripsit. Cornides ipse, qui codi- cem originalem conspexit, textus silentio transivit. Quum anno 1873 iter facerem Venctias, id tantum propositum habui ut vocabularium cumanicum originale cum editione Klaprothi compararem, quamobrein magnum cepi ex codice gaudium ani- madvertens eum cum ultima voce vocabularii neutiquam termi- natum esse, immo haud paucos textus cumanicos hucusque ineditos continere, cpii nos indoli linguae cumanicae suppctiis lexicalibus multo magis imbuere possunt. Textus praechcti exceptis quilnLsdam aenigmatis praeces, Htanias, capitula scrip- turarum sacrarum et doctorum ecclesiae christianae, hymnos et homiHas a missionariis extraneis in commodum ecclesiae christianae e Hngua extranea in vcrna ulam gentis cumanicae conversa complectuntur, Hac de causa crebro textuum e Hngua latina in dialectum cumanicam conversionem cum indole Hnguae exemplarii originalis arctissime Hgatam repcrimus ac quosdam idiotismos constructionesque pecuHares Hnguarum turcicarum in iis frustra quacrimus, niliilominus haec secunda pars codicis Venetiani nobis haud ita paucas pro}")rictates dialecti cumanicae, quae jam du<Him extincta et praeter codicem in paucis tantum reliquis conservata cst, pahim fecit. Hic singularis codex non solum verum thesaurum Hnguae cumanicae glossariumque persi- cum, sed in secunda parte haud paucas quoque glossas germa-
' «Magyarorszag Ethnographiaja». Pag. 406.
XXVII
nicas continct, in prinia vcro nonnullas ^lossas latinas ct italicas cxhibct, (]uac in p^lossariis Dii Cangii et Diefenbaciiii deside- rantur, dc liiscc formis Ivlaprotiius ita dicit : «lc latin meme de cet ouvraL;'c cst curicux, ct on y trouve plusieurs mots pcu connus, c[ui pourraicnt formcr un pctit supplemcnt a Ducange, et qu'on parvient a expliqucr a Taidc du pcrsan ct du coman, (|ui sc trouvent a cote. Lortographe dc Tauteur cst 1'italicnne, » ' Nos in calce editionis nostrae praetcr ijjlossarium cumnnico- latinum et persicum i(lossarium f^ermanico-latinum ct altcrum hitinum apponemus, in (]uo ultimo eas tantum formas in luccm puhHcam cchmus, quac apud Du Cangium ct Diefenbachium aut omnino desiderantur, aut saltcm diverse scriptae repcriuntur. D(^ctissimus Blau in (hsscrtationc sua, (|uam in XXIX tomo miscchanorum socictatis (^crmanicae oricntahs inseruit, de nova et cmcndata c(htionc vocabularii cumanici ita scripsit: «Ich wiederhole, dass es bei dcr Bedeutuni;" dcs ,i;anzen Glossars fiir die tiirkische Voh<ssprachc dcs 13. Jahrhunderts eine recht dankbare Aufgabe sein wiirdc, wenn cinc Akademie wie die St. Petersl3urr;cr odcr Wiener, oder eine f^elehrte Gesellschaft, wie etwa die Deutsche Mori^cnlandischc, sich dcr Herausi^abe der Venetianischen Handschrift nach hcuti,i;(m Anforderuno^cn der Wisscnschait annchmen wolltc.» Quamquam editioni totius codicis cumanici multam opcram dedi, tamen optime scio, eam parum respondere \'irorum doctorum exspectationi.
III.
Lin.Gjua cumanica emortua ad ma,f(num cmolumcntum littera- rum ct historiac praetcr codiccm Vcnetianum in (|uil)usdam j^dossis a])ud historiarum scrij^tores ct pere|[;rinatores, in dialccto bnzaria- nica ct in nonnullis v(K:abulis dialccti taticae (r)iizzli), in (juibus- dam vocabulis dialccti turco-bosniacae, quae a sorore linguae cumanicae gcrmana scilicet lingua bissena orta est, in dialecto
^ «Memoires relatifs a TAsie», Tom. IIL pag. 121.
5txvtn
nogaica et in quibusdam aliis dialectis kipcakiensibus, in reli- quiis lins^uae Cumanorum Hungariae, denique in haud ita paucis nominibus propriis personarum et locorum nobis conservata est. In sequentibus fontes enumeratos separatim perscrutabimur.
Plan-Carpinus dicit Cumanos sui temporis Deum cliaui nominasse, cf. voces Jian i, q. kan^ e. g. cin haniniis «verus Deus» pag. 138 cod. et Jianlek pro Jianlik «regnum», quae voces in textibus codicis nostri passim occurrunt. Mongoli regem cJian nuncupant, e. g. czin cJian «dominus rex», in lingua man- guica Jian proprie imperatorem Chinae significat ; in dialecto tun,i:(usica districti Nertschinsk imperator itidem kan sonat (in plurali I. kasal 2. kdJial). Apud Avaros, Kazaros, Bulgaros eadem vox sub forma duplici kJiagan et khan occurrit, cf. tur- cicum orientale ,^'-i'^ et ,jl-is», hungaricum KarcJian (corrupte Karchas) apud . Constantinum Porphyrogenitum' nomenque tarkau ( Tdrka.ny nomen loci), quae ultima vox mihi ex (jLi&. — j^ proprie «dux pecorum, jumcntorum» contracta esse videtur, in forma enim latina «tavernicus» hungarico tdrnok respondenti consona v adhuc exstat. Chazaroruin quidam princeps item TarkJian nominabatur. ' Formam xqyo karcJian ex karacJian cor- ruptam esse existimo et primam compositionis partem cum cagataico tjj «pecus» e. g. i>i' «Ji^ comparo, ^U* f^ enim in regionibus turcico-orientaHbus princeps a se ortus dicitur, • ^J^j^ vero in his regionibus homo nol)iHs nuncupatur, qui ad chanum hberum aditum haljet et de oneribus decimarum et census exemp)tus est. Illud maxime persvasum habeo, duas expressiones turcicas karcJian et tarcJian, quarum originahs significatio plane convenit, temporibus antiquissimis ex primitivo more instituto- que pastorum originem sumsisse, et hoc loco moneo, reges antiquissimos Bab}doniae item pastores (riu) nominatos fuisse (ct. -ouTrpj «pastor» et «princeps»)."* Fortasse ipsum nomen (r//^?-
^ (iDe Adm. Imper.» Cap. 40.
^ V. Brosset «Histoire de la Georgie», L pag. 156.
3 V. Bdberiianie a PAVEr de Colrteille citatum.
■* V. «Babyloneet la Chaldee» par M. JoACHLM AlENAxr. Parisiis, 1875. Pag. 50.
XXIX
Qdii, clurn, haii olim ciim turcico-orientiili sakci «excuhitor», «pastor») eandem liabuit si<j^nificationem (^_^^-v^Lw ((omne animal lactarium»), mihi (|ui(k'm haec duo vocabula ad eandem radi- cem reducenda esse videntur, eonsona enim gutturahs cJi inter- dum pariter at(|ue // in hn.c^uis turcicis a sibilanti orta est/ Nomen principis Cumanorum Kuthen, qui gentem suam tem- pore regis Belae IV, in Hungariam introduxit, ex radice verbi turcici or. tJU->^ derivatum instar kazanici kdtdiice proprie pasto- rem significabat.
Magister Joannes de Thurocz in suis chronicis Cunorum (juendam ducem Gyulam nominat," Constantinus autem exer- citus Hungarorum ducem Gylas nominatum fuisse chcit. Vox x-b^ ^^l^' in diaiecto cagataica gregem animahum domesticorum signiticat, cum (jua voce Hungarorum _^'7//)/^z «grex», (^ulyds «pastor vaccarum», «vaccarius» plane convenit, cf. etiam v. hung. oynl «convenit», « congregatur », vStritterius et Petrus Horvath principem Gylan de themate Paczinacitarum fuisse dicunt.-
BozA apud Cumanos nomen cuiusdam potus fuit, de quo NicoLAUS Olahus ita scripsit : « In campis cumanicis, praeter vina advectitia, usum habent Cumani, cuiusdam hquoris, ex miho, et aqua, suo more expressi, quem hozani vocant.** Cf. cagataicum et osmanicum s\^ , cui in hngua uigurica et hun- garica hor respondet.
Ruhntqnis in suo itinerario de Tartarorum alio potu men- tionem fecit, quem cosmos nuncupavit et hic operis pretium existimo htteras regis Hungarorum Stephani quinti anno 1268 exhibitas adducere, in (|uibus sequentia continentur: «Quod cum Bochou, Bench, Benche, et Betlen fihi Laurentii de villa Bylok conditionarii nostri scihcet Tarnici — nostri, (|ui vulga-
' «Ueber die Sprache cier Jakuten» von O. Rf)HTLlNOK, St. Pctersburg, 1848. Pag, 182—183.
^ Pars n. cap. 49.
3 V. Pktrum Horvath ((de initiis Cumanorum», pa.^-. 43-
■♦ NICOLAI Olahi ((Hungariai). Cap. 18.
XXX
riter kurniis Tarnuc dicuntur»/ Hic kumnis corrupte pro /"//w/j- scriptum est, cum quo Prisci xd;i.oc, optime convenit, cf. turcicum or. "wsH^*. Stephanus quintus, uti notum est, antequam rex Hun- gariae factus est, titulum domini Cumanorum habuit filiamque regis Cumanorum Kuflicn in matrimonium duxit." In aula ducis Transilvaniae et domini Cumanorum otficium Kuimis Tarnuc minime est admirandum, anno enim 1268, quum Stp:phanus litteras a nobis adductas exhibuit, nondum coronam regiam adeptus erat. — In hymno latintj «de sancto Ladislao», eoque antiquissimo, duces exercitus cum. bassac nominantur (cf. osm. LoL) «Tu bassarum pavor eorum» (vid. apud cL Aronem de Szilady (i Kozepkori magyar ki)ltui maradvanyok « pag. 278). De dialectis bazarianica et tatica doct. Blau in disserta- tione « Ueber die griech.-tiirk. iNlischbevolkerung um !^Iariupol.) inscripta et paucos ante annos publicata diserte atque acute disputavit, ex qua dissertatione utile existimamus (juaedam hoc loco proferre.-'' Blau in hac re ope professoris universitatis Odes- sensis Gkigokowitsh usus est, (jui dialectos praedictas in ipsis locis, ubi adhuc vigent, diligenter perscrutatus est. Gkigo- ROWiTSCH colonias Graecorum regionis circa urbem Mariupolin ex duobus diversis populis consistere dicit, nimirum ex Tatis et Bazarianis, hi antiquitus exarchiam Sugdaiae incolebant indeque in districtum Mariupolitanum migraverunt, u])i etiam- num Tat nuncupantur et quandam peculiarem dialectum grae- cam loquuntur, illi vero dialectum tartaricam hxjuuntur et de exarchia Chersonesi tauricae in regionem Mariupoleos vene- runt. Ouaedam nomina geographica locorum tempore praesenti a Bazarianis habitatorum etiam in Chersoneso taurica adsunt, e. g. nomina locorum inter Scbastopolin et Tcpc-Kernian. Gki- GORo\viTscii gcntem Bazarianorum ex Alanis originem sumsisse dicit, cjui secundum Castrenum populis ugoricae originis adnu- m(n"andi sunt et uti jam Ammianus Marcellinus admonuit, ex
' V. JOAXNI^ Jerxev «Kflfti utazas». Pestini, 1851. Pa.i,'-. 291.
2 V. Stephaxi Gyarfas. «A jasz-kiinok tortenete.» Tom. IL, pag. 286.
3 Z. der D. M. Gesellschaft. Toin. XXVIII, pag. 576—583.
xxxr
;inti([aissim<'i «j^ente Massaf^etarum j^romanaverunt co^Miomenque ex montium adpcll.itione ccjierunt : c Alani ex montium adpel- latione coL;nominati » (L.il). XXXI. cap. 2, §. 13). Nomen ^^1 in dialecto kasgarica montem vel collem significat, cf. mons:(o- licum kJianola (p^^, oPj' «mafj^num», kazanicum olo). Constat de aflniitate gentium turcicarum alanam cum cumanica arcte lii^atam esse, sed quantum antiqua historicorum testimonia per- sequi possumus, Cumanos ab Alanis bene distinctos reperimus. Persvasum habeo, doct. 13lau Bazariauos recte Cumanorum prof^eniem opinari, hi enim in eadem rep^ione habitant, quam antit}uitus Cumani occupatam tenebant nomenciue ipsum Ba- xaroau in codice nostro Venetiano mercatorem significat. Blau in illa cHssertatione sequentes voces taticas originis turcicae enumerat, quarum ima pars et in-codice Venetiano legi potest :
1. hatJiar «palus», « stagnum » cf. turcicum batak jcr «locus depressus», batkak «palus» ; — hungaricum niocsdr \'mm ab eadem radice bat derivandum opinor.
2. Zabun «debile», cf. turcicum occ. \jy^\ quod ex Hngua persica depromtum est, — haec vox etiam in dialecto bos- niaca adest.
3. Zavura «aratrum», cf. bosniacum sevre.
4. Narac «pinus». In secunda vocis parte turcicum ao^ac «Hgnum» continetur, cf. kaz. narat.
5. Nochut «cicer», russice roi>oxT>, cf. glossam bosniacam uoJiut et formam cumanicam vocabularii Venetiani uogJuU (cor- rupte iiogJiuc scriptum), (juae forma etiam in respondenti columna persica adest.
6. Saz «stagnum», cf. kirgisicum sas idem. In (|uadam oratione secundae partis codicis cumanici pag. 151 vox saz, sas proprie lutum significat : kokuiuo- uiiri ctiz kcydi jukturuicy saz^a tusti bis cigardi sasilarui oz ja/'kinin eJcsituiddi^ id est: «Dominus caeli carnem induit, ilHbatus in Hitum se immersit, nos Hitosos (iUinc) extraxit, suum splentlorem neuti(|uam (Hminuit». Cf. hungaricum sdr., sibiLanti enim dialectorum turcicarum in Hngua hungarica Hquida r respondet.
XXXII
7- Sadagi «arator», cf. cagataicum ^jLjLw «aratrum», osma- nicum saban idem, bosniacum saban vel sapan idem, sapan-ok «buris»,' kirgizicum saban, — cagataicum "^r^, jacuticurn ub «manubrium», — koibalico-karagasicum sapka «falx foenaria».^ Aratrum etiam in codice cumanico saban nominatur (pag. 8), quod nomen cum verbo siirmdk compositum «arare» significat, vid. loco citato :
«aro terram saban snrannen
aravi saban surdmn
ara saban sur. »
8. Karanluk «obscuritas », cf. cagataicum /(^mz/^i;/'// «obscu- rum » , c umanicum cJiaramac « obscuritas » , « nigredo » .
g. Cicc «flos», cf. osmanicum ^il~^=' idem, cagataicum dL^A;^^ «flos», «varioli», cumanicum zizac (in vocabulario codi- cis sub littera f).
lo. Ckur «fossa» osmanice ^^ii??., cagataice idem, Kazanice cokor. In dialecto cumanica cokrak (coc/irac, coJiraJi scriptum) proprie fontem significat, e. g. coJiraJi oz dzindiin cJ iLcun aJia turur «fons (ex se ipso) ob causam pacis (vel fortasse «populi») effluit», id est « fons ob causam pacis (vel «populi») sponte effluit» (pag. 145). Vocabulum cukur «fossa» etiam in dialecto bosniaca occurrit.-^ Clarissimus Blau quasdam voces taticas aenigmaticas dicit, e. g. vocem rucJio «vestis», sed haec vox jam in antiqua lingaa slavica ruJia sonabat, cf. hungaricum ruJia (graecum novum inrjycv^).'^
Doct. Blau in dissertatione « Griechisch-tiirkische Sprach- Proben aus Mariupoler Handschriften » ^ quosdam textus dialecti bazarianicae pubHcavit, qui nobis nonnuHas luijus dialecti proprie-
' V. O. Bl vu iiP> )sni.sch-turkische Sprachdcnkinalcr» (Lipsiae, 1868). Pag. 288, 289.
~ V. A. CaSTREN «Versuch einer koibahschen und karagasischen Sprachlehre» (St. Petersburg-, 1857). Pag. 158.
3 O. Blau «Bosnisch-turkische Sprachdenkmalen», Lipsiae, 1868. Pay. 2.5.
■* Die Slavischen Klemente im Magyarischen von Dr. Franz Mn<LO-iCH. Viennae, 1871. Pag. 52.
5 Z. d. ]). M. G. Tom. XXVIIL Pag. 562-576.
XXXIII
latos notas faciunt. Ouod ad (lenotationcm sonorum turcicorum per litteras graecas attinet, eam cum transcriptione latina sono- rum cumanicorum summopere convenire videmus, in his enim textibus Mariupolitanis litterae -^ ct ^ per rC notantur et in codice cumanico quoque iidem soni nonnunquam per duas lit- teras cz exprimuntur, e. {^. in prima parte codicis kiczi cono^nLii bilc «humiliter »), nzcarincn, in qua voce c per zc denotatur; — in textibus MariupoHtanis / interdum per aa transcribitur et in codice cumanico haec transcriptio per jt.s- itidem saepe occurrit, e. £2;. in parte secunda tissislnhlarnicn etc. ; — in textibus Mariu- poHtanis littera b nonnunquam more Graecorum per n.- transcri- bitur, ctiam in codice nostro analogiim hujus transcriptionis exem- plum in columna persica observavi, ubi in forma lanibs Httera b praecedenti nasaH fulciendae inservit (v. pa,c^. 54) ; — in dialecto MariupoHtana k saepenumero per/ notatur et eadem transcriptio etiam in nostro codice cumanico usurpatur, e. g. in parte ejus secunda kirclinia «ovis tonsa)), kaclina etc, in ahis exempHs loco cJi o^h scribitur, e. g. gJialgan pro kalgan ((remanens )>. Vox r»'-a-fj'-* in quodam textu MariupoHtano per yay.^uiyai. transcripta est. ' — Glossa cumanica /rrc^r (( arbor » etiam in dialecto MariupoHtana adest (ziptx).
Egregius Htterarum orientaHum cultor Reinaud populum JUs>L) apud Abulfedam cum ^L-ci^j nostrorum temporum eun- dem esse dicit, quam Reinaudii opinionem Blau vaHdis argu- mentis corroboravit clare demonstrans dialectum bosniacam (Hal. turcicarum orientaHum nonnuUas proprietates possidere. Anti- c|uos Bissenos non solum turcicae originis esse, sed etiam cum Cumanis vincuHs et Hnguae et originis arctissime Hgatos fuisse inter omnes constat. Anna Comnena de Bissenis ita scripsit :
zpofff.a: zo:ci Ao//avo.'s- o.^ oii.oylcoTTotq.'' GeOKGIUS CeDKENUS geiltem
Bissenorum plane U.zos nominat, quod nomen apud Constantinum
^ Blau, ueber Volksthum uml Sprache der Kumanen. Z. cL I). M. (I. Tom. XXIX. Pag. 569.
^ Pag. 404 cd. Bonn.
CODEX CUMANICUS. C
XXXIV
semper Cumanos significat (cf. etiam nomen ciijusdam ducis Cumanorum Us-tir^^ qui tempore Ladislai IV. in uno ejus diplomate de anno 1279 memoratur). Cedrenus de Bissenis ita
scripsit : zo tiu^jOu^co^j sd\/o;' ;'ivo^ os xo.\ ojozt Ixodiyjrj xd: -(Lv llaT^rjaxoj'^ tijxtviaTtri&j Tt xa\ -ohjr.lqhiaTtpov. Temporibus antiquissimis Cu- mani (Uzi) et Bisseni regiones continuas habitabant et uti saepe evenit, quamquam arctissimo affinitatis ligamine conjuncti fuis- sent, tamen se invicem crebro perquam sanguineis bellis peti- verunt. Tandem Bisseni e patria sua anno 894 vel 899 ab Uzis et Kazaris expulsi contra Hungaros in Lebedia impetum facientes eos ad novam patriam quaerendam impulerunt. Pars Bisseno- rum in antiquam patriam redux cum Uzis in unam eandem- que gentem confluxit, de qua re Constantinus ita scripsit : xa\ Tolq, '/.tyonivocq Ov^oc^i aw(i,xy^aa'^ xa\ iii'/J>(- ~oo '/yv tlacv £V abrZcq, iyox/Ttq Tocrj/jTa 'fViOplaaaTa coaTt dcay(opc'tada.c a'jToiq x(U votlai^ac TVJtq, Tt v^arvj.
CoNSTANTiNUS voccm yAxyap principalium Bissenorum trium tri- buum peculiare nomen dicit, easque tres tribus sequenti ordine enumerat : i. ^ Ui.^octpTcp 2. Ko'japT^'.T^o'jp 3. Xa-^ooicyyuXa. Nominis Jabciicrtwi secunda pars etiam in nostro codice occurrit, in quo erdcm virtutem, artem significat, cf. hungaricum crdem, man- guicum crdcmu «virtus», «meritum», mongolicum erdcm idem. Bisseni cum Cumanis non solum in antiqua Bissenorum patria, sed etiam in magna Cumania et Hungaria temporum lapsu tandem in unam eandemque gentem confluxerunt. Bissenorum quaedam castella ad flumen Danastris voce kat denominantur, quae vox in dialecto chvarismica moenia significat,^ — eadem vox etiam in nomine cujusdam loci Curnaniae hungaricae appa- ret, videl. Perkat, id e.si birkat « unum murum». Doct. Blau in dissertatione de lingua et origine Cumanorum sequentes voces bosniacas cum respondentibus cumanicis comparavit i. jygmak «congregare» cum cumanico jf/^jrw^^/^, iyduu, quas voces Blau secundum editionem Klaprothi yarmcji, jydim scripsit 2. kov-
' Proprie "dominus Uz^). Quod ad vocem /^/- purlinet, cf. hungaricum ur, bul-
garicum urt.
^ Z. d. D. M. G. Tom. XXIX. Pag. 558.
XXXV
uiak (( propellerc » eum kuiiianieo coaiincii et formas a Klafrotfio perperam coi-dniu, corgil editas in covduiu, co:>o-il correxit, at (|uo;l seire miiiimc potuit, codex orij^inalis lectiones coyduiu, coyi^il Q\h\- bet, cf. turcicum or. ^Uj^^, — ^j^^ys ehiv. ^LoLajUc, hungaricum //<■(/'/('?'/// «pellere» 3. buyan <( re<^ricium » cum cumanico (^/ri///. Sed liic annoto, in codice loco «regricium» Klapkothi «reqrciu») scrip- tum esse, quod fortasse ex forma «Hquiricia» infimae hitinitatis ortum est 4. tco^iic cum cumanico tcgana «lavellum», cf. hunj^ari- cum tckcno «hibrum». CasteUi ijV/z^^/t^r antiquius nomen TccJiina, Tcgina erat, de qua arce Martinus Bronovius anno 1579 ita scripsit : «. . . . Techinam oppidum, et arcem Turcicam, non ita pridem ad confluentem Nestri munitam, et ibi Techinien- ses vel Mohhavici in Nestro trajectus ahquot, recta in campos reperiuntur. » ' Non solum oppidum atque arx Techinae, sed tota vaUis antiquitus propter figuram ejus topographicam labro perquam similem Tckina nuncupacta erat 5. voces karaves «serva», kuuia «pellex» cum cumanico caravas et cuiu. Annoto, in codice cu. et non ciiiu scriptum esse 6. kcpac «brenum» cum cumanico clicbac. Vox «brenum» apud Du Cangium et Dief- FENBACHiUM uou rcpcritur.
Gens nogaica, quae in iisdem regionibus habitabat, quam paulo ante Cumani occupatam tenuerunt, se sub duce NogJuii jam anno 1261 a jugo mongoHcae dominationis Hberam pro- clamavit. Gengiz anno 1224 proceres et cognatos suos in urbe Samarkand congregavit, ut antiquo more mongoHco in comitiis kiiriltai nuncupatis ingens regnum inter fiHos suos divideret, in qua regni divisione Batu praeter Chorasmiam ( ChaJircsin ) regiones Desti Kipcak obtinuit." Liberatio gentis nogaicae cum '^j tantum annis post instaurationem regni Tatu, accidit. /Isccl- linus refert, Cumanos vel saltem muUos ex iis a MongoHs fugi- tivos tandem in pristinam patriam reversos esse, Gvillielmus vero Rubruquis aperte dicit, Cumanos ante irruptionem mon-
' «Descriptio Tartariae» apud SCHWANDTNiiRUAL Toin. I. pag. 319. ~ Geschichte Bochara's oder Transoxaniens von Hkkxiann VA^niKRY. Stutt- gart, 1872. Tom. I, pag. 149.
c*
XXXVI
golicam in vastissima regione inter flumina Tanaim et Bory- sthenem' habitasse. Persvasum est mihi cum Cumanis et Bis- senos antiquam patriam recuperasse, in nomenclatura enim pagorum nogaicorum diversa nomina cum Kegenes composita reperiuntur , quorum compositorum secunda pars (Kegenes), Georgio Cedreno teste Bissenorum cujusdam ducis nomen erat, quem ducem Cedrenus genere obscurissimo nulUsque natalibus, sed bello praestantissimum fuisse dicit/ Doct. Jerney in suo itinerario sequentes pagos enumerat, quorum nomina per Keoenes terminantur :^ i. Karru kegenes 2. Gansur Kegenes 3. Gan- triin Kegenes 4. Tas Kegenes 5. Tuske Kegenes. Originalem hujus nominis formam kenges opinor, quod cagataice « consiHum » significat, ex qua forma per metathesim Utterarum bissenicum Kegenes faciUime oriri potuit. Ahul-Gdzi ministrum principis : kengesli nuncupat, v. locum sequentem dLL^v!!^|^jXciLCu5^ ^^isLiob ^ A^S etc^ Nomen vero cujusdam pagi nogaici Kanglera trium praestantissimarum bissenicarum tribuum honorificam appeUa- tionem Kangar in memoriam reducit. Tribus nogaica, uti viri docti observaverunt, ex confluxu Cumanorum, Bissenorum et Mongolorum originem duxit, quae origo etiam in nomencla- tura pagorum evidenter perspici potest, namque in ea praeter nomina cumanica et bissenica etiam aUquot mongoUca occur- runt, e. g. Sagalfai etc. Nomen loci Akus cum nomine cujusdam ducis Cumanorum pkme convenit, de quo tkice Thuroczi in «Chronica Hungarorum» ita scripsit : «in primo autem impetu, rex (scilicet sanctus Ladislaus), ducem Cunorum, nomine Akus, percussit. » ^ Prof. Vambery ex libro « Urus-tatar eUf-bajy, istichrag ejlaugi Bin Wihhab» inscripto atque anno 1852 in urbe Kazan pubUcato quasdam cantiunculas in commentariis Unguisticis academiae hungaricae pubUcavit, quarum Unguam Ubri anti-
' Danapris.
■■^ Historiarum comp. Bonnae. Tom. II, pag. 582.
3 Keleti utazas. Tom. II, pag. 126.
4 In glossario Pavet de CourTeille.
5 Pars II. cap. 57. Apud Schwandtner. Tom. I. pag. 272. V. Jerney, o. c. pars II. pag. 127.
xxxvn
([luis possessor, ciuidcim 'alim ex «jente noi^aiea a VAmbery de peeuliari lilni indolc interro<^^atus noo^aicam essc dixit, lam primo adspectu dialectum cantiuncularum praedictarum dialecto kaza- nicae in (piihusdam pbonoloii^iae proprietatibus respondentem esse vidimus. Dialectum cumanicam quoque, quantum eam ex codice Venetiano novimus, cum kazanica arctissima affinitate conjunctam esse in bac nostra codicis editione saepe obser- vavimus. Quod ad partem pboneticam cantionum nogaicarum, pro consona initiab j in iis consonam s, invenimus, e. ^. !^j^ «canta» loco cao^ataici ^^>^j , — j^LiLi. «fobum» loco pM^ , — j-».:?- « terra ') loco >-o , — J.^=^ «ventus» loco J^ etc, quae formae in XX stropba cantionum conjunctim occurrunt :
2ki>wJwA:^ (VfcicLss. ^wxiLc.»jL2».
Doct. GviLLiELMUS ScHOTT optime observavit, voces ultimae bneac bujus stropbae alHterationem efficere.' In dialecto kaza- nica lianc consonarum permutationem saepe observamus (e. g. gir(g =.-:), — gazm etc.) eaque etiam in transcriptione latina codicis Venetiani interdum occurrit, e. ^. gicJiildini «lapsus -sum » loco cagataici |vjcX-U^, cf. kazanicum jigil- «labi »,///'- «demo- liri». Eadem permutatio in dialectis kirtrizicis notissima est, e. tr. gil «annus» \oco jil^ ganian «malum» \oco jamau, gfurk «cor» \oco jii7-ck. Pbirabs tertiae personae praesentis xxoy cum forma singularis plane convemt, eandem convenientiam etiam in codice nostro Venetiano observamus (pag. 143 etc). In dialecto nogaica nonnullas voces mongobcas usum obtinuisse satis constat, in bac quoque re dialectus nogaica et cumanica inter se conveniunt, namque in parte prima et secunda cocbcis nostri quaedam voces tantum auxibo bnguae mongobcac expb- cari possunt, e. g. in pag. 140 vox olhck, quod idem est cum mongobco clbck, clhcg « abundantia». De significatu cuma-
' 6. )uli 1868. Sit/.ung dur philos^jphisch-historiscliun Khissc. l^ag. 497.
XXXVIII
nici olbck clubitare non possumus, in versione enim interlineari latina haec vox ut « abundantia » explicatur :
(le tua abnndantia vnlt gratis
Avc kiz o/bckligingda ki tilcsa alir raygaii id est : Avc kiz, dlbckligingdan kini tilcsd, alir rajgan.
Cumanicum baJiatur ex mono^olico bagJiator depromtum est, in dialccto cagataica enim batur, bator ^Jiii occurrit, quod cum hungarico ba'tor optime congruit, cf. manguicum batu7'u, nogaicum Wi//?/r « pulchcr», kazanicum wc?//;-. Cumanicum ba/iadur in hoc textu inveni : /)?i bcyiinis7ii ogclini sn tabu/ini kilalini bahadur scn daoc/ini etc. «Dominum nostrum laudemus, tibi servitium praestemus, te potentem esse dicamus» (in pag. 145). In dialecto nogaica et kazanica viatur non animosum, sed proprie pulcrum significat, cf. quod ad permutationem harum notionum, svedicum vackcr/iet « pulcritudo», vackra flicka v~\)u\cr7\. puclla)),^ et graecum y.aluv, e. g. /.a/.ij. ioya «facinus audax in bello.»
In terra nogaica et in regionibus adjacentibus haud ita pauci tumuH reperiuntur, quos etiam ipsi Russi meridionales vocabulo turcico kurgan nuncupant. Hos tumulos Cumanorum et Bissenorum sepulcra esse antiqui peregrinatores diserte dicunt ; RuBRUQUis in descriptione itineris ad Khanum mongolicum Mangu anno 1253 de tumuHs inter Tanaim et Borysthenem ita scripsit : «Cumani faciunt magnum tumulum super defunctum, et erigunt ei statuam versa facie ad orientem, tenentem ciphum (sic !) in manu sua ante umbiHcum».'' Scriptores satyrici romani JuvENALis et Martialis hunc scyphum «cumanam» dicunt. Jam antiquissimis temporibus apud Scythas ponticos scyphum in cingulo portandi mos invaHiit, de qua re Herodotus ita scripsit : ht xa}- iq zndt c'Ah).^, i/. zory ^(oar/jp(0'j (fopitiv ^/.'jtiaq.^ HujUS generis scyphus a Graecis arjhoq, denominatus est. In codice nostro Venetiano pag. 160 glossa cumanica kurgan germanice
^ SCHOrr in dissertatione praedicta, pag. 501.
2 Recuiel de Voyages. Tom. IV. Pag. 237. V. Jerney, Tom. II. Pag. 98.
3 Lib. IV. 8—10. V. doct. Emerici Henszlmann «Tanulmanyok a gothok muveszeteroL»
XXXIX
jier cn i^ifioft i^nip et sin, id est «stritiia» per dcs todin bilde exjilieatur ; ijLc^^^-s in dialeetis turcicis orientalihus proprie «castel- lum», «arcem», s'in vero cagataice sepulcrum, kazanice autem «idolum»), «simulacrum paganum», «statuam» significat,' Inter glossas cumanicas ad sepulturam pertinentes scyphus statuae non memoratur, sed vox /:' germanico des todcn Jiws, kesend itcm, kapsa germanico dilade, id est die Lade exphcantur. In capituh) vocabularii «res quae pertinet ad mesam» inscripto voci latinae «fiela» pro «phiala» (wdil-q) scriptae in parte cuma- nica I. giltrin 2. sisa (id est sisc) respondent. Fortasse scyphus in cingulo portatus itidem una vel ahera harum vocum deno- minatus est. Ceterum in hoc capitulo voci latinae «ciatus» pro «cyathus» scriptae (yAadoq) in parte cumanica //^//c?' respondet, (|ue vox sane e graeco (plaXyj depromta est. In inventario quodam hung. de anno i6og, die 12 octobris quacdam urcei forma kitn korso « urceus cumanicus» nuncupatur (vid. apud baronem Rad- VANSZKY «Magyar csahidelet es haztartas a XVI. es XVII. szazadban», Budapestini, 1879. Tom. II. pag. 139).
RuBRUQUis in suo itinerario Cumanos interdum «Capchac» appellat, ita e. g. locis sequentibus : «Et inter ista duo llumina in ilhs terris, per quas transivimus, habitabant Comani CapeJiac, antequam Tartari occuparent eas». Iterum «Quae tota inhabi- tabatur a Commanis CaptJiat (sic!)»." Tribus kipcakiensis ramum ciuendam stirpis Turcarum Ozbeg denominatorum effecit, cujus slirpis antiquissima patria probabihter in terris fluminibus Ural ct Emba adjacentibus quaerenda est.^ Haec stirps turcica, quam VAmbeky cum clementis mongohcis permixtam existimat, nomen Ozbeg tandem tempore noni principis ex genere (Tiigi OzBEG nominati sibi in honorem tanti princii^is e communi consensu attrilniit. Nomen ^y\ proprie sui juris hominem signi-
' Prof. Balint in vocabulario kazanico vocem s'iH perperam arab. ori^inis esse dicit.
^ Recucil (lc Voya.^-es. Tom. IV. Pag. 219, 246. Jernkv. Tom. H. Pag. 99.
3 Geschichte liochara's oder Jranso.xaniens etc. Zum erstenmal bearbeitet von Hkr.viaxn' Vamiucrv. Tom. 11. Pag. 36.
XL
ficat. CeteriiiTi noin. Ozbeg et Uzorum dominum sio^nificare potest (cf. nom. Uzur). Jam doct. Blau recte admonuit, linojuam cumanicam vocabularii Venetiani cum dialectis stirpis Ozbeg (j-.**o^^' ^Sji) arctissime lif^atam cssc, hinc seqnitur celebcrrimum RuBRUQUis non ita valde deceptum fuisse, quum Cumanos nomine CapcJiac appellaverit, Cumani cnim et tribus kipcakiensis procul dubio ex una eademque stirpe oripjinem sumscrunt. Potentissimus Mont;'o]()rum Chatj;anus Ginois impcrii sui cam partem, quae etiam vastissimum |^L^\jwki' ^^^^ continuit, post mortem filii Giigi nepoti Baiit donavit, cujus victoriosa progenies temporum decursu devictorum populorum turcicorum in illis terris habi- titantium lino^uam, instituta et mores sensim adoptavit, quae lingua turcica procul dubio cum Cumanorum Bissenorumque lingua una et eadem fuit, Julianus enim ex ordine praedica- torum, quem rex Bela IV anno 1239 ^*^ Chanum mon,t(olicum cum Htteris misit, rcsponsum Chani pcr quendam Cumanum, aut saltem cumanicae hnguae peritum in lin,f(uam hano^aricam convertendum instituit : <> In hac Ungarorum terra dictus frater invenit Tartaros, et Nuncium et interpretem Tartarorum, qui sciebat ungaricum et cumanicum idioma».' Ozbeo^i tandem sec. XVI ex antiqua patria emif^rantes vasto trium chanataum tcrri- torio consederunt. k)LAU recte admonuit, inscriptiones turcicas numorum Chanorum kipcakiensium a tempore Ozbek secundum omnem probabilitatem in dialecto cumanica codicis Venetiani scriptas fuisse;^ Blau tres tantum inscriptiones adducit, quae in numismatica orientali doctissimi Fraehn leo^i possunt, vide- licet ^je-v*J»j ty^y^ «quod felix sit ! » iXib ^'l^.f dsedecim dauoi^)^ J^ j-Cl) «moneta nova». Quod ad formam kutlug pertinet, cf. verbum cumanicum kutlluiak, quod in parte codicis secunda interdum vice substantivi fungitur. Vox dcnk cum prima parte vocis cumanicae tengdes « coaequalis » plane convenit, v. pag. 144 codicis : atanga tcngdcs olturding «patri tuo coaequalis residisti» (cf. turc. or. iXyo «aequale»).
• V. Georc.iI Fkjkr cocl. dipl. Tom. 1. de anno 1165. -' Z. d. U. M. G. Tom. XXIX. Pag. 586.
XLl
IV.
In anticiiiis hjnmis latinis ct hun<^aricis sancti Ladislai Cumani intcrdum Tartari nuncupantur, ita in hoc fra,^'mcnto hymni «de sancto Ladislao» hun^arici : Te tataroknak vajL^^y me^tereje. — — — - — — — — — — — — -— Terekek
mondottak feld felehnenek. (vid. apud cL Aronem dc Szilady «Kozepkori magyar koltoi maradvanyok»), pag. 22) et Thukoczy in suis Chronicis, Cumanorum a rege Stephano II in Hunga- riam receptorum summum duccm itidem Tatar nominat : « Rex autem Stephanus, diHgebat Cumanos tunc temporis ; quorum dux nomine Tafar, qui a cede imperatoris (Graecorum), cum paucis, ad regem fugerat» etc' Hoc factum anno ii2gobtigit. Episcopus Milkoviensis Theodoricus in litteris ad Siculos datis ita scripsit : « Spiritus S. non respicit sermonis inter Siculos et Cumanos discrimen» juLiANUsque ex ordine praedicatorum Hnguam hungaricam in sequentibus a cumanica expresse distinxit : «In hac Ungarorum terra dictus Fratcr invenit Tartaros, et Nuncium et interpretem Tartarorum, qui sciebat iino^aricnni et cnnianicnni idioma». " Magister autem Rogerius regem Cumano- rum Kuthen ait principio in Hungariam solum venisse, ut hnguam vernaculam Hungarorum adcHsccret. ^ In annahbus ordinis Minoritarum quidam missionarius rcfert : « Ego vero, consilio habito, prius voHii Hnguam terrae addiscere, ct pcr gratiam Dei addidici Hnguam Cumanicam ct Hteraturam Uigu- ricam, qua quidem Hngua ct Hteratura utuntur communiter per omnia regna ista»,'' in coHectione vero legum eccclsiasticarum regni hungarici expresse observatur, monachos ordinis St. Dominici et St. Francisci de Assisi obstringi, ut Hnguam cumanicam quam primum addiscant, aHiceantque Cumanorum animos ad Christianorum sacra amplectenda. Rex Sigismundus aHquando
' Pars secunda, cap. 57. Apud ScHWANUTNKR. Tom. I. pag-. 57. ^ V. Okorcii Fkji-.r Cod. dipL Tom. I. anno 1165.
3 Carm. miscr.
4 Romae. Tom. Vll. Pag. 206—207.
XLll
constituit, ut Hunffari lino^uac cumanicae ignari a limine reorio paululum sccederent : «Jubente aliquando Sigismundo imperatore, secedere paululum omnes , qui cumanum nescirent.» ' Plan Carpinus Jugurum mentionem faciens de iis ita scripsit: «Apud Jugures est fons et radix idiomatis Turcici et Cumanici.» ^ Ter- ram Uo-j-a, Jiigja^ uti notum est, etiamnum diversae tribus turcicae stirpis baskiricae inhabitant. Albericus in chronicis anno 1246 conscriptis ^ pariter ac scriptor quorundam chronico- rum bohemicorum Cumanos Tartaros dicit. ^ Denique antiquus historiographus Hungariae Istvanfi de Cumanis disserens narrat, eos suis temporibus Tartaros nuncupari. Cum his testimoniis Edrisi optime convenit affirmans Hnguam bissenicam a baskirica, id est hungarica differre, scimus enim linguam bissenicam et cumanicam inter se arctissimo affinitatis vinculo hgatas esse. Sed quid plura, habemus enim hujus rei kiculcntissimum testimonium in oratione dominica Cumanorum Hungariae atque in quibusdam ahis fragmentis ant'quae Hnguae cumanicae a Cumanis per longissimum tempus rcHgiose conservatis nec non in haud paucis nominibus propriis pcrsonarum et locorum, quae omnia satis superque demonstrant et comprobant, linguam Cumanorum Hungariae ab hungarica plane diversam fuisse. Ad hoc testi- monium accedit, quod quaedam vocabula non ita pauca procul dubio turcicae originis in Hngua hungarica, secundum omnem probabiHtatem e lingua cumanica in hungaricam irrepserunt, e. g. csaiiak, in vocabulario cumanico canac ; kazan, in vocabuhirio cumanico c/iaxan ; csnlak «vas ansalumi), kulak ; pitc, ahucis pitc ([uoddam cibi genus apud Cumanos Hungariae usitatissimum, turcice aluia pitcsi \ Kcisa « puh"nentum», « puLs miHacca», qui cibus secundum Martinum Broniovium etiam apud Tartaros kipcakienses usitatissimum hominum agrestium alimcntum iuit, de qua rc Broniovius regis Poloniae legatus in hunc modum
' Aenras Sylv. Operum paj^. 595 et seq. ^ Georgh Fejer «A kunok eredete», pag. 54. 3 LEllJNrril Access. hist. Tom. II. pa". 571— 2. + Mencrex «Script. rer. Germ.» Tom. III.
XLIIl
scripsit : «Nohiliorcs ta.men, carnes cibum, vinum crcmatum et mulsum potum habcnt, ai^rcstiores vero pane carent, verum milio concusso lacte et aqun diluto, (jucm Cassa vulfj;o nominaut, |)ro cibo, pro ]iotu hicte equino ct caseo utuntur» ' etc.
Secundum Thunmannum Stephanus Vakro, meml)rum Jec^ationis Cumanorum et Jazyo,-um, ciuae lesjatio anno 1744 ad limina reginae Makiae Theresiae Viennae apparuit, fuit ultimus Cumanorum, qui aliquam cumanicae linguae habuit notitiam. Sed hanc notitiam, ad orationem dominicam, quasdam breves salutatio- neset preces restrictam fuisse, e\i^o quidem procerto habeo. Dugo- Nics in libro «Etelka» inscripto diserte dicit, Johannem NAnasi assessorem in urbe Fuldpszdllds tertio seculi praecedentis decen- nio in schola pueros «pater noster» cumanicum edisccre severc jussisse.^ Idem NAnasi anno 1744 simul cum Varro a parte minoris Cumaniae ad aliquot privilegia obtinenda Vien- nam missus cum sedecim annis post iter factum anno 1760 obiit. Discipuli scholae Fiilopszallasiensis «pater noster» cuma- nicum late longeque divulgantes copias ejus ab iis et nonnullis auditoribus descriptas pcr totam terram Cummaniae diffuderunt, ita effectum est, ut jam anno 1774 Gabriel Terbolcs et alii aliquam copiam orationis facile sibi acquirere possent.^ Ste- phanus Bankos Fiilopszallasiensis eodem anno «pater nostcr» cumanicum Pestini C(n"am multis recitavit. ■* Collegium Debre- cziense duas orationis copias quo anno acquisiverit, non liquet, exemplar vero Kun-Szent-Miklosiense, quod in quodam proto- collo archivi municipalis exstat, uti mihi vidctur, ex anti(]uiori protocollo in novum transumtum est. Thunmannus in illa, (juam diximus, dissertatione duas collegii Debrecziensis copias publi- cavit, prof. VAmbery autem in dissertationc «Kun miatyank»
' Broniovii Mart. Dnscriptio Tartariac. Apud SchwandlniTum. Scriptures RR. Hun,^^ Lipsiae, 1746. in fol. 'l"i)m. I. pag. 833. V. jKRNl.v 1. c. lom. I. paK". 296.
l'rstini, 1805 in 8. Tom. 11 pa.y;-. 481.
3 J. Jkrnky «Keleti utazas», Toni. J. pag. 288.
4 Du(jONlcs «Etelka» ed. alt. Tom IL pag. 481. Jkknkv 1. c.
XLlV
inscripta copiam Debrecziensem a Jerney publicatam emen- dandam instituit. Dugonics in libro «Etelka» primum anno 1788 publicato quinque orationis copias edidit, Antonius vero Gevay in collectione manuscriptorum rariorum jam undecim copias cono^essit. In sequentibus minus defectivam copiam Debre- cziensem Kun-Szent-Miklosiensi paulo correctiori unam juxta alteram collocantes comparabimus :
bezen attamaz kenze kikte
bezen attamaz kenze kikte
szen leszen szen adon
szenleszen, szen adon (apud Jerney: adoii)
doson szenkiiklon doson szen kiikton (non kiiklon, quam formam Jerney habet)
— — — nicziegen gerde aH kekte nitziegen, gerde, ali kekte
bezen akomozne oknemezne berbezge pitbiitor kiingon bezen ako mezne, okne mezne, bergezge, pitbiitor kiingon (apud Jerney: okomuzne okne mezne hergezge pitpiitor — )
il bezen menemezne neszembezde jermezbezge utrogergenge il bezen mene mezne neszem bezde, jer mezbezge utrogergenge
iltme bezne olg^^a manga iltmc bezne, otgyamanga
kutkor bezne algya manna kutkor bezne, algya manna
szen borsong boka csalH bocson igye tengere
szen borsony (Jerney borson scripsit), boka csalh, botson
XI,V
(Jernky h;iii(l recte bocson cdidit) ii^yi tcngere Ammen
(«Ammen» cipiul Jekney (lesidenitur).
VAmbery in illa dissertatione/ nti jam annotavi, textum paulo corrcctiorcm Debrccziensem emendandum suscepit, sed non omnia ei ex sententia succcsserunt, immo quaedam emen- dationes ejus contra naturam et indolem linguae cumanicae, quantum eam ex codice Venetiano novimus, plane repugnant. VAmbery orationem dominicam in hunc modum correxit :
Bizim atamiz kini scn kokte
sentlessen ad'in
ddziinsen kdngliin nicekini zcrde eile kokte
bizim ekmemizni ber bizge kiingon,
al bizim ninemizni nizen bizde zcrmiz bizo-c dtrii o-cloenoe iltme bizni al zamanga kutkor bizni al zamandan sen bar scn ize tengri
Orthographiam praecedentis textus non solum ab originali Debrecziensi, sed etiam a ceteris textibus, quos novimus, plane alienam esse, quisquis videt. Palaeographia multum abhorret a vocahum tam violenta permutatione. Octo exemplaria Jerney in scriptione e loci / inter se prorsus concordant, quam ob rem plane tentamen temerarium est hanc perfectam concordantiam pro nihilo putare. Ipse VAmbery dialectorum turcicarum peritis- simus loco citato observavit, orthographiam textuum «paternoster» cumanici a Jerney editorum phonologiae dialectorum baskiricarum, nominatim nogaicae et crimicae prorsus respondere et uti optime novimus, in iis dialectis pariter atque in kazanica vocales e et i inter se permutari solent. Auctor vocabularii cumanici codicis Venetiani et missionarii germanici, (jui magnam secundae sec- tionis partem scripserunt, vernaculam dialecti cumanicae pro- nunciationem recte et consequenter denotandam crebro non cura- bant et praecipue in transcriptione vocahum saepe a verro aberra-
' Nyelvtudomanyi KozlerrKinyek. Tom. IX. Fasc. III. Pag. 215 — 219.
XI.VI
bant, attamen in trascriptione nonniiUariim codicis glossarum vocales e et i contra praesentcm usum ozbegianum inter se permutatae reperiuntnr, e. g. cki loco iki, — eregirmcn juxta eriktini «abominatus sum», cf. cagataicum irikiudk, — clclic loco // «pax», - cl loco // «populus», — ciiidi^ cf. osmanicum imdi, — cnc loco cag. ing, crir loco cag, iriir «est» etc. Hanc eandem rem videmus in diversis manualium kazanicorum editio- nibus, in prima enim edjtione orationis dominicae de anno 1862 loco iscmcng sincng (rectius sincng iscmcng) isimi/ig sining le^^itur, at in ultima editione ejusdem orationis de anno 1868 jam isemeng sincng scriptum reperitur. ' Ceterum in ipsis dialectis cagataicis permutatio vocalis c cum / haud ita raro occurrit, e. g. ertd «mane», quod in quibusdam dialectis irtd sonat ; vocalis e dialectorum cagataicarum saepe i dialecti kasgaricae respon- det. «Pater noster» cumanicum in terra Cumanorum filins ab ore patris accepit et quamquam generationes recentiores formas vocabulorum obsoletas et quod ad etymon vix intelligibiles tandem aliquantum corruperunt, tamen genuinam sonorum pro- nunciationem aequis auribus acceptam ab omni corruptione so- licite custodiebant. E contrario auctores extranei codicis cumanici potius formas grammaticales vocabulorum, quam sonum res- picientes vernaculam linguae cumanicae pronunciationem haud ita raro alterabant. \'ambery non solum partem phoneticam, sed etiam formas vocabulorum orationis ad normam linguarum caga- taicae et osmanicae transmutavit, in locum glossarum parum notarum rariorumque vel saltem non ita multum usitatarum ahas in orientaHbus et occidentalibus dialectis usu tritas substituit ac formam pitbiitdr plane omisit. Idem loco kiktc «in caelo» kokte scripsit, at octo exemplaria a Jerney edita in transcriptione vocahs / (proprie iC) optime concordant. In codice quoque Vene- ditiano o et ii inter se nonnunquam permutantur, e. g. nzdi pro ozdi, sdiinclii pro siijiinclii, iilcb pro oleb, bori «kipus» pro biiri
' V. Gabkielis de Balixt «Kazani tatar nyelvtanulmanyok». Fasc. III. Pestini, 1877.
XLVII
etc, in (lialecto vero kazanica haec permutatio commiinitei obvenit, e. ii,. kiik ((caelum», sdjdiicc, iil — -, ?/.:: etc. VAmbery ali in cilc transmiitavit, at in ((pater noster» cumanico codicis Venetiani hoc loco item allcy scriptum est : koctii allcv icrda, cf. kazanicum alaj. VAmbery vocem oknoiiczne in cknicmizui transmutavit, at codex cumanicus hoc loco dtnidckimizni habet, cf. formam turcicam or. otmdk, mongolicam odmdk. Formam mcnc meznc VAmbery in o^iinemizni alteravit, at mihi haec mu- tatio perquam temeraria videtur, formamqne mene potius cum osmanico y<:7/c? ((malum» comparare mallem (cf. hungaricum fcne (( truculentum» etc.) Vocem pithiitdr, quam VAmbery a textu plane exclusit, cum ^^aj ^^aj (( perfecte» , ((plene» comparandam existimo. De ultimis textus vocibus, quae manifesto eulogiam continent, VAmbery duas contrarias opiniones protulit i. voces
szcn borszony igyi ten^^ere cum sen bar scn — ize
tengri transcripsit, id est ((quia tu es dominus deus»,
voces vero boka csalli bocson vel botson sibi prorsus ignotas esse dicit 2. eas simul cum praecedentibus conclusioni orationis dominicae secundum Matthaeum <(quia tuum est regnum » etc. respondentes dicit. Hae duae opiniones se invicem tollunt, voces enim notae in eulogia orationis cumanicae a conclusione Matthaei plane differunt, ignotae vero, si vere ignotae fuerint, ad nihilum recederent.
Boka csalli, botson vel bocson mihi turcico orientali i^^L^ ^y^ ^jMj ^bjj respondere videtur, id est (( potens, (improborum) per- cussor et fortis es», cf. locum psalmi : ((quia, quem tu percussisti, persequuntur etc. ' Cum hac conclusione optime 8 v. psal. XXIV.
convenit : ((Jehova robustimus et potentissimus ;
Jehova potentissimus bellator», in textu originali : — —
r\tpxh^ "1135 nin^ nn^i nv. n^T
Itaque totam conclusionem in hunc modum vertendam existimo : « tu es potentissimus punitor, robustissimus dominus Deus», — hae voces sane conclusioni orationis secundum
^ 69, V. 27.
XLVIII
Matthaeum minime consentaneae sunt. Ecclesiae protestantes, uti notum est, orationem dominicam secundum Matthaeum recitare solent, scilicet cum vocibus: «quia tuum est regnum, et potentia, et gloria, in saecula. Amen»' concludunt, quam- obrem VAmbery orationem post tempus reformatorum a quodam missionario protestanti in linguam cumanicam conversam dicit. At, uti vidimus, voces citatae cum conclusione secundum Matthaeu:m minime conveniunt, ideoque tota sequela, quam ex consensu duorum textuum reapse non existenti Vambery deduxit, ad nihikim recedit, quin etiam hoc consensu posito equidem seque- lam praedictam talem existimo, ac siquis ex conclusione orationis Tungusorum ochockicorum secundum evangelium Matth.ei : TaMH XfiHHH 6HmHH i],apcTBO etc. suspicaretur eos protestantes esse. «Pater noster» kazanicum in catechismo ab anno 1868 cum vocabuhs Sincke patsalik etc, terminatur, sed hoc nihil impcdit, quominus ea Turcarum kazanicorum pars, quae christianismum adepta est, ecclesiae orientah graecae annexa sit. Quasdam orationis voces Vambery optime interpretatur i. scntldssdn «sanctificetur» ex hungarico adjectivo szent «sanctum» deriva- tum dicit, sed hic annoto, octo exemplaria a Jerney pubhcata formam szen exhibere et suffixum : hi scriptum esse, verborum enim denominativorum turcicorum suffixum la, Id et non las, Ids sonat, quod ultimum tunc tantum usurpatur, quum actio reciproca significatur, e. g. dostlasniak «conjungere amicitias», — cagataicum jakalasniak « se invicem per cohum corripere » etc. 2. dozilnsen Vambery apposite cum verbo turcico orientah tiiznidk «ordinare» comparat et hic annoto, in voce cumanica o loco //■ cagataici sciiptum esse 3. kiiklon vero, quod in quarto, quinto et octavo exemplario doctissimi Jerney koklon scriptum reperitur, turcico or. kdnoiil conparat, (juod proprie voluntatem signihcabat, — etiam hic permutationem vocahum o et ii obser- vamus 4. nitziegen prof. Vambery recte cum turcico or. nicdkini conparavit, cf. ^ ^ySi^} apud Pavet de Courteille, nezikkini
^ Cap. 6. V. 13.
XLIX
codicis Vcnetiani : nczikJcini koctd allcy ierda «sicut in caelo, ita etiam in terra 5. ;'6'r pronunciationi krimicae, nogaicae, kaza- nicae, baskiricae, kirgizicae ger, gir respondet ; codex Venetianus hoc loco ier habet 6. kilngdn secundum opinionem VAmbery perperam loco kiinon scriptum est ; equidem formam kilngon per erroneam repetitionem monosyllabi kiin, giin ab adverbio (bit) giin ortam existimo, quamobrem in secunda ejus parte gon^ kazanice kon et non kon vel kiln scriptum est. Codex cumanus hoc loco bngnn habet 7. // «abducere» VAmbery pro ^?/ scriptum existimat 8. neszeni apposite cum turcico ni^thn comparat, quod a nigdkiniy nigdkkini abbreviatum est g. jer niez «remittimus» VAmbery gerniiz legit et hoc verbum cum osmanico gaidirniak «persvadere», «reconciliare» comparat, equidem mallem formam jerniez cum turcico oy. jaj-, kazanico ycy- conferre 10. otgvauian, algya nian secundum VAmbery al ganian legendum est^ al enim in sermone turcico orientaH fraudem significat, ganian vero cum tur- cico jaman «malum» convenit. Assimikitio litterarum nasalium cum sequentibus dentahbus t, d, qualem in forma algya nianna (n) videmus, etiam in dialecto kazanica perquam usitata est, e. g. annan loco andan «inde», «illinc». In dialectis nogaica et bas- kirica eadem assimilatio obvenit, cf. exemplum a VAmbery citatum garkinnin loco garkindin «a consanguineo».
Postquam correctiones clarissimi Hnguarum orientaHum professoris Pestinensis in praecedentibus soHcite examinavimus, earum auxiHo et ope exemplarii Kun-Szen-Miklosiensis totum textum in hunc modum emendandum proponimus :
Bezem atamiz kim sen kiikta..
Senlasiin sen adinij
')=>
Doziinsun sen kcingliing nigakkim gerda akaj kiikta. Bezem otmakemezne ber bezga biiton biiton bu g()n. Al bezem menamezne nigam bezdii jajirmiz bezga citrii
gelganga. Ikma beznc al gamanga.
CODEX CUMANICUS, d
Kutkor bezne al gamanna(n).
Sen bar sen : boka cali^k), bot(au) ige tengri. Ammen.
Possessivum «nomen tuum» , «voluntas tua» in hac oratione per praepositionem pronominis separati sequenti substantivo cum suffixo possessivo conjuncto exprimitur, eadem dicendi ratio emphatica in Hngua hungarica perquam saepe usitatur et in hac re constructio hungarica antiquam cumanicam alterasse mihi persvasum est, in oratione enim codicis Venetiani loco sen adingy sen kdnglting possessiva senig (sening) atig (ating), senig (sening) tilemegin (hanleehing) obveniunt. «Pater noster» Cumanicum in pagina 126 codicis Venetiani ita scriptum legitur :
Atamis kim kocta sen.
Algiszle bulsun senig atig.
kelsin senig hanlechin.
bulsii senig tilemegin nezikkim kocta alley ierda.
kundegi otmackimisni bisga bugun bergih
Dage iazuclarmisne bisga bozzatkiL necik bis bozattirbis bisgit iaman etchenlerga.
Dage iecnik sinamakina bisni kuurmagiL
Bassa barce iamandan bisni kuthargiL Ame.
Forma ditlsun loco cagataici bo/sun plane cum pronuncia- tione kazanica bul- convenit, jam ex his duobus orationis textibus quisque pronunciationis cumanicae cum kazanica perfectam quod ad vocales concordiam facile perspicere potest. Etiam in dialecto bosniaca loco vocalis 0 interdum u pronunciatur. '
In annotationibus manuscriptis notarii cumanici Gabrielis Terbolcs sequcntes salutationes repertae sunt :
1 . Zubet kJiaron
2. Haj majdon alfekor
3. Tenzade khinade
4. Istinivili tengite kelibe
quae etiam in protocollo Kun-Szen-Miklosiensi in hunc modum scriptae occurunt :
' Blau : Bosnibch-turkischc Sprachdenkmaler. Pag. 21.
LI
Salutationes.
La obcthe7'on ! alahajdom! Alafekor ! tenzene ! J^enade^ scini- vico tengctc Jiclebele.
Has ultimas salutationes Jerney aliquantum diverse scriptas publicavit : Laobethrom ! Alahajdon ! Alafckor! Tenzene! Kenade ! Iszcinivico ! Tengelebele !
Voces praedictae etiam in manuscripto quodam Danielis CoRNiDES ita scriptae legi possunt :
Laobetherom ! Alahaidom ! Alafel^or ! Tenzcne ! Kenadc ! Sci- nivisco tenorele helebele^
Haec ultima iectio a priori parum tantum differt. Versio hungarica salutationibus collectionis Gabrielis Terbolcs appo- sita diserte demonstrat, eas dialogum brevissimum salute accepta et reddita continere. Prima questio hujus dialogi Tenzene kenadc esse videtur, id est tinc scn mi kcnding «quomodo vales tu ?» Aman tinc turtungizmu enim in lingua turcica orientali «quomodo vales?» significat, kending yqvo tu quidem significat. Interlocutor questioni praedictae cum laobethrom, id est ^^sy^ y^\ v^ «optime valeo» respondet, quam laetam responsionem quaesitor cum exclamatione Alahha Jiamdan, AlaJiJia silkrdn accepit gratias Deo actas ita continuans: istdnib bild tcngridcn tilcrbcn «cum desiderio (sakitem tuam) a Deo exposco». S protractum copista facilHme cumy^con- fundere potuit et ita effectum est, ut loco siikrdn exemplaria wo^Xx-d^fckor exhibeant. Voces arabi^cae in liis salutationibus admi- rationem minime efficiunt, optime enim doctissimus Blau obser- vavit, Hnguam arabicam et persicam, plus quam Hnguae occidenta- les, indolem idiomatis cumanici afifecisse. Quum in Htteris summi pontificis Honorii IV. ad regem Ladislaum Hungariae de anno 1287 scriptis legimus, regem cum ipsis Saracenis conversari et hunc Htterarum locum cum sequentibus de eodem rege Ladislao vocibus Thuroczii : «cumanice et non cathoHce conversabatur»^
^ Tom. III. Part. II. pag. 94. Fragmenta aliquot Diplomatum et Aetorum pubiicorum. Pag. 117. Inter Mss. Musei Nation. Hung. V. apud Jernky. Tom. I. Pag. 295 — 296,
^ Chronica Hungarorum. Pars II. cap. 80.
d*
comparamiis, Ciimanos in litteris Honorii Saracenos denomi- natos esse facile perspicimus, nomen vero Saracenorum in litteris pontificum ejus temporis sequtores religionis islamicae significare optime novimus. Doctrinam Corani apud Bulgaros, Chazaros, Cumanos propagatam fuisse multis et gravibus testi- moniis confirmatur. Voces arabicae ad cultum pertinentes in codice cumano Venetiano haud ita rarae sunt, e. g. Jiaziz 'yi\^, kiirban «sacrificium « , aval «initum)> etc. Nomina mensium Januarii et Novembris in codice Venetiano : safar ay et knrban baran ay (sic!), praecipue nomen ultimum doctrinam Corani apud Cumanos propagatam fuisse manifesto conprobant, ^S^ enim Muhammedanorum solemne festum est. Plan-Carpinus vero ac AscELLiNUS diserte dicunt, eos in terra Bissermorum populum cumanice loquentem, religionique saracenae addictum visitasse.' CoRNiDES in collectione rariorum annotationum aliam quoque salutationem manuscriptam possessit, quae super mensam dice- batur, sciHcet :
Mikaniaz knnsennicnden szenakori kikenieniezne^ id est :
KJianiuiiz kiin sen mcndan ! siina kor ikindkoncznc «Domine noster ! contentus esto nobiscum et da (nobis) panem nostrum.» Mikaniaz a forma Klianiniiz per transpositonem ortum esse vidctur, — quod ad verbum kiin vel kon^ cf. formam factitivam cagataicam JL/cv^Jo^ (kdndiirnidk) formamcjue dUjb^ «contentus esse » apud Pavet de Courteille, — verbum sun «offerre» significat, cf. cagataicum ^^l+j^ (sonniak), kazanicum snn-, quod ad formam suna kiir, cf. formas imperativi turcicas yyf3y^^ yfS^^yy^^^y^ « cs » , « cstc » , propiTe « videas, ut sis», «videatis, ut sitis». Secundum doctissimum Bohtlingk fortasse in formis imperativi jakuticis bisar, bisaring idem kor latitat.^ F^orma kikcme (nieznc) manifesto pro iknidk «panis» scripta est et haec
^ Fejer Cod. Dipl. Tom. IV. i. pag. 426.
^ Tudomanyos Gyiijtemeny. 1833. Tom. X. pag. 91. V. apud Jernev \. c. Tom. I. pag^. 296.
3 Jakutische Grammiitik, 303.
LIII
forma kazanico ikiucik ad littcram respondct. Etiam in liac brevi salutatione pronunciationem kazanicam observamus, scilicet e pro /, /7 pro o scriptum est.
Nomina propria et f^eo^rapliica antiquiora Cumanoruni Hungariae quantum ea ex diplomatibus, conscriptionibus, cliro- nicis et scriptoribus historicis novimus, magnam partem tur- cicae originis sunt. Ipsum nomen Kuthen celeberrimi ducis Cumanorum cum vcrbo chivaico kiitmdk, kazanico kot- « pasto- rem agere» connexum est, pastor enim in antiquis temporibus et ducem et regem significabat. Nomen Arbuz cum cagataico arhaiuak, arbatuiak «consiHari» convenit {arbagci « consiliator, » ex quo per formam intermediam a7'hav , arhau (hphtongo au tandem in o, u contracto forma c?;'<^?/-facile oriri potuit). Turtul, nomen nobilissimi Cumani, cujus memoria in nomine loci Tortcl faln adhuc viget, cum antiquo hungarico turnl, cagataico turgul «falco, » mongoHco tnrlak «corvus» convenire videtur. Nomen loci Altak szdlldsa, hodie AtokJidza cum cagataico aldag «dolus malus» convenit. Baych scdlldsa, quod «descensus» dicitur, quod ad primam compositionis partcm cum hatik kazanico «terrenum palustre, » «profundum» idem esse quis non videt. Nomina Keldech, Kuchmeg, Iteg, Tescench, Byter, Isok, quae omnia clarissimus Stephanus GyArfAs in secundo volumine egregii operis sui «A Jasz-kunok tortenete» inscripti retuHt, sane tur- cice sonant. In diplomate de anno 1347 arcliivi Comitum ZicHY : nomen gentis Cumanorum cJicrtau memoratur, quod nomen etiamnum sub forma Cscrtdu viget et cum cagataico (^Ljwj^s. «abyssus, » «vorago» idem esse videtur : «No,s comes KuMCHEG, capitaneus Comanorum gencrationis CJicrtau.^^' In hoc ipso diplomate Kumcheg ita loquitur : «ex permissione Churchy fihi nostri — — — annuimus et concessimus, duode- cim comanos filtreas domus habentes, videHcet Paulum dictum Chyta, fiHum Manthula, Thomam et Nicolaum fiHos ejusdem Manthula, Mesther fihum Nicolai, Bolden fihum Jamulo,
' n. Tom. pag. 268 — 9.
LIV
Kystre filium Japza, Tastra filiiim eiusdem Japza,
Beke filium Althabarz. — — • — — — » Nomen Manthula ■ fortasse ex arabico JtX-co «praestantior ligni agallochi species» depromptum est, cf. formam persicam xJtXAxi. In diplomate reginae
Elisabethae de anno 1367, die 28 Aprilis capitaneus Karla !
nominatur : — — — — — « Sub capitaneatu Johannis fiHi '
Stephani fiHi Karla capitanei Comanorum nostrorum genera- •<
cionis Chertan constitutis, speciaHter Choba, Umul, Olaka, j
Bese&c» In diplomate quodam de anno 1325 nomina trium i
nobiHum Jazygum famulorumque unius eorundem memorantur : ;
«Jazones circa Chabam (hodie : PiHs Csaba) commorantes : '
Chatharch, Zudak, Byk et famulum eiusdem Karachinum
i
ac Chywach — — — — ,» cf. vocem ^agataicam ^^U^- In diplomate regis Stephani V. de anno 1266 nobiHs quidam cuma- nus «comes Parabuch » nominatur, cf. chiv. dig' «princeps». In ■ antiquissimo diplomate archivi districtuum Jazygum et Cuma- | norum, quod diploma anno 1323 rex Carolus I. dedit, sequentia | nomina Jazygum conscripta reperiuntur : « Jazones fideles nostri : Larzan fiHus ZoKAN, Iwachan fiHus TuRDUH, Jacobus filius 1 Keskene, Chareth fiHus Ambultan, Demetrius fib Gubul, ■ Stephanus Beegzan, PauHis fiHus Mokzun, Andreas fih Chakan^ Zakaran et Georgius filius eiusdem, Demetrius fiHus Keyan, ' Stephanus fihus Kurman. Hurz, Arpan, Andreas fihus Zuagan, ; Zaduk fiL Kalhen, Georgius fil. Magar, Petrus fiHus Chamaz.» ; FiHi in hac nomenclatura jam nominibus christianis appeHati j sunt, at nomina patrum excepto Magar, quod cum Magyar ! idem esse videtur, prorsus indolem Hnguarum turcicarum redo- lent. In conscriptione possessionum cumanicaHum sedium Mysc, Kyszalaas , Layos , Szabadzallaas de anno 1557 locus Karah \ «nigrum» et praedium Thazlaar, (n^xlLj «lapides») memorantur, ! quae nomina turcicae originis esse dubium non est. In nomen- ckitura Cumanorum majorum sedis Koolbaaz anno 1572 con- scripta' haec quoque duo nomina locorum memorata reperiuntur: j
' «Summarius extractus Possessionum, colonorum, censuum, Muneralium, et ; aliorum proventuum, pertinentiarum, Arcium Agriensis, et Zarwaskew, ac Jazigum,
LV
Nagithurgon et KystJniigon, in c|uil)us tliurgon a radice verbi turcici tur derivatum stationem, hun<<aricum szdllds si^^nificat. — Reges Hungariae seculo XIII. interpretes linguae cumanicae habuisse vel saltem servitio eorum interdum usos fuisse ex diplomate sequenti capituli Strigoniensis satis superque elucet : « Gregorius prcpositus et Capitulum Ecclesiae Strigon. omnibus xpi. fidehbuSj praesentes litteras inspecturis salutem in domino, Ad universorum noticiam tenore presencium volumus pervenire. Quod cum domina Maria Illustris Regina Ungariae, nobis per suas litteras precepisset, ut unum ex nobis, cum comite Rubyno, VilHco Strigonensi, homine suo mittere deberemus, cuius testimonio idem comes Rubynus terram ipsius domine Regine, A^yrvocatam, quam Mortumis et Georgio interpretibus Kelduchyni cumani, eadem domina Regina in praefatis suis litteris se contuHsse scribebat, perambularet et statueret hominibus memoratis» etc. Datum per manus magistri Sixti, Scolastici Strigon. Anno domini. M°. CC°. LX". octavo.' — Nomen montis Kaska dagJi in regione cumanica prope mare Azovium, quem montem Abulfcda J-ajsxII v_.AJua)( nominat, doctissimus Blau in dissertazione «de Cumanis» optime cum glossa cumanica vocabularii Venetiani chcscha, cagataice \JL^^ «breve» comparat, in territorio enim linguae cumanicae quaqua incedimus, ubique eandem indolem hujus linguae turcicam conspicimus.
V,
Nomen Scytharum jam antiquissimis temporibus collectivum fuisse et hoc ipsum nomen populos quoque turanicos a regi- onibus oHm hyperboreis dictis usque ad territoria populorum
Cumanorum maiorum et minorum, oppidique Nagy-Zeghed, unius integri anni 1570. Et eorundem proventuum limitata taxatio. Per Egregios Petrum Faygelium, Consili- arium Camerae Scepusiensis, Joannem Freydenreich, Magistrum Lustrationum, ac Joannem Swkan, Sacrae Caesareae Regiaeque Maiestatis Commissarios, Anno Domini 1572. conscriptus." V. apud JERNEY 1. c. Tom. II. pap. ^'jT).
' Hoc diploma membraceum de anno 1268 in archivo capituli Strigoniensis con- servatur (priv. Lad. 29. Fasc. i. Nro. 2.). V. Monumenta EccL Strigoniensis ed. FERDINA.NDUS Knauz, Strigonii, 1874. Tomus i. pag. 561.
LVl
stirpis iranicae diffusos significasse constat inter omnes. In epopoea Persarum icoUieLi inscripta memoria antiquissimorum et perquam sanojuineorum bellorum frentis iranicae cum turanica adhuc viget. Strabo in 3 cap. libri VII geographiae auctoritate Epliori usus non solum Sauromatas a Scythis distinguit, sed ipsos Scythas indole et moribus inter se multum differre dicit:
" Eipoftoq o iv rff ztZ('i.f)Z7j avj z^q laToplaq, Eopcortr^ o i7Tcypa(po[iiv7j ^:l^X(p, TtsoiodsOtrac: t/^v E'Jp(u7TY^'> !'-^'/J'' —^■'^'^(uv i7i\ ziltt u>qa\v slvac t(o<^ r£ (/).).(o</ Zx>jtl(ov xa\ T(ov la>jpoitaT(ov Touq ^couq avouolo>jq' Touq luv yap sival y(jJ.t7:n>)A (ortTt x(i\ dvii p(07:o(paytiv, Touq (Tz xa\ t(ov a?.).(ov ^(ixov a^iiyeadac. x. t. )..^
Herodotus vero Hnguas scythicas haudquaquam ejusdem indoHs esse dicit, ita e. g. Gelonorum linguam a Budinorum clare distinguit et hoc loco sane linguam Gelonorum non graecam, sed scythicam intellexit, nam linguam graecam a Budinorum idiomate distinguere minime opus fuit, " — aHo loco Hnguam sauromaticam ab aHorum Scytharum Hnguis (Hversam esse tradit.^ Strabo diserte ait, Graecos nomen col- lcctivum Scytharum propter rerum ethnographicarum ignorantiam falso usurpasse, quippe antiqui Graeci varietatem populorum septemtrionis ethnologicam non satis perspicientes omnes eos populos nomine Scytharum appellabant :
(pyjp\ yap xaTo. t/jv t(ov (j.()yf).i(ov ' ED.yjorj (w^av, (oansp Ta 7Tf)()-^ jdoppav fiipyj za yvojpciw. kv\ ov^rw.Tc ^x'')(Uj.q ix('i.).o'jv rj v(w.('jd(xq, (oq Oarjpoq, — — —
, vc'' iv ovon.a t(ov xa(f ixaaTfJ i(^v(ov
TaTTonivojv fjca Trjv ayvocfjv, o'jt(o to. ptarj i.ppcv(j 7Z('i.VTfj .\\(Uo7it(jv xfjXtcaBfjc Tf).
7rp(jq (OXSfJ.V(p. fW.pTUpSC (jk TO. TOca>)TfJ^
Justimis Pompcji Trogi epitomator Scythas ipsis Aegyptiis anti(|uiores dicit : « Scytharum gens antiquissima semper habita ; quamquam inter Scythas et Aegyptios diu contentio de generis vetustate fuerit, » « His igitur argumentis superatiis Aegyptiis,
^ Strabonis Geoirraphica. Recognovit AuGUSTUS Meinekr. Lipsiae, 1853. Vol. il. Pag. 415.
^ Lib. IV. cap. 108.
3 L. c. cap. 117.
•♦ Lib. I. cap. II. §. 2y. Editio Teubneriana, recognovit A. Meinxke. Vol. I. pag. 43 (Lipsiae, 1853).
IVlI
antiquiorcs semper Scythae visi»' et chronop^raphi christiani antic|uissiniarn epociiani regni Scytharum in Asia Ixu>it(Ti).6q nominant. Nomine collectivo Scytharum etiam diversas gentes turcicas contineri c nube testimoniorum elucet. Massagetas, Alanos, Sacas, Parthos, quos anticjui communiter Scythas nomi- nabant, scriptores recentiores graeci diserte Turcas dicunt, sic Theophanus Byzantinus Massagetas, quos Persae sua Hngua Kermicliiones dicunt , Turcas esse non dubitantcr asserit. ^ Alanos a Massagetis ortos fuisse Ammianus Marcellinus disertc dicit : «Alani ex montium adpellatione cognominati ». Sacae, quos Strabo simul cum Massagetis memorat,^ oHm intcr Oxum et Jaxartem easdem regiones habitabant, quas per omne tempus populos turcicos occupatas tenuisse notum est. Parthos, de quibus paulo infra uberius disseremus, doctus praelatus GalHae GuiARDUs de Lauduno initio secuH XIII. cum Turcis ejus tem- poris in indole populari optime convenire dicit :
«Nam modos qui Turci, vetere sunt nomine Parthi.»^ Hoc loco observo, in nornine coHectivo regum Parthorum arsak (apud scriptorcs romanos arsac-cs) et in nomine ethnico Massagetarum (Mas-sag) nomen antiquum Sacariim (apud graecos Idxa^ procul dubio inclusum csse. Vox sak, saka cum voce turcica orientaH ^Lw «prudens,» «inteHigens,» «sanus» eadem esse videtur. — Nomina geographica regionis a Ponto Euxino usque ad mare hyrcanicum apud antiquos scriptores magnam partejn auxiHo Hnguarum turcicarum sufficienter expHcari pos- sunt at(jue quacdam nomina in turcicis tantum Hnguis eam significationem habent, quam eis scriptores anticjui attribuunt, itae. g. Temerinda, Karbaluk, Graucasus, Silyn &c. Plinius in VII capitulo libri VI «NaturaHs Historiae» originalem significa- tionem nominis Temerinda (aL ecHt. Temarunda) « maris matrem»
» Lib. IL cap. L
2 In Photii Bibliothcca, 1824, in 8. Pat,'-. 26. a.
3 Lib. XI. cap. 8.
4 Du Ch[';sme Fr. Historiac Francorum Scriptorcs. Lut. Parisiorum, 1641. Tom. IV. pag. 889. V. Jerney libro c. Tom. II. Pag. 164.
LVIII
dicit : «Tanain ipsum Scythae Silyn (al. eclit. Sinum), vocant, i
Maeotin : Temerinda, quod significat « matrem maris. » Sic et |
DiONYSius Maeotin iizzioa -6)^to'j vocat. Primam partem vocis !
compositae cum turcico tiugis, tcngiz^ hungarico tenge}' optime i
convenire persvasum habeo atque in forma hujus vocis terncr j
(pro tcngcj-) antiquum exemplum permutationis soni ^' cum r \
in Hnguis turcicis, praecipue in cuvasica multum usitatae \ conspici potest. In forma turcica orientaH kozeng «fenestra» sibilans .:: ancipiti dentah r verbi kdrmdk respondet et hanc
ipsam permutationem videmus in forma factitiva verbi kdrmdk : j
kostdnndk « monstrare, » cf. jacuticum eocttop juxta KorocryH etc. ;
Etiam hoc annoto, in forma tcmer a Plinio tradita hanc ipsam j
permutationem vocahum e et i occurrere , quae in dialectis i
turcicis prope Maeotin et postea usum obtinuit. Plinius falso |
pro n, m scripsit. Nomen Silyn turcico orientaH ^-si^*" respondet, i
quod «lucidum,» «splendens,» «Hmpidum» significat. Scythae J etiam Jaxartem «SiHs» nominabant (hodie v-v**' vel v-y*' lj>4>.) Idem Plinius Scythas montem Caucasum sua Hngua Graucasiim (aL
edit. Croucasim, quod mihi quidem meHus videtur) nominasse '
dicit : «Scythae ipsi Persas, Chorsaros : et Caucasum montem, , Gi-aiicasum^ hoc est, nive candidum.» ' Kar in Hnguis turcicis «nivem» et okar «altum» dicit, quod ultimum in formis ^?^^^?;^,
uig. okan^ cag. ogan «ens supremum,» «deum maximum» signi- i
ficat. Nomen Graucasus a Plinio traditum e turcico kar aukas \
(aiikar) «altitudo nive candida» compositum esse haud ita \
incredibile est, sibilans enim formae Graukas facile in ancipitem I dentalem r transmutari potuit (cf. exempla paulo superius
ahata et uiguricum tormdk, tiirmdk (in glossario VAmbery") cum I
cag. tozmdky £ag. okar, altum <zwm oguz «tumidum,» «crassum.») ; In nomine turcico Kaucasi Kafdagh syHaba kaf cum kau
plane convenit, dagh vero idem significat, quod antiquum aukas, '
aiikar (okar). Doctissimus H. Kiepert in geographia orbis I
' Lib. VL cap. XVIL
^ Uigurische Sprachmonumente. Innsbruk 1870.
I.IX
terrarum antiqiiis noti, cujus primam partem nuper edidit (Berolini, 1877), cpiasdam montis Caucasi valles jam anti- quissimis temporibus a populis turanicae originis inhabitatas fuisse asserens etymologiae nostrae nominis Caucasi a Plinio traditi validum suppetit fulcimen. Antiquissimus vero Arme- niorum historicus, cujus Hber sub nomine AgathanCxEli notus est , ab Armeniorum rege Teridate (n. anno 237) ait auxiho quorundam populorum Caucaseorum , quos diserte Hunnos nominat, Persas bello devictos esse. Scythae Maeotin etiam Karpaluk (apud Tzetzem, Chih VIII. 773) nominabant, quod nomen in hngua eorum piscinam significabat^ cf. turcicum balik «piscis». Non solum nomina geographica Scytharum praedicta, sed etiam nomenclatura deorum scythica , quam pater histo- riarum Herodotus memoriae prodidit , talis est , ut quisquis hnguarum turcicarum peritus indolem hujus nomenclaturae tur- cicam ilhco perspiciat, Herodotus enim ait, Scythas Vestam Tabiti, Jovem Papaeos, Gaeam Apia, Venerem Uraniam Artim- PASA, Neptunum Thamimasadas nominasse. ' Origenes haec ipsa nomina in suo hbro contra Celsum rursum perhibens Apohinem Gongosur nominat, pro quo Herodotus loco citato Oitosyros habet. "^ Forma (^ongos evidenter cum turcico oiincs «sol» convenit, Thamimasadas vero, pro quo Origenes : Thagi- MASAD scripsit , quod ad primam ejus partem , cum turcico fcngis, tijigis idem esse videtur (Thamimasadas fortasse idem valet, quod turcicum tcngising atasi «pater maris, » cum quo nomine etiam Temerinda praedictum in prima parte convenit), — Artimpasa plane idem est, quod turcicum erdcni pasa omnium virtutum quasi caput. Tabiti xmVx «adoratam» (deam) significare videtur et nomen summi dei Papacos cum turcico baba «avus,» babu', baja «senex,» — uigurico bajat, ^agataico bijat «deus» optime convenit. Etiam in hngua hungarica Deus interdum
' Lib. IV. cap. 50. ^ Lib. IV. caput 59.
LX
«senex» nuncupatur, v. locutionem : drcg Istcji ^ et in ipso nomine Jsten «Deus» prima Syllaba is fortasse «antiquum,» «aeternum» significat, cf. vocem os «avus,» «priscus». Antiqui igitur Turcae Deum ut ens supremum Okau, aiikan, ut patrem generis humani anticjuissimum bajat et uti ex nomine Papaci discimus haba invocaverunt. Hoc brevi excursu etymologico peracto ad enarrationem historicam redeamus,
Herodotus a dextra fluminis Tanais supra terram Budino- rum Thyssaf^etis vicinos Jyrkas ((|uod mihi scribentis errore ex priscino T')(r/ju ortum esse videtur, nam b'tterae 7' et / inter se facilHme permutari possunt) habitare dicit.'' Plinius vero inter diversas gentes circa Maeotin prope Tussagetas (al. edit. Thussa-
getae) Turcas (ab edit. Tyrcae) quoque memorat : « —
Tussagetae, Turcae, usque ad soHtudines saltuosis convalHbus asperas : ultra (juas Arimphaei, qui ad Riphaeos pertinent mon- tes».^ Nomen popuH V-Wr/.', quos Herodotus (IV. 22) nomades venatorios fuisse et inter Volgam et Ural habitasse dicit, cum turcico juriik «viator» idem esse Kiepert conjecit («Lehrbuch der alten Geographie,» H. Halfte, pag. 342). Nomen Turcarum, uti jam vidimus , apud scriptores byzantios tandem sensum coHectivum nactum est et hoc ipsum nomen etiam apud scriptores orientales haud ita raro ut coHectivum usurpatur, sic Saadia nomen manifesto coHectivum ni^inn per "jin Sk interpretatur nomen(|ue Turcarum jam in Talmude (tract. Jebamoth) loco 7'^<^'v?';';;/^7 legi potest : 'p'"inn'D «domus (famiHa) Turcarum,» ad quam vocem Paulus Cassel recte anno- tavit, hoc loco nomen citatum nomini ons, id est Persiae opponitur, quae oppositio cum perquam nota Trani cum Anirano vel Turano optime convenit. '^ Nomen Togarma cum nomine
' V. Cl. Pauli HunfalVV «Mag-yarorszag Ethncigrapluaja». Pestini, 1878. Pag. 241.
^ Lib. IV. cap. XXII.
3 Lib. VI. cap. \il.
■* Der Chazarische Konig-sbrief aus dem X. Jalirlnindert. Berlin, 1877. Pag. 88—89.
LXT
iJvJidem esse MordtmanNus recte admonuit. Tn. D'Oksza et alii
iii nomine persico Turan item nomen Turcarum latitare dicunt. "
Sc/;is cddin in loco sequenti vocem cLj procul dubio sensu
collectivo adhibet : icJljuJf^ cLaJI ^-o ^^iX)y^ C^ \^\'i ^UIJI L^
«Bulgari dicunt se inter Turcas' et Slavos habitare».^
Nomen Sacarum Herodoto docente Persae itidem ac collec-
tivum usurpabant ; lUfiaat nu.vza.q, zooq, ^-Audaq xaliwjat laxag.. ^ Alil
scriptores byzantii et orientales diversos populos turcicos nomine
Hunnorum appellabant, sic Procopius in Hbro «de bello Gothico»
Massagetas Hunnos dicit : «Massagetas, sive, ut jam vocant
Hunnos»,'* Evagrius in historia eccles. « Hunni, oHm Massage-
tae,» etc. Theophylactus Simocatta Persarum vicinos (Parthos)
a niultis Turcas appellatos ab aliis Hunnos orientis nuncupari
dicit et aHo loco operis expresse ait, Hunnos orientem Boream
versus incolentes a Persis Turcas nominatos fuisse. Procopius
popuHim Bulgarorum constanter Hunnos nominabat. Nomen
Hunnorum sensu coUectivo etiam apud Orientales invaluit, ita
e. g. historiarum scriptor persicus Mirchond Avaros, Kazaros,
Uzos et Bissenos stirpis hunnicae quatuor ramos nominat atque
scriptores syriaci a temporibus Cyrillonae ^ usque ad Barhe-
BRAEUM nomine IIunoje diversos populos turcicae et mongoHcae
originis denominabant. Jidem popuH turcicae originis etiam
Ugori, Uguri, Juguri nominantur. Antiquissimum nominis Ugor
vestigium fortasse apud Strabonem reperitur, celeberrimus enim
geographus in nomenclatura gentium regiones inter Tanaim et
Istrum incolentium populum quendam Jazygibus vicinum Urgos
nominat : rj ol 'jnscfrxetjii^^yj naaa ycof>o. too Xz'/t)i\^Toc, iieTa^u BofiuaiJivouq,
xa\" lavf/ou npcoTYj ii.v> iaTVJ rj tmv rsTMw if//^nca, ZTzecTO. o'c 7'upsyiTac (lortasse
Tussagetae Plinii) i/.ed'' ou-s ol 'A/C^^-es' Iap}mTac xac o'c Uaailecot Ityo-
lO.
' Histoire de L'Empire Ottoman. Constantinople, 1871. Tom I. Pag. i( ^ Memoires de TAcademie de St. Petersbourg. VI. Serie, tom. I. pag. 550. 3 Lib. VII. cap. 64. ■* Lib. II. cap. I.
5 Z. (1. U. M. G. Tom. XXVII. Pag. 383—591. Bickkll, dic Gedichte des Cyroi,lanus etc.
LXII
//.rvof X(u O-jrtyot, To u.h> Tzlio'^ '^onddsg, o?Jyo: ds yewpyeag in;f/.3?,o'jasyoc.^
Si vero nomen Tiiregetarum cum nomine Tussagetarum Plinii idem esset, quod non dubito, Urgos quoque cum turcis Plinii unum eundemque populum significare firmiter crediderim. JoR- DANis nomen Hunnorum etUgurorum ita conjunxit, ut ii apud eum in loco sequenti nomine composito Hunugurorum nuncu- pentur: «Hunugori autem hinc sunt noti, quia ab ipsis pellium murinarum venit commercium», " quamobrem «pellis» in lingua rabbinica S31S' ''31K dicta esse mihi videtur,^ nomen enim Hunno- rum in idiomate syriaco interdum sub forma Unoje apparet.
Theophylactus Simocatta Uaros, id est Avaros et Chunos uno eodemqe nomine Ugoros dicit."* Nomen Khagani, quod supremum ducem apud Avaros significabat, nomina minorum dignitatum tndun et jiLguy (cf. verbum turcicum ;jUjy», quod non solum «tenere», «possidere», sed etiam «regnare» signifi- cat), ipsum celeberrimi Khagani nomen proprium Bajan (cf. cagataicum ^Ls «dives», «princeps»), denominatio sacerdotum Avarorum a Theophylacto tradita^: bokolabra, cujus formae primam partem doctissimus P. Hunfalvy cum voce turcica ^yi comparavit,^ Avaros gentem turcicam fuisse diserte com- probant. At non sokim Hunni, Avari, Cumani, sed etiam ahae tribus turcicae terram Desti Kipcak inhabitantes apud occi- dentales uno vocabulo Ugori denominati fuerunt. Jam doctus Olivieri, qui diplomata ct hbros reconditos historiae Januen- sis indefesse scrutatus est, annotavit: «hngva ugaresca o uga- rica era forse Tidioma tartaro degh oigurs (sic !) molto simile al Turco».'' In chplomatibus Eliae et Iharcassii, originahs ho- rum tractatum lingua «ogarescha» dicitur, at in aho tractatu de anno 1387, cum sex tantum annis post datum Eliae con-
' Lib. VIL cap. 3. 17.
^ JORDANIS hisce vocibus addidil ; «quos tantorum virorum formidavit audacia»
3 Vide Elias sub radice "l^HD in Tisbi et passim.
4 Lib. VII. 8.
5 Lib. I. 8.
^ Magyarorszag Ethnographiaja. Pag. 152.
7 Histoire et Memoires de rinstitut Royal de France, classe d'Histoire et lit- terature ancienne. Tom. III. Pag. 117.
LXIII
scripto haec eadem lingua jam non «ogarescha •>, sed «hngua tartarica» denominatur: «et praesentis instrumenti de hngua tartarica») etc' Non solum Januenses, sed etiam ahi scriptores occidentales Turcas Tauricae et chanati Desti Kipcak «Ugores» nominabant. Nomen Ugor cum nomine Turcarum eponymo Oghuz idem esse videtur, historiarum enim scriptor persicus Resideddin simul cum tribu «Oghuz» sequentes tribus: Kip- cak,- Kangh (cf. trium tribuum bissenicarum nomen KyVNGAR), Karlik, Kalagi, Agac-Eri et Uigur nemorat. In hisce formis ejusdem nominis: ogor, ugor et oghuz permutationis sibilantis cum r alterum antiquum exemplum conspicimus, cf. nomen a Plinio traditum Temerinda nomenque Neptuni scythicum Thamimasadas. Tribum" Oghuz Russi interdum Polow-zi no- minabant, Polow-zi vero Cumanos significare constat inter om- nes, Cumanos autem Theophylactus \. c. simul cum Avaris Ugoros nominat; his praemissis sequitur nomen Ugor et Oghuz ejusdem originis fuisse. Chalcondylas Oghuzorum duos prin- cipes Duzalpes et fiHum ejus Oghuzalpes cum Byzantinis behum gessisse dicit. Tribus Oghuz postea «Turkornanorum» chcta est, at ramus quidam tribus Jomut Turkomanorum Ogurcali et non Oguzcali dicitur.^ De origine autem Turco- manorum H. Kiepert L c. pag. 58 haud dubitanter asserit, eos Daharum, Massagetarum, Parnorum progeniem esse. Ipsum nomen Ogur «secundam fortunam», «bonum omen» significat. Cumanos Theophylactus uti jam vidimus, Ugoros, Ibn Foslan et ahi scriptores orientales et occidentales Turcas, Georgius Cedrenus Scythas nominat : rh tClv ()i)^o)vi>ho<i)'iyoq,ni ■/.(u o^jzot l/.'ji)txw /.. r. A."* Plinius inter gentes, quae regiones a mari
' V. nostram dissertationem «Adalekok Krim tortenetehez» ((cadditamenta ad historiam Krimiae»). Budapest, 1873. Pag. 32 — 33.
2 Histoire de TEmpire Ottoman par Th. D'ok,sza. Tom. L Pag-. 11 (in anno- tatione).
3 Cagataische Sprachstudien etc. von Hkrmann Vamhkry. Leipzig, 1867. Pag. 22T,.
^ IL S82 editio Bonnensis.
LXIV
Caspio orientem versus sitas incolunt, Commanos et Jatios me- i
morat' ac prope portas Caucasiae castellum quoddam « Cu- . mania») noniinat : «Ab iis sunt portae Caucasiae, magno errore.
a multis Caspiae dictae, ingens naturae opus montibus inter- |
ruptis repente, ubi fores obditae serratis trabibus, subter me- i
dias amne diri odoris fiuente, citraque in rupe castello (quod \
vocatur Cuinanid) communito ad arcendas transitu gentes innu- j
meras : ibi loci terrarum orbe portis discluso, ex adverso ma- •
xime Harmastis (al. edit. Hermasti) oppidi Iberum»' (al. edit. ;
Hiberum). Claudius Ptolemaeus (138 — 180 p. Ch. n.) jam '
Cumanos prope Maeotin, inter Basternos et Roxolanos habitare i dicit." Cornides ad hunc locum in litteris cit. ad Georgium
Pray annotavit : «Praecipuus Codex Ms. Graecus Ptolemaei \
membranaceus, e BibHotheca Matthiae Corvini Regis in Augus- 1
tam translatus, qui inter Codices graecos Mstos Historiae pro- \
fanae Numero i-mus est, quemque dedita opera inspexi, diserte 1
habet : /ovi/of. » Idem Ptolemaeus Udos (= Uzos) ad inferiorem I Volgam habitare dicit. Cumanos longe prope mare Caspium in antiqua Parthia habitasse jam inde consequitur, quod Persae mare Caspium et yc y:^ vel sji >^j appellabant^ quod nomen
etiam apud Turcas invaluit. Flumen Kuma, quod a Caucaso j oritur et in mare Caspium influit, nomen suum itidem a Cu-
manis cepit. Kumam antiqui cUdon» nominabant. — In libro \
«Gihannuma» inscripto oppidum Cumanorum ,^.f^ memo- 1
ratur, c|uam formam nominis per negHgentiam scribarum a \
^l^ [^yjyjS) «laetitia», «faustum nuncium», «dehciae» corrup- j
tam crediderim : ^-aji-^ sOwSsol^ y^ ^b ^\^Lls sOwJ «^>-s «-LtLoxl J-«^ | ^3w4Jl ,,_>jwSXj v*-5^ l<V^*^"' t^ ^ ^'^)^ ) <S "' r*^ '/p-^^y*' stXJNLo LX-i-cLoxl tXjtXjpo ^l ^^LjU" ^^Lcy ^^} ^lXjciaJ (jU-oL^i"^ ji )y-***5 )y-^*^ r^ '-^;' .^tXLI F^RAHN recte admonuit loco yijU» : yijLa. legendum esse,
id est Jaik, quod flumen Ptolemaeus Daix scripsit.'* Cumani ;
' Lib. VI. cap. XVI. -
I
^ Lib. IIT. cap. 5. §. 19. ;
i V. Kr,APRO!H. «Notice de la mer Caspienne». Memoires relatifs a TAsie. :
Tom. III. Pag. 2^2. 1 ■t Lib. VI. cap. 14. §.2.
LXV
igitiir non prorsus more nomadum vitam egerunt, sed uti ex verbis citatis intelleximus, principes eorum oppidum (|uoque regium habuere, quod post devastationem Mongolorum Nogai tandem restauraverunt. Usque ad finem IX seculi Cumani re- gionem inter Chazaros et Bissenos occupatam tenebant, tunc autem simul cum Chazaris in terram Bissenorum irruentes eos antiquis mansionibus depulerunt, sed nonnulli Bissenorum Con- STANTiNO docente tandem in patriam reduces cum Uzis, id est Cumanis, amicitias conjunxerunt, attamen et postea — ad tem- pus saltem — inter se aliquantum diversi manserunt : /-(u rolg ?.syo- nivotq OoCocs auvwxYjao.v y.a\ Ifi/pc ~o>j vuv elaiv iv arjzocq s^ovreq TOiauva yvco- pca[ia.Ta loaTe dta^topl^sadai auTdlq xac voecadac Tcveq Te ijaa.v, ') ReHgio
Muhammedanica, quae in regnum Bulgariae jam seculo IX et postea in Chazariam quoque penetravit, etiam apud Cuma- nos propagata fuit, eam Cumanorum religionem scriptores ecclesiastici latini posteriores «ritum tartaricum» nomina- bant, ita e. g. Joannes diaconus Kiikulloiensis : «Hic etiam gentem Chomanorum, ritui Tartarico involutam — ad fidem Cathohcam converti procuravit (scihcet Ludovicus I. rex Hun- gariae) » ^ etc. Kazvini in cosmographia^ annotat, Ghuzos sui temporis christianos esse; in hac re celeberrimus cosmogra- phus manifesto erravit, attamen nonnullos Cumanos id tem- poris ad fidem christianam conversos fuisse, haud ita incredi- bile est. Kazvini post terram Ghuzorum regionem Kimak no- minatam descripsit, quod nomen loco Kumak scriptum esse persvasum habeo, inter vocales enim i et u pronunciationis tur- cicae parum tantum interest. Kazvini ait, incolas hujus regionis scripturam propriam habere et Ghuzos monti sacro hujus ter- rae Menkur nominato cultum tribuere. Vox menkur mihi ex duobos vocibus mcngii et ur composita videtur, quarum prima «aeternum», secunda «dominum» significat, cf. adjectivum cumanicum codicis Venetiani mengu, e. g. pag. 144 cod. mengii
' De administratione. Pag. i66, 167 ed. Bonnensis.
^ V. Jerney 1. c. Tom. I. Pag. 59.
^ Ed. Wu.si ENEEI.D. Gottingae, anno 1848.
CODEX CUMANtCUS. €
LXVI
jlllar «innumerabiles anni», «aeternitas» et vocem ur, quod non solum in linfj^ua hungarica, sed etiam in lingua bulgarica «dominum» significat, v. «bellum Troianum» medio seculo XIV conscriptum. ' Fortasse in nomine Scytharum «Sakaurak», cjui regem Parthorum senio confectum Sinatroklcni regem suum elegerunt, urak itidem dominum significat/ Cumanos posteri- ores artis scribendi gnaros fuisse Bohuslavus Balbini diserte dicit : «Superest hodieque aliqua barbarorum memoria non pro- cul Evanczicio et Oslovanensi Coenobio, insigne templum Chri- stianorum, in (juo plurima Cumanorum sepulchra et saxa litteris illoriiiu incisa spcctantur, quibus saxis totum fere TempH solum stratum est, ut ipse vidi.»^ Ceterum hanc Bohuslavi narra- tionem ego quidem vix veram esse putaverim. Cumani isti sub tempus Belae IV. regis Hungariae anno 1253 in Moraviam irrumpentes eam devastaverunt et a scriptoribus chronichorum bohemis «Latrunculi et Antiambulones nuncupantur.'* Seculo XI Cumani jam ad Danubium quoque pervenerunt et ab eo tempore crebris incursionibus non solum principem Kijewen- sem et imperium byzantinum, sed Hungariam quoque mole- stabant. Johannes Scylitzes tribum Uzorum in imperium byzan- tinum incursiones ab anno 1064 fecisse dicit. Celeberrimus Turcarum princeps Alp Arslan in pugnis saepissime valenti Uzorum auxiho usus est, ita unus eorum dux Ansiz Ibn Abik imperio principis Turcarum Palaestinam subjecit. Edrisi totam Cumaniam longe lateque patentem sui temporis &ajUjJ( nominavit, Rabbi Petachja vero Cumaniam non hoc nomine, sed "ilp ap- pellat. mp prb in litteratura rabbinica linguam arabicam sig- nificabat, sic vocabulum a"n't2nx Aben Esra scribit esse notum Tlp JTC^J:,- □"'^'ip autem Tartaros sensu collectivo denominat. Cumanos cum Avaris conjunctissimos fuisse jam nomen Cher-
^ MiKLOsicu «Uie Slavischen Elemente im Magyarischen». Viennae, 1871. Pag. 60.
^ LuCL\NU.s «de vita longaeva» cap. 15.
3 Epitome Historica rerum Bohemicarum. Pragae, 1677. Pag. 267.
■♦ Jerxey 1. c. Tom. IL Pag. 107.
5 JOHAXNis BuXTORFii Le.xicon etc. denuo edidit et annotatis au.xit Beknar- DUS FisCHERUS. Lipsiae, 1875.
LXVII
MiCHioN tliserte comprobat, de quo nomine Thp:ophanes anno- tat, Persas eo Turcas denominasse,' at vox cJicrni inde ortum esse videtur, quod Persae falsa etymologia delusi nomen Ava- rorum Uar «locum munitum, prohibitum», id est ^ys^ interpretati sunt, ^nLj enim in lingua persica fossam, locum munitum signi- ficat.^ Theophilactus, uti jam vidimus, Ugororum duos ramos Uar et chun nominavit et Theophanes eosdem conjunctim a Persis chcrmichion appellatos esse asserit. Avaros igitur cum Cumanis arctissimo affinitatis vinculo conjunctos fuisse firmiter credo. Avaros Ptolomaeus Parnos vel Aparnos denominat et eos prope Hyrcaniam ait habitasse, at in illa regione jam ab antiquissimis temporibus Parthos habitasse constat. Strabo Apar- nos Dahas esse dicit : zoix^ o ow iv afitaze/ia eianXiovz: to hV/.nTtcov 7iihi.)'oq, 7za()or/,o~rj~<j.'i vo[mdaq Jaaq o'c v^v nfjoaayofituouac zoui inovoii.a^oii.i- vouq Ilafjvouq- AHo loco idcm Strabo refert, unam partem Daha- rum a ceteris ultra Maeotin habitantibus secessisse et nomen Parnorum nactam esse additque hanc traditionem non omnium
consensum merere : (I)aa\ di zouq l/afjuovq Jaaq ntzavdaraq zhac ix Twv unift Tr<q MauoTidoq Jaojv, ouq Eavdlooq rj Ilafjtouq '/.a.louar/ ou ndvu (f o)ii.old- yrjTo.t Jd.aq s.iva.t Tivaq tcov UTzifj TVjq MatcoTtdoq IxudcL'/^
Cum hac traditione de origine Parnorum optime convenit JusTiNi relatio de origine Parthorum : «Parthi, penes quos, velut (Hvisione urbis cum Romanis facta, nunc Orientis imperium est, Scytharum exules fuere. Hoc etiam ipsorum vocabulo mani- festatur : nam Scythico sermone Parthi exules dicuntur».* Ver- bum turcicum baruiak proprie «abire» significabat; tjuamobrem nomen Parthorum ex hoc verbo derivatum opinor, forma enim bardi «is, qui a suis secessit» facile significationem exuHs acci- pere potuit. In forma Parn-os d post consonam r in n per-
' In Photji Bibliotheca. Berolini, 1824. Pag. 26.
^ Cf. hung^aricum 7'dr «castellum», vdros «oppidum», cf. etiam in dialccto osma- nica (j*'5)'5 «suburbium».
3 Lib. XL capp. 7. 9.
4 JisTiNl Historiarum Philippicarum c.\ rRdCO PoMPEjo exccrptarum lil). XLL cap. L
LXVIII
mutatiim est. Parnos igitur cum Parthis eosdem esse jam ex verbis praecedentibus elucet, duae enim relationes in no- minibus et in ipso facto optime concordant. Dahae Plinio do- cente cum Parthis easdem leges et consvetudines habebant : «Multitudo populorum innumerata, et quae cum Parthis ex aequo degat. Celeberrimi eorum Sacae, Massagetae, Dahae» etc." De nomine Daharum {Jdat, Jaat) id tantum adjicio, hoc nomen Cunningham cum zendico dahyu «depopulator» inter- pretari,' G. Rawlinson vero Dahas proximos Parthorum affines opinari.^ Ex iis, quae supra diximus, id cjuoque sequitur, Cu- manos cum Parthis conjunctissimos fuisse, quam arctissimam affinitatem Georgius Rawlinson Hbro citato hisce vocibus con- firmat; «we must view the Parthians as the congeners of the . . . . Comans». Doctissimns Blau Cumanos non solum Par- thorum afhnes dicit, sed haec duo nomina eandem gentem tur- cicam signilicare non dubitanter existimat. Ex antiquo nomine Parthwa, Parthava secundum pronunciationem iranicam formam Pahlav oriri necesse fuit et nomen Cumanorum apud Russos PoLOWzi simul cum formis germanicis val, fal ad hanc formam iranicam reducendum est. Antiqua lingua Pahlav apud Persas proprie Arsacidarum linguam parthicam significabat,* sed tem- porum decursu Persae falsa etymologia delusi sub hac deno- minatione antiquissimorum heroum et regum persicorum Hnguam intellexerunt, vox enim ^l^, in Hngua persica «fortem», (j^^-^J vero «heroem» significat. Linguam PcJilcvi nominatam, quam Haug antiquitus dialectum semiticam fuisse dicit et quae, qualem nunc novimus, non prorsus turcica est, immo in sua elementa : persica et turcica facile dissolvi potest, Blau hngua Parthorum turcica affectam fuisse quibusdam exempHs demon- stravit, nonnuHae enim glossae turcicae imperio Parthorum adhuc vigente in dialectos antiquiores persicas irrepserunt, unde etiam
' Lib. VL Cap. XVI L
^ Archaeological Survey of India (Simlae, 1871). Toni. II. Pag. 47.
3 The sixth great oriental Monarchy. Londini. 1873.
* Oppert in Journ. As. 185 1, Fevr. pag. 279.
LXIX
in dialectos aramaicas penetrabant, tales fj^lossae siint : i^v^ turcicum or. &j'vA4.^ «pirum»,- aramaeum DII^K vel DTn5 «fuJif^O)) turcice kontni, — "11X20, parthicum nhuoo^ — p^riDD «pulvinar» turcicum or. bastuvnk, — talmudicum p^^S> ^''p^ns «calcei lanei» persicum (^♦xoIj, cf. turcicum basiuak^ — T^itO «orbis, cHscus» persicum iy^.kx.), turcicum or. taoar, jacuticum /aTi, turcicum occ Hyj^sxxlo, — "IIDDJ^, turcicum or. asL' Non solum jjjlossac prae- dictae, sed etiam concordantia narrationis «G6sht-i Fryano» pehlevicae cum quodam textu kir^^izico a Radloff edito, quam concordantiam Reinholdus Kohler in summa perfectam esse demonstravit'' (Kirgizos H. Kiepert Sacarum progeniem dicit), ipsaque natura et indoles linguae persicae, quae in quibusdam rebus indoli Hnguarum turcicarum maxime congruens est, Per- sas cum Turcis, imprimis cum Parthis insigne ac longum ha- buisse commercium evidenter comprobant. Scriptores persici Parthos docente Vullers ^5^^ nominabant, quod nomen in lingua persica Turcas designare notissimum est.
NonnulH scriptores occidentales Cumanos plane Parthos nominabant et uti jam nunc post supra dicta asserrere pos- sumus, haud immerito. Radevicus de Cumanis ita scripsit : «cjuo viso Poloni de tam improviso malo percussi, et vehementer exterriti, cum jam nihil praeter exitium sui, et destructionem terrae superesse viderent, quamvis auxiHo vicinarum gentium, Ruthenorum videHcet Parthorum, Pruschorum et Pomerano- rum maximum coHegissent exercitum, in sola fuga spem vitae constituunt. ' Locum precedentem et ea, quae sequuntur, vir insignis eruditionis J. Jerney in dissertatione «Parthia» inscripta, quam volumini II. operis « Keleti utazas» («itinerariiim orien- tale») adjunxit, jam anno 1851 pubHcavit. Vincentius Kadlubko scriptor historiarum polonus ("{• 1223) in sequentibus Cumaniam Poloniae vicinam Parthiam Cumanosque Parthos nominat : «Isto- rum (Polonorum) vero hinc usque Parthiam, isthinc usque
' Z. d. M. G. Tom. XXIII. Pag-. 268—273.
^ Z. d. I). M. G. Tom. XXIX. Pag-. 633—636.
3 Mlraiorii Scriptores rerum Italicarum. Mediulani, iol. Tom. IV. Pag. 712.
Ungariam, illinc usque Carinthiam crevit accessio. « Item « Rur-
sus Sbigneo muliebriter illacr^-mante Parthi Poloniae fines popu-
lantur, quos trans flumina tandem consequitur Boleslaus, et
hostes passim fundens, captivos suos ense redimunt, et Praedones
in praedae praedam convertit. » Item «Verum ille Parthico
plus quam Parthus fugam eligit potius et Marii exemplo in
Mazoviae carectis delitescit. » Porro «Adest namque Dux Bel-
ziae Vseuoldus cum Principibus Laodomiriensium praecipuis,
cum electis Tibianorum turmis, cum Parthorum milHbus urbis
subsidio.w Denique « Romanus (Dux HaHciae) Duci Leszkoni
obnixe supplicat, eum perpetuo ut famulatu sibi obHget, ut ejus
obsequio cunctis Ruthenorum Principibus ac Parthorum per
ipsum partibus imperaret.» ' Anonymus Saxo de Russis et
Cumanis a MongoHs anno 1222 devictis in hunc modum scripsit :
« Temporibus istius Imperatoris quidam exercitus de Asya exiens,
qui juxta fluvium, qui Than appehatur, habitabant, invaserunt
Parthos, quibus Rutheni auxiHum ferebant. commiseruntque cum
Thataris praeHum, et victi sunt. Conciderunt itaque de Rutenis et
Parthis ad centum miHia hominum.»' In chronicis Hvoniensibus
de eodem facto ita refertur: «1221. Eodem anno fuerunt Tartari
in Terra Valvorum paganorum, qui Parti a quibusdam dicuntur.
— Et pugnaverunt Tartari cum eis, et debeharunt omnes in
ore gladii, et aHi fugerunt ad Ruthenos petentes auxiHum ab
eis. » ^ Teophanes Byzantinus, uti vicHmus, Avaros et Cumanos
loco citato Massagetas nominavit, genus Massagetarum vero ab
antiquis scriptoribus, ita e. g. ab Ammiano Marcellino saepe-
numero cum Parthis adeo confunditur, ut unum ab altero vix
cHstingui possit. Parthos vicissim nonnuHi scriptores expresse
Hunnos dicunt atque apud eos Hunnorum nomen proprie Cuma-
nos significat, Nicephorus Gregoras enim (Hserte dicit : ^/ywof
ok o'jToi /.at x6im\/o'. i/.(i.}j)'jv7o.'' Hunnos, uti jam \icHmus, scriptores
^ Dllgossi Hist. Polon. Lipsiae, 1712. Tom. IL Pag. 604. 675, 682, 787. 814. ■* MKNCKENn Scriptoies rerum Germanicarum. Lipsiae, 1730. Tom. IIL Pag. 123. i Gruberi Origines Livoniae. Francofurti, 1740. Pag. 150. ■» Hist. Byz. Lib. I. Pag. 36. (ed. Bonnensis).
LXXT
orientales et byzantini Turcas dicunt, ita Theophanes, ' Theo- PHYLACTus " et alii. — Gentes turcicae ab anticjua Partliia usque ad Pontum Euxinum contagione Hn^uiaruni, nioruni et diversa- rum institutionum gentes vicinas iranicae orisj^inis per lon- (^issimum tempus haud parum afficiebant, ita e. i^. vocabulum parthicum karta et kei-ta Blau docente in omnibns iis rcf^ionibus (solum vel in compositione) nomenclaturae geographicae inser- viebat, quas regiones a Caucaso usque ad Oxum sitas gentes turcicae originis oHm occupatas tenebant, hoc autem vocabukmT, uti AsiNius QuADRATUs auuotavit, in Hngua Partorum urbem significabat : to o iau rfj nafnluo.Uov (pMvfi . . . Tiohq. Hoc idem voca- bulum etiam in quibusdam nominibus geographicis persicis, e. g. Darabgird, Walashgird obvenit. Paulo ante vidimus Par- thorum cum Persis commercium et nunc de vestigiis liujus con- tagionis in antiquam linguam Armenorum pauca tantum produ- cemus. Mordtmannus in dissertatione « Entzifferung und Erklarung der armenischen KeiHnschriften von Van und der Umgebung» ^ de formula perquam usitata Anaidinini usvasini annotavit, for- man Anaidini vel potius Anaidinin in genitivo positam esse et in lioc exemplo eadem turanica contagio conspici potest, quam jam in versione BibH'ae a Mesrop confecta et in scriptis anti- quissimorum historiographorum Armeniae Mosis Chorenensis, Eghisae et aHorum vidimus. Mordtmannus genitivum praedictum apposite cum suffixo genitivi turcici viUju vcl ^y comparandum opinatur et nomen summae divinitatis Armeniorum Anait e dua- bus vocibus an et ai compositum esse dicit, quarum prima cum notissimo nomine divinitatis turanicae an, secunda yero cum voce turcica ^^1 «luna» convenit.
' 0'jvvrj[, ou; zat 'IVjupx.ou; Xi^cVJ Eto')^a[i.c7. Item Ojvvot, ou; ■/.a\ Toupxou; xTKjvMkii^i tol; tjA- Ao"!; YV(opi[i.(LT£pov. Lib. i. Pag. 378. Item Pag. 47. (ed. Bonnensis).
^ 'IVov Oovvfjjv Toiyapouv T'ov 7;pb; -o) p&pp* "'1? ^w cdJ; Toup/iou; s'.Jfo; llspaat; aiioxaXav. Pag. 124. editionis Bonnensis.
3 Z. d. I). M. G. Tom. XXVI. Pag. 470, 471, 493.
VI.
In semiticorum populorum litteris genealogia insignem (jbtinuit locum. Assyri, Arabes et Hebraei genealogiae alte re- petendae curam solicitissime semper egerunt. Quare scriptores hebraeos posteriores Chazarorum et aliarum tribuum turcicarum iis affinium genealogiam conscripsisse non est, quod miremur. Peregrinator hebraeus secuH IX. Eldad ha Dani in libro de decem tribubus israehticis genealogica quoque scripsit, sed relatio ejus solummodo abbreviata superest. Josephus ben GoRiON in libro ei attributo' (p"'"!'!^ |3 ^P^"" "l^P) sequentes dicit esse filios Togarmae :
inT ^pm-L:! sr2:m n:bm di:,tSki ir::£i nnD dhx: mns^'^ nrs dh n)2"i:in h^: D^:in Dm Dmx:r Ss ms^is rm^\ pssiD D^rn n':'^ bs pb^Di narxi inn /Din )iapir\ SrsT^ ^"rc^ir^ hv D^:in "^r^iisi n:bDi n::is "[x ^dx sin bn'n nn:
Nomen Di:^'''?^ Harkavy optime in Dl^xSbi^ correxit, hoc enim nomen etiam a Constantino Porphyrogeneta simul cum Chazaria et terra Bissenorum memoratur : ajicoxtazac dk /j nar^cwxx}a
ix iu\/ 0'jZiaq xax Xa^apiaq uooi rjiizpwj 7ii\/zt, ix (Tz. AhvAaq r^ntpoi^j i^ x. r. X.'^
Nomen s^^D^n- uti Harkavy ad hanc vocem recte admonuit, pro T:nD scriptum esse videtur. Burugundos Agathias cum Hun- norum aliis tribubus, cum Kutriguris, Utiguris (Kuturgur, Uturgur) conjunctos memorat et eos expresse dicit tribum quandam Bulgarorum fuisse : «hi omnes .... et Hunni vocita- bantur, seorsum tamen et per generationes .... partim Cotri- guri appellantur, partim Ultizuri, partim Burgundi, partim alias» etc. («De bello Gothorum et aliis peregrinis historiis. » Lib. IV. secundum versionem Christophori.) Nomen nD sane pro n: scriptum reperitur, copista enim hujus loci ansulam g paulum protendens ejus formam facile in b transmutare potuit. Rex autem Chazarorum Josephus in Htteris ad R. Chasdai sequentes dicit esse X filios Togayuiae:
^ J. FCr.ST Bibliotheca Judaica. Lipsiae. 1863. Tom. II. Pasj-. iii — 112.
^ «Testimonia scriptorum hebraeorum de Chazaris.» Petropoli, 1874. Pag. 48.
I.XXIII
|
I. |
n:is |
(IJgn) |
|
2. |
nTD |
(L)ursu) |
|
3 |
T1S |
(Avari) |
|
4 |
pix |
(Hunni) |
|
5 |
brn |
(Basilii) |
|
6 |
Knn |
(Tarniach) |
|
7 |
nD |
(Cliazari) |
|
8 |
m:ii |
(Zagora) |
|
9 |
ni^^D |
(Bulgari) |
|
lO |
• T1SD |
(Sabiri) ' |
Harkavy pro pix rectius n^li^ legendum existimat , at Paulus Cassel quidem hanc diversam lectionem non accipit. Ego vero sub nomine Hunnorum hujus nomenclaturae expresse Cumanos intellectos fuisse firmiter credo, qui enim quaeso Hunni X secuh simul cum Avaris, Bissenis, Bulgaris memorati esse possunt, nisi Cumani fuerunt ? Nomen TTD doct. Cassel cum BaalXttot Strabonis comparat, quos vetusta quaedam versio latina perperam regios interpretatur ; ecce locus Strabonis :
Heif ooq oV Id^uyeq ^^apadrac xai o\ UaalXecoc Xsy6ii.B'yoc xo) O^jpyoc" x. r. l.
De his Basileis Theophanes a Casselio citatus in hunc modum scripsit : idya idvoq rtZv Xa^dpcov drco roo iworiftou cidfhtjq Ihp- CcXraqTrjqTrpMT^qyapfmTcaq.^ Barhebraeus in chronicis nomen ''s':'XD1D habet.'* Gens XJ^nn cum Tdpcav Constantini chazaricae originis eadem esse videtur. Sabiros Procopius diserte Hunnos appellat. ^^Xsb^tO nomenclaturae Josephi ben Gorion doct. Casselius appo- site cum themate bissenico TdXna.T comparavit (liopoTdXaaT, TdX- naT). — Kazvini in cosmographia Guzos simul cum Kimak, Bissenis, Kirgizis, Kadikis, Chazaris, Baskiris, Gekelis, Tataris Tagazguzis nominat, eorumque omnium terram breviter de- scripsit. Gekelos cum tribu Bulgarorum J.iA*/f comparaverim.
' Der Chazarische Konigsbrief etc. von dr. Paulus Cassel. Berolini, 1877. Pag. 71.
^ Lib. VI. cap. IL 17. (editio Teubneriana).
3 Chronographia i. 547.
4 Cassel, pag. 92.
LXXIV
quos Ibn Dasta simiil cum "^^y-^y? et ^^y-? nominat. De Tagaz- guzis id tantum admoneo, eos doctissimus Frahn Tunguzos fuisse opinatus est. Scriptores persici et turcici morem x\rabum in hac re sequti item ad genealogias ethnologicas conscriben- das animum adhibuerunt, ita Mirchond, Resideddin, Abiilghdzitis et alii. Resideddin septem principales tribus turcicas enume- ravit I. Oghuzos, quos postea Turcomanos nominabant, 2. Kip- cakenses 3. Kalagienses 4. KarHkos 5. Kanklienses 6. Agac Eri 7. Uiguros. Cumanos hoc loco nomine Oghuzorum nominatos fuisse persvasum habeo, quid enim aliud nomen ghuz scriptorum orientalium esse potest, quam forma abbreviata antiquissimi nominis Oghiiz, quo nomine geographi et historici Arabum et Persarum olim potentissimi generis Parthorum descendentes appellabant. Ipsum vero nomen oghiiz cum altera hujus nominis forma ogu?- idem oHm fuisse jam diximus. Nomen Kangli uti vidimus, nobiHssimorum trium tribuum Bissenorum nomen erat et quod ad Karlikos pertinet, eos etiam Kazwini in cosmographia nominavit. Ex hisce genealogiis, quae sane pro stricte ethnologicis minime hal)endae sunt et in quibus etiam ad geographiam, nimirum ad geographicas auctorum genealogiarum notiones respectus semper habendus est, manifesto apparet, Cumanos quarum gentium turcicarum proximos affines et vicinos existi- matos fuisse, ex iis porro genealogiis et hoc videre possumus, Cumanos et tunc ad Volgam habitasse, quum Bisseni Molda- viam, Bulgari Moesiam jam occupatam tenebant, Josippon
enim diserte dicit : "^riiiai -i:bm n::is "jx Si:k sih bn^n nn: Sir D';in am
"^m X^lp::! bn;n ^TC^V^ h'; D':in« Haec ipsa reLatio in textu arabico a KuNiK edito ita sonat : ' (y*-^) v*Uf^ J^' y^ ^5-^ (jy-^^ [*-S-*^5 (osmanice ^y^) ^<^ yS^^ O^y''^ JW^* ^j-t^ vjy-^-^- y*^^^ o'^*"^?*^'^ Avaros etCumanos quando a stirpe communi secessise non liquet. Avaros sub nomine Parnorum jam Strabo, Cumanosque Plinius diserte memorant. In nomine regionis Scythiae Hunnivar, in quam regionem exiguum exercitus Ellak residuum tanquam ad asylum confugit, fortasse eadem nominum H^in et Uar con-
' Harkavy 1. c. pag. 74.
LXXV
junctio inest, (]uam in forma \'arhun, KJicrjuicJiiou \i(limus. JoRDANis cle n(omine prae(lict(^ in hunc modum scripsit : (resi- duum exercitus Hunnorum) «eas partes Scythiae peteret, quas Danapri amnis fiuenta praetermeant, quae lingua sua Hnnnivar appellant.» Cumani diu regionem litoralem fluminis Jaik inha- bitantes illic oppidum (juoque habebant a principibus eorum inhabitatum, (|uod oppidum auctore libri ((gihannuma» admonente Seving nominatum fuit. Kazvini senes apud populum terrae Kimak deorum honore affectos esse dicit et de Ghuzis id quoque memoriae prodidit, doctrinam christianam apud eos propagatam fuisse, sed uti videtur, hoc primum conversionis tentamen optato effectu caruit. Jam vidimus, doctrinam Corani in Cuma- niam penetrasse et minime dubitamus, religionem Muhamme- danicam, quae in Cumania non solum propagata est, sed etiam in hoc solo radicem sumsit, in animis Cumanorum quaedam mitioris educationis semina sparsisse. Cumanos etiam cum Persis diutinum ct varium habuisse commercium constat, in lingua enim cumanica codicis Venetiani non ita paucas conspicimus voces, quarum origo persica in dubium vocari minime potest, ita e. g. miJiir «affectus» v^ «amor», ^^y^ <(amicus» etc, — pag. 145. cod. dider : koanalim didcringd «gloriemur in vultu tuo», cf. jd^j^ «vultus», — in eadem pagina gan «mundus», cf. ij'-^, — baJia «pretium», cf. L^j, — pn.g. 148. git «vox» : bu gulardenulam «iis vocibus dictis», cf. (^y^ ^a$ «locjui», quod tamen voc. etiam cumanicum esse potest. Etiam in columna vocabularii cumanica haud ita paucae glossae persicae originis leguntur. Tempore potentissimi Turcarum principis Dizabul Avari Cumanique ab eo devicti et subjugati animosae dppositionis crudeles poenas expenderunt. Dizabul in hocce bello hostem usque ad Volgam persecutus regionem Avarorum Cumanorum- que ubique ferro et igni devastavit. Progressu temporis Uar- chonitae tandem a durissimo jugo liberati ex antiquis mansio- niljus emigrantes usque ad Danubium penetraverunt et in antiqua Pannonia potentissimum Hunnorum regnum saltem ad exiguum temporis restauraverunt. Cumanorum, uti mihi videtur.
LXXVI
maxima pars in antiqua patria remanens, tandem maxime exop- tatae libertatis potita est. Aliae tribus Ghuzorum a Cumanis separatae in antiquis terris Massagetarum, ad septemtrionem regionis Gag more nomadum vitam egerunt, quarum celeber- rimus geographus Belchi expresse sub nomine Guzzorum mentionem fecit. Cumani, quos scriptores graeci Uzos appel- labant", dominium suum jam seculo X a flumine Ural usque ad Volgam protenderunt. Statu eorum tiorente vitam per artes commerciumque excoluerunt et forsam jam hoc ipso tempore scribendi quoque ars apud eos introducta fuit. Haec Cuma- norum propria scriptura certo ea fuit, quae «uigurica» dicitur. Januenses de quibusdam diplomatibus diserte annotant, ea de Hngua cumanica in linguam latinam conversa fuisse et de his ipsis diplomatibus id quoque tradunt ea in «httera ugaricha», scripta esse. Hoc nomen «Httera ugaricha», uti in additamentis ad historiam Crimeae demonstrare con- stitui, nihil ahud significat, quam eam ipsam scripturam uiguricam, quam etiam chagani Desti Kipcsak evidenter a Cumanis adoptaverunt. Hanc ipsam scripturam Julianus ex ordine Praedicatorum «htteras paganas» appcllat, quas eodem JuLiANO teste Cumanus quidam paganus non sohmi legit, sed etiam interpretatus est: « Nos autem cum transivimus per Cumaniam paganum quendam invenimus, qui nobis eas est interpretatus« . Cumani secuh X cum Chazaris crebras et per- quam cruentas habuerunt pugnas, iique incursiones in territo- rium chazaricum teste Masudi semper hiemi fecerunt, quum Volgam congelatam transgredi facile fuit. Anno 1044 Cedreno docente Bisssenos et paulo post principem Russorum quendam ex improviso irruentes tandem anno 1065 per terram Bisse- norum usque ad Danubium pervenerunt, unde etiam in impe- rium byzantinum impetum fecerunt. Haec tamen expeditio Cumanis male successit, maxima enim pars exercitus eorum lue pestifera interiit, nihilominus ahus Cumanorum exercitus
' lidem Cumani, quos scriptores orientales arabici et persici Guz, Guzz vel Gizz nominant, a scriptoribus graecis byzantinis «Uzi" appellantur.
LXXVII
jani anno 1067 cum duobus tantum annis post jacturam factam magnum ducem Kijevensem oppugnans eum suosque in fugam vertit. De prima harum duarum incursionum hic amplius ali- quantum disseremus. Turma Uzorum 600,000 hominum (quem numerum Graecorum timor invenisse videtur) anno 1065 muli- eres, pueros, pecus et omnia utensiha secum auferens scaphis Danubium transgressa in Bulgariam byzantinam irruit. Illo tem- pore duces Basilios Apokapios et Nikephoros Botoniates custodiam castelloram graecorum ad Danubium tenebant, quos Uzi post victoriam captivos fecerunt. Tunc demum una pars victorum in provincia Bulgarorum considere voluit, altera vero Balcanum montem transgressa totum imperium ferro et igni devastans Graeciam usque venit. ConstantinopoH de regno desperaverunt, quia adversario valentissimo resistere impossi- bile videbatur. Nonnullorum consilium erat, ut incolae urbis amplissimae eam derelinquentes in Asia minori novam sibi quaererent patriam, aHi imperatorem palam et pubHce vitupe- raverunt, cujus culpa exercitus periit, totique imperio exitium affertur. Autumno Constantinus Dukas solum 150 mihtibus comitatus prope oppidum Choerobachi (quod situm erat ad meridiem versus ab urbe HadrianopoH) castra posuit. Tunc temporis in castris innotuit, Uzos partim gladio Bissenorum et Bulgarorum, partim Hie pestiferaconsumtos esse et duces eorum trans Danubium aufugisse, duos vero duces Graecorum captivos tandem Hbertatem recuperasse. ' AHquot decenniis transcursis Cumani victoriosi denuo ad Danubium pervenerunt et anno 1071 per Transsilvaniam septemtrionalem in planitiem quoque Biharensem penetraverunt.^
Cumanos praeda graves rex Solomon assecutus est, eosque Hcet a superiori loco pugnarent, ad internecionem delevit. Trien- nio post Bulgari et Bisseni quum idem tentassent, eundem
' Vid. «Byzantinische Geschichten» von AUG. Fr. Gfrorer, herauso-., erjranzt und fortgesetzt von I)r. J. B. Weiss, Gratiae 1877. Toni. III. pa.t,^ 668—669.
^ V. hanc succintam historiam incursionum Cumanorum apud doct. RoESLERU.M «Romanische Studien». Pag. 329 — 330.
LXXVIII
exitum habueriint. Paulo post Cumani denuo in Transilvaniam se effuderunt, ferro atque igni longe lateque omnia depopulati sunt, sed eos rex Ladislaus devicit. Ab eo tempore magna Cumanorum pars Bissenis devictis Moidaviam terrasque ei adjacentes usque ad invasionem Mongolorum occupatas tenebat. In quibusdam nominibus geographicis Moldaviae Bissenorum memoria adhuc viget, ita pagus quidam Moldaviae Beznoasza, ahus pagus Bezest nominatur (nomen Besenyo etiam in Tran- sihania occurrit). Cumani, Hungarorum vicini e Moldavia, quam seculo XIII. et XIV. expresse «Cumaniam» nuncupabant, saepissime in Transilvaniam, Hungariam et in imperium byzan- tinum irruentes locos cultos et inhabitatos devastabant. Dynastia bulgarica Assenidarum Cumanos sibi associans eorum ope adjuta anno 1186 regnum bulgaricum restauravit et in sequentibus quoque belhs contra Byzantinos Cumani semper magnam par- tem habebant. De propagata ad Cumanos hoc tempore fide christiana celeberrimus Pray in hunc modum scripsit : «Prima, inquit — omnium propagatae apud Cumanos in Moldavia Reh- gionis Christianae vestigia in Chronico Belgico reperio in haec verba ad annum MCCXX. In Hiinmria Maoistcr Robertus Vesprimicnsis ^ Vir bonns, et rcligiosus in Leodiensi Dioecesi natns, factus fiierat ArcJiiepiscopus Strigoniensis : cui cruce signato, et in procinctu itineris constituto occurrit filius Principis de Comania, et ait : Domine baptisa me cum duodecim istis, ct Pater meus veniet ad te ultra silvas in tali loco cum duobus millibus virorum, qui omnes desiderant de manu tua baptisari : quo facto abiit Archiepis- copus ultra silvas in occursum patris illius, et ibi baptisati sunt, Deo dante, quindccim millia Jiominum (Pistor. script. rer. Germ. Tom. III. pag. 242). Sed haec aut occupata sunt, aut in Roberto Archiepiscopo error cubat, qui id temporis nondum ad Strigoniensem Cathedram ex Vesprimiensi traductus erat. Rur- sus ad annum MCCXXVIII. (apud Odoricum Raynaldum), conver ionis memoria in eadem Gente occurrit, adjecto etiam Episcopo , cui Theodorico nomen fuerit , quique omnium fortasse primus genti Cumanorum datus Episcopus sit, ut
LXXIX
liabet Albericus Monachus trium fontium : AirJiicpiscopns in- (|uit, RoBERTUs Strigoniensis de Htinoar-ia, novuiii fecil Epis- copuiii in Comania Theodoricum nomine ( ad an. 1228. p. 527). Quo fit, ut mihi nullo negotio persvadeam Episcopatum Cumanorum , a Roberto Strigoniensi erectum, qui ante octo annos Gentis principem, dum Vesprimensis Episcopus erat, ac profectionem in terram Sanctam moliretur, cum quindecim mil- Hbus sacro fonte abluerat. Quamdiu autem hic Episcopatus duraverit, arduum est decernere. Ab Theodorico iterum Epis- copus Cumanorum, sed anonymus comparet in Htteris Gregorii IX. ad Belam IV. anno MCCXXXV. Perusio VII. Calendas Decembris datis (ex regest. Gregorii IX. Epist 282.) ; (juibus Regi nunciat, se ex insigni laborum fructu, qucm Frater Paulus Hungarus, et Hyacinthus Odrovansius, uterque ex Sancti Domi- nici famiha apud Cumanos fecissent, permotum esse, ut genti Episcopum daret, rogare se itaque Regem, ut Episcopo Eccle- siam Cathedralem erigi curaret, dotaretque fundis, ex quibus dignitatem cum honore tueretur. Qua in re an Rex morem Pontifici gesserit, non constat, quamvis contrarium magis veri- simile appareat, cum ad annum MCCLXXIII. Thomam Cuma- norum Episcopum in Hungaria egisse comperiam ex Htteris quibus Capitulo Strigoniensi significat, se inter Cives Strigoni- enses, et ejusdem Civitatis Archiepiscopum pacem ex Regis mandato confecisse. (Litterarum hoc initium est : Reverendis in Christo Patridus, et Dominis Capituli Strigoniensis Thomas Cumano- rum Jiumilis Minister &c.) Abhinc tametsi per intervaHa crebrae in Moldaviam profectiones a viris sacris susceptae rehgionis causa fuerint, tamen nuHum qui stalariam operam isthic navasset, Episcopum invenio. Ex quilnis conjicio, et Episcopos Cuma- norum ut pHirimum Regionarios, et Episcopatum hunc a Milko- viensi omnino distinctum fuisse. » ' Simul cum Cumanis et multos Bissenos fidem christianam amplexos esse minime dubitari potest, Bisseni enim a Cumanis devicti sensimque cum iis in
' Speciincn Hierarch. Hung. Pag. 413, 417.
LXXX
iiniim corpiis conflati evidenter se etiam in rebus religiosis ad '
volimtatem victorum conformabant. Josephus Benko, vir multa- :
rum iitterarum, in puncto episcopatus Milkoviensis sententiae cl. j
Pray neutiquam adhaeret episcopatumque Cumanorum cum '
Milkoviensi eundem esse adfirmat, cujus rei validissimum argu-
mentum in sequenti tenore litterarum Theodorici, episcopi Mil- j
koviensis ad decanos Siculorum contentum esse dicit : «Theodo- i
Ricus quid vobisofficit nominis mutatio, eadem manente
Episcopatus erga vestram Nationem ratione et virtute ? Nonne in ;
Ecclesia Christi D. lupum et agnum una pasci convenit ? Quidni i
etiam Siculum cum Comano, et Olahoque ( Valachoque ) r Res-
picitne Deus Personam ? acceptos habet e quavis natione, qui i
eum timent et operantur justitiae ; et e diversitate gentium i
hnguarumque, in unitatem Fidei suos congregat. Audite Aposto- j
lum dicentem, non esse Graecum, vel Judaeum, non Barbarum, I
vel Scytham. » Hunc litterarum tenorem Benko sequentibus \
I
vocibus commentatus est : «Hanc litterarum partem, quae pro- '
fecto debet nobis auro contra esse chara, inter scripta Jos. i
Teutschii Saxonis Coronensis , quem « Transilvaniae »> meae
Tom. H. p. 527, laudavi, repertam, utinam ahquis cum ceteris \
membris manifestaret : ita forsan conspiceremus ex integris htteris >
ahquam Cumanorum Episcopatus lucem. Ego quidem incassum ,
usque ad hanc diem quaquaversum perscrutatus sum. Quod ad '
hanc vero particulam adtinet, obtinui hac inscriptione : Literae !
Theodorici Episcopi ad Decanos Zekelios. Dubium non est, per |
Zekelios hujus hbrarii Saxonis, intelhgendos esse Siculos, quo
nomine hodieque a Saxonibus vocantur ; immo Siculus ipsimet \
Siculo SzEKELY, autiqua scriptione Zekel, scribitur, nominatur- I
que. Theodoricum autem fuisse eundem Cumanorum Praesulem, '
cujus not. 2. a. mentio facta est, ipsa verba htterarum arguunt. \
Si quid proinde conjectura adsec]uor ;^aegre ferebant Sicuh, '
Episcopatui Milkoviensi pro ipsis condito, a Cumanis nomen 1
inditum esse : oderant enim illam gentem, nimirum, quae multa :
hostiha adversus Siculos, Hungarosqe, saepius patraverat. Viden- *
tur porro eaedem htterae innuere, Cumanos hos, utut prima I
LXXXI
origine Hunnicos homines, a Siculorum lino;ua et cognatione jam tum defecisse.»' Cumanos posterius a fide christiana saepissime defecisse e nonnullis litteris et buUis pontifi- cum comperimus, ita ex litteris Bonifacii IX. et aUorum. Thuroczi in chronicis Hungarorum de re Ladislao diserte dicit; «Cumanice, et non Catholice conversabatur». — Mongoli Bela IV. in Hungaria regnante densissimi locustarum examinis instar superatis Riphais montibus Cumanorum, Alanorum et Russorum regiones Moldaviam versus quotidianis vexabant incur- sionibus, nimirum anno 1235 regionem inter Volgam et Cu- mam, ab anno 1237 terras principum russorum devastabant. Cumanorum una pars e Taurica ad Russos, altera ad impera- torem byzantinum refugit, ahi vero se ad fratres Moldaviam et Valachiam inhabitantes receperunt. Cumanorum Moldaviae princeps, Kuthen nomine, simul cum suis a rege Hungarorum in Hungariam receptus sedes ei et suis assignatas occupavit, sed RoGERO docente antequam simul cum gente sua in novam patriam transmigrasset, solus venit ut Hnguam regni edisceret. Frater Julianus de ordine praedicatorum Baskiriam, id est Dentiam chronicorum hungaricorum" (quam regionem Ibn Dasta «Moggarije» et ipse Julianus « magnam Hungariam» nominabat) peragrans anno 1237 ^^^ progressu dominii Mongo- lorum comperit ac redux in patriam Htteras ducis mongoHci ad regem Hungariae sibi commissas huic tradidit. Has Htteras primum Hber baro Hormayr-Hortenburg ^ et cum aHquot annis posterius Jerney pubHcavit. Ecce tenor Htterarum : « Ego chayn nuncius regis celesti cui dedit potentiam super terram subicientes mihi se exaHare et deprimere adversantes. Miror de te Hungarorum regule, quod, cum ad te miserim tricesima vice legatos, quare ad me nuUum remittitis ex eisdem, sed nec nuntios tuos nec Hteras mihi mittis. Scio (|uod rex es dives et potens, et multos habes sub te miHtes solusque gubernas ma-
' «Milkoviax. Viennae, MDCCLXXXL Toni. I. Pas,^ 115, 116, 117. ' V. cl. Pauli Hunfalvy «Magyarorszag Etnographiaja». Pag. 285, 286. 3 Die goldcne Chronik von Hohenschwangau der Burg der Wcllen, der Hohen- stauffen und der Scheyren». Monachi, 1842. Pars. U, Pag. 68. 69.
CODEX CUMANKUS. J
LXXXII
,2;num regnum. Ideoque te mihi difficulter subicis sponte tua. Melius tamen tibi esset et salubrius, si te subiceres mihi sponte. Intellexi insuper quod Cumanos servos nostros sub tua protec- tione suscepisti, unde mando tibi, quod eos de cetero apud te non teneas et me adversarium non habeas propter ipsos. Faci- lius enim est Cumanis evadere quam tibi, quia ilU sine domibus cum tentoriis ambulantes possunt forsitan evadere. Tu autem in domibus habitans habes castra et civitates, quomodo effugies manus meas?» Bela IV. rex Hungariae, uti etiam ex Htteris imperatoris Frederici II ad regem Angliae scire possumus, per nuncios Mongolorum ahquoties rogatus erat, «ut si suam vitam cuperet et suoruin, per suam et regni sui deditionem, eorum gratiam festinius praeveniret. » ' Julianus de Htteris ducis Mongolorum haec quoque memoriae prodidit : « Misit ergo legatos (dux Mongolorum) ad regem Hungariorum, qui venientes per terras ducis de Sudal et hteras regi Hungariorum missas dux ille recepit ab eis et legatos ipsos cum sociis mihi deputatis etiam vidi. Predictas Hteras a Noe duce de Sudal mihi datas ad regem Hungariorum deportavi. Litere autem scripte sunt Hteris paganis et Hngva tartarica. Unde rex qui eas possint legere multos invenit, sed intelHgentes non invenit. Nos autem cum transivimus per Cumaniam (evidenter per Bessarabiam et Moldaviam) paganum quendam invenimus qui nobis eas est interpretatus. Hec sunt autem que Htere continent etc» Ex vocibus «Unde rex qui eas possint legere muHos invenit» facile comperimus, inter Cumanos haud ita paucos fuisse, qui scri- pturam uiguricam (Mhtteras paganas») legebant. Post discessum Mongolorum a regno Hungariae rex Bela velut ex ingenti naufragio civium reHquias coHegit, terrasque desertas et deva- statas cultoribus assignavit et Cumanis quoque, quos per totam Hungariam dispersos invenit , sedem fixit eosque ad fidem christianam amplexandam compuHt. Attamen Cumani neque sub
' AIathaei Paris «Historia Major.>. Parisiis, 1645. Pag. 496. V. Jerney dis- sertationem de hoc argumento in annalibus academiac scientiarum hungaricae (Budae, 1846. Tom. VII. Pag. 118, 119).
LXXXIII
tempus Ladislai III christianismo sincere addicti erant et habitationem in domibiis solo fixis christiano more aegerrime ferebant. Cumani Hun,ij^ariam inhabitantes sensim sensimque cum Hungaris in unum corpus coalescebant temporumque pro- f^ressu et usum idiomatis vernaculi amittebant. Sigismundo re- f]jnante Hnguam cumanicam adhuc usitatam fuisse ex sequenti regis mandato scimus : «Jubente abquando Sigismundo impe- ratore, secedere pauUilum omnes, qui cumanum nescirent. » Magna Cumanorum pars, (|uae Moldaviam et Valachiam inha- l)itabat, tandem Valachorum religionem, Hnguam, mores assum- sit et hodie quoque quaedam famiHae valachae non sohim in Valachia, sed in ipsa Transsilvania, e. g. in Comitatu Zaran- diensi «Koman» nuncupantur. Cumanorum memoria in nomi- nibus quorumdam locorum Moldaviae adhuc viget, ita vaHis quaedam «Koman», et tres pagi Komanest nominantur. Duo pagi in ea Transsilvaniae parte, quae terra Fogaras dicitur itidem Koman (superius et inferius) nominantur. Et Uzorum no- men in Hungaria haud sane extinctum est, in cod. enim dipL per Georgium Fejer edito his formis memoratur: Uzacns prin- cipaHs Cumanorum 1279, V, 2, 509 (Vzacus)^ — Us nobb. de 1412, X, 5, 268, — Uz viUanus de Dorogh 1223, III? i, 428, — no. viri 1299, VI, 2, 220, — Uz pater de Uza 1299, VI, 2, 220. Uzlar, terra ultra Danubium prope Budam 1259, IV, 2, 448, — Uzfalu et Uzfalva (Vzfalu) 1301, VI, 2, 305, — UzaJidzhcgyc, locus ad Budam, 1212, III, i, 119. Cf. etiam 11. loci Uzon in terra Siculorum (viUa Uzilu v. registrum decimarum, pag. 667 et passim). Ultimus Cumanorum Hungariae, (|ui Hnguae verna- culae quandam notionem etsi perquam defectuosam habuisse fertur, idem Stephanus Varro (f 1771) fuit, cujus jam in primo capitulo prolegomenorum mentionem fecimus.
Jazyges Cumanorum sagittarii nominabantur, sagitta enim in dialectis turcicis jai vel jci nominatur, jalci vero sagittarium signiftcat, cum (pia voce hungaricum //', ijdsz jilane convenit. Scriptores Hungarorum latini formam originariam cumaniram jaici, \)\. jaicilar tandem iii «jassonem, jassones» corruperunt,
LXXXIV
qiiam transmutationem formae doctissimiis Hunfalvy apposite ciim formis e respondentibus hungaricis ope suffixi io derivatis Jiodii-noo^io et joic-hagio comparavit (hungarice hadmigy^ j^^^^Sy)- Forma nominis Jasso nonnullos viros doctos, inprimis Ranzanum itahanum in hunc errorem induxit, ut Jassones pro descenden- tihus antiquorum Jazygum Metanastarum haberent, Jassones enim posteriores eas terras incolebant, quas oHm Jazyges occu- patas tenebant. Scriba quidam germanicus regis Sigismundi clarissimo Hunfalvy docente \ocem. jaici, ijdsz, jdsz sagittarium significare comperiens in quibusdam diplomatibus loco Jassonum Phihstaeos scripsit, germanice enim sagitta : pfcH (in antiqua hngua germanica phil) sonat, quam ipsam vocem etiam in nomine bibhco Phihstaeorum inesse opinatus est. Hujus erroris uheriorem sequelam in anticjua versione hungarica veteris testa- menti conspicimus, ubi PJiilistaci hungarice diserte Jdszok nomi- nantur. Jazygum Moldaviae cumanicorum memoria in nomine prin- cipahs urlus hujus terrae y^-^jrjr::/, ^wm^^sxa&Jdszvdros et hodie viget.
Nomen Palovcz eandem gentem significare, quam Cuma- norum nomen, nihil est dubii. Eadem enim facta, quae scrip- tores russici et polonici de Pokjwczis, byzantini et chronica hungarica de Cumanis referunt. In Hungaria ambo nomina, scihcet Palocz et Knn simul apparent, quae duplex denominatio unius et ejusdem gentis, uti Hunfalvy optime observavit, Cumanorum per duam diversam regionem diversoque tempore ingressum in Hungariam demonstrat. Ingressus Paloczorum per Russiam et Poloniam, scihcet per Carpatos septemtrionales', secundum omnem probabihtatem sub tempus Colomani incepit, qui anno 1104 filiam principis Kiewensis Svatopluk in matri- monium chixit, ex c]uo matrimonio inter Hungariam et princi- patum Kiewensem frecjuens et varium rerum pubhcarum com- mercium ortum est. '
Parva (juaedam pars Cumanorum, quae a Mongolis ad imperium byzantinum refugit, in cohortibus chversarum regio- num dispersa sensim sensimc|ue evanuit, de qua re Nicephorus
' V. Cl. Hlni-alvy «Magyarorszag Ethnographiaja». Pag. 363.
LXXXV^
Gkegoras in hunc modiim scripsit ot (Cum;ini) xat t)jV (io.pzXnv /jn dvij7i6(7TO~o\) tfodov iy.~Xo.yivTei^7c7jv afjzt i~idr>o.i('>vzo)v Ex'jf^)i7)v (Mong^olorum), Eyvco(To.v (^eiv eaoTouq neTo.v('i.(TTO.o, ixe~.t)ev ~otetv. o'j yfio ev ilrttatv o/xo^ 7.P'^i~ (TToXq. f>'jr>cv: To dv^taTO.(TiUiX YjV, dXXfj. ~(').vTO. 'jrteTZT/jyzt x(u TKjkefS xo.t et^vr^, xrj.t ()txYjV daTa.y'Jcov coq iv dlcovt t^epivcf aoveTp^t^ovTo re xfJt icpdetpovTO. of^ev 0.710- yvovTeq xa\ ouTot rbv Tzpbq roljq l'x'jf)(jq TroX.etjiov, (jtcpi^^epfjtq d.vT dlX-qq ayeotfj.q x('i.p(prjq ■Ken'kTjpcoi.ev(J.tq twj^ laTftov (Ite^rjaav (j.pfj yuvot-t Te Xfj.) Tixvotq. xfj.\ o'j fuxpov Ttvfj yptjvov fj.vd. tvjv SpfixrjV Ttlfj.vcoi.evoc 7tept7jeafj.v, d.7to'.xuj.v ^-fjTojvTeq, dpii-OTTouafJV ifJUToIq, yijh.ij.deq ou fte''o'jq tcov dixfj, fj.l).d. 7tf>\v fJOTooq xfj.zfj.XJjatj.t Trjv 7tl('j.vrjV, 6 iSaatleijqlcoc^i.vvTjq dcofiedtq fieyo.)o7tpe7tiat xfjl oettcoaeatv fj.llfjtq icpiXxeTfxc xai ' Pcoiiaixoijq xa\ fj.ozoijq iyxaTfj.rtXiyet aTpfj.Te>j'i.fJ.ai ycopo.q fj.X).otq dXXaq dtavetimiievoq etq xa.Totxyja:v, rotq filv xfJTd. dpaxrjV xa\ l\laxedovi'o.v, Totq (f iv\4aca x(j.Td Ma.iavdpov xa\ (Ppjuycav." In genealogia nobilis cuma- nici SuRGiAN expresse dicitur, avum ejus ad impcratorem byzan- tinum refugisse Cumanorum(|ue nonnulli etiam paulo post expu- gnationem Constantinopolis (anno 1453) memorantur, de quibus refertur, eos stipendia sua a sexaginta annis insoluta a Muham- MEUO II requisisse. Jam Alexius Comnenus cohortem Uzorum in suo servitio habuisse optime scimus, cujus imperatoris fiHa Anna, uti jam diximus, Uzorum Hnguam cum Bissenorum ean- dem esse asseruit, in qua re cam historiarum scriptor byzan- tinus Glycas et ahi confirmant. Cedrenus (opp. II. pag. 695) cohortis Uzorum quendam ducem Tame nominat, qui tandem ab exercitu byzantino deficiens ad Turcas confugit. Quum Joannes Plan Carpinus in oriente iter faceret, Cumanorum mansiones se usque ad flumen Jaik distendebant, at paulo post in eadem regione Guilielmus de Rubruck ubique Tartaros invenit. De Bissenis jam Plan Carpinus annotavit, eos'cumanice loqui. Rubruquis in descriptione itineris per Cumaniam tauri- cam facti de Cumanorum miseria ac desperatione MongoHs in Tauricam irruentibus quedam memoratu digna conscripsit, ita e. g. Cumanos ad Htora maris confugientes fame adeo vexatos fuisse dicit, ut tandem se ipsos cadaveribus alerent. Plan Carpinus id quocjue affirmat, «apud Jugures esse fontem
' Lib. I. Pa;,'-. 36, ^y (editio Bonncnsis). V. apud RoESLERUM 1. c. Pa.sr. 333—334-
LXXXTI
et radicem idiomatis Turrici ct Comanici.»' Cumanos et in Taurica oppida habuisse diserte dicit celeberrimus Arabum geographus Edrisi, ubi de urbe Galita (Jalta) expresse observat eam in terra Cumanorum esse. Edrisi praeter eam et aUas Cumanorum urbes memorat, sciHcet Matlnka (Lo-yJf ayOUi" «Cumania alba. » Thuroczi Moldaviam «Cumaniam nigram» nominabat), quae urbs secundum Lelewel in re^ione A/o/onioc Osero prope MeHtopol extitit, A^cy {^^) prope Hmitem Cumaniae versus principatum Kievensem, Kyrkcr secundum etymologiam Abulfedae j ijjvi", Kirah, Narus, Nuslii, Kiniov, quorum nominum quartum Kirah cum voce turcica orientaH ^f^ «margo» «Hmes» optime convenit. Kiniov fortasse ex chiabus vocibus king^ ^^^^^S et oj compositum est « larga domus» vel «spatiosum tentorium». In vocabulario cum. Venetiano «oppidumD, « urbem » duaeglossae significant, sciHcet saar arabicae originis et clicnt^ vox genuine turcica. — Eam regionem Cumanorum, quae hodie « Molocsna» dicitur, geographi itaHani per longum tempus «Cumaniam» nominabant, sic Petrus ^^esconte de Janua et aHi. Martinez de Messina in charta hujus regionis de anno 1570 nomen Conianja inscripsit.'' Nomen vero «Cumania» in iHis chartis his formis conscriptum rcperitur : Comania, Chumania, Cumanya, Comanja. Fra Pascal de Victoria anno 1337 in antiquam urbem Serai ad ripam Volgae, uti ipsc ait, Hnguae turcicae ediscen- dae causa ad Cumanos contcn(Ht et iHic per unum annum integrum stucHis Hnguae quam maxime operam navabat.^ Igitur Hngua cumanica tunc nondum exstincta erat, immo uti vicHmus, unus missionariorum occidentaHum suam notitiam sermonis tur- cici praecipue Cumanis debuit. Cumani Moldaviae pagani vcl potius Muhammcchmi, uti Ivoeslerus apposite admonuit, quin etiam anno 1410 memorantur. Bonfinius vero diserte dicit, Cumanos nondum Christianos sub tempus regis Matthiae in Hungariam venisse atcjue sponte fide christiana initiatos esse :
' Fejkk «A kunuk eredete», pag. 54.
^ V. Jerxev «Keleti utazds». Tom. IJ. Pag. 56.
3 \. RoESLER (.Die Aralseefragen. Pag. 70.
«Ultra Axiaccm fluvium Pcucini, Carpiaui, l^jastarnac sunt, et
Chuni, qui natali solo ejecti in Ungariam venerunt, et a Divo
Matthia Danubii insulam impetrarunt. Pauco post tempore
sponte se orthodoxa fide nostra initiarunt ». ' Johannes Szegedi
anno 1706, Timon vero anno 1730 referunt, quosdam sacer-
dotes missionarios e Tirnavia in Besserabiam iter fecisse, ut
Cumanos hanc terram inliabitantes relii^ioni imbuant christianae.
Hoc rerum statu (Latum codicis Venetiani mccciii nihil est,
quod admirationem obtincat, tunc enim f^ens Cumanorum
linguaque vernacula non sokim in ea Tauricae parte, quam
geographi itahani Cumaniam nominabant, sed ctiam in regione
litorah fluminis Volgae ct occidentem versus in Moldavia, Bess-
arabia et in Hungaria adhuc vigebat, mercatoresque id tem-
poris itahani, si in vastissima regione Pontocaspica commer-
cium face.re voluerunt, hnguam cumanicam scire omnino necesse
habebant.
VH.
De iis hnguis, quae cumanicae antiquo et mcdio aevo pro-
ximo cognationis gradu conjunctae fuerunt, vix quidquam scire
possumus. De antiqua hngua Massagetarum, Sacarum, Daharum,
Alanorum nihil fere novimus, quin etiam nomen Daharum et
pars prima nominis Massagetarum iis a popuhs iranicae ori-
ginis indita esse videntur, cf. formam iranicam nia «regio»,
glossam antiquam armenicam luanc «incolae». Attamcn hngua
Kirgizorum et Turkomanorum a Sacarum et Daharum hnguis
orta, quantumvis in quibusdam rebus ab iis (hffcrat, defectum
antitjuorum harum hnguarum monumentorum (juochimmodo sup-
pleri potest. Parthorum (juoque hngua ex ista etatc% cpium ea
potentissima gens adhuc in flore esset, praeter quacdam nomina
propria nobis paucissimis tantum glossis conservata est. Lingua
Avarorum cumanicae conjuctissima, excepta hac una voce :
hokolabra «sacerdos», itidcm in nominif)us tantum j)ropriis et
dignitatum superest. E Bulgarorum hngua, cxcej^^tis nominibus
h)Corum, personarum et (hgnitatum, forte hacc sohi vox \Sy^
' Dec. 1. Lib. I.
Lxxxvin
«deus» perdurabat (nc> ^jXj' K^xh XjlXj.).' Chazarica quoque lingua, si excipias nomina geographica, propria et dignitatum, paucissimis tantum glossis monumentis Tauricae sepulcralibus charactere hebraico incisis interitui gentis oHm florentissimae superstes evasit (e. g. pto3, cf. turcicum ^y^ «domina» etc). De Bissenorum Hngua praeter nomina quaedam personarum id tantum novimus, quod Constantinus de nominibus thematum eorum et quorumdam locorum memoriae prodidit.^ Ammianus Marcellinus in loco sequenti Uzos a Cumanis separatim memorabat : « Dumque ad Chionit^as et Eusenos haec scripta mittuntur» etc, at hujus quoque differentiae, quae secundum omnem probabiHtatem, si omnino extitit, tantum in pronunci- atione consistebat, nuHum habemus indicem. Nec Hnguam Kiimiikorum orientalem Caucasi provinciam flumine Terek, Tschetschna majori et Daghestan definitam inhabitantium notam habemus. Nomen Kiiiuuk cum nomine «Hunk» scriptorum armeniorum comparari potest, quo nomine Moses de Chorene et aHi Hunnos appeHabant. In hac regione Kiimiikorum nom. geographica etiamnum turcica sunt, e. g. Torgaul, Akssai etc ( = ,^Lu (^f). Lingua igitur cumanica primo loco cum dialectis ab ea derivatis, deinde cum sorellarum fiHabus Hnguis turcicis et hodie usitatis comparanda est. Doct. Blau hisce studiis cum descriptione linguae Bosniacorum turcicae^ dialectorumque pro- vinciae MariopoHtanae novos et perquam pretiosos aperuit fon- tes. Dialectum Kazanicam in multis rebus cumanicae perquam similem esse jam diximus, Kazani enim non inmerito de se ipsis antiquorum Bulgarorum progeniem esse praedicant. Cassel autem Hnguam cumanicam nogaicae assimilabat: «In der Bi- bHothek des Franz Petrarka is ein lateinisch-persisch-cumani- sches Lexicon gefunden worden, das Klaproth herausgegeben und zum Theil alphabetisch zum Theil sachHch geordnet ist. Es sind so viel ich mit den Wortern der Nogayer vergHchen
' V. apud ROESLERUM «Romanische Studien». Pa.<j;-. 251, 252.
^ «De administ. imperio.» Cap. 37.
3 «Bosnisch-turkische Sprachdenkmaler». I.ipsiae, 1868.
LXXXIX
li.ibc, die meisten dieselhen. >» Praecipuum tamen fontem noti- onis linf^aiae cumanicae is ipse codex Venetianus continet, quem nunc primum ex intei^ro in hoc volumine luci publicae damus. Hic autem codex non tantum dialectum linguarum turcicarum insignem, sed etiam monumentum harum hnguarum vetustate commendatum continet. Viri docti principio hujus secuh pro antiquissimo hnguae turcicae orientahs monumento opera cele- berrimi poetae Mm Ali Sir, defuncti anno 1500, habebant, at circa annum 1829 codex quidam insignis bibhothecae imperi- ahs Viennensis persicus apud philologos innotuit, in quo 156 disticha turcice scripta (in centesimo primae partis capitulo) leguntur, quae iUius hbri auctor Alacddin Scicli Siiltan Veled operi «Dubab-name» inscripto inseruit. Celeberrimus Hammer- PuRGSTALLius codiccm praedictum circiter ante 500 annos con- scriptum esse dicit, datum igitur distichorum versibus Mir Ali Sir prope cum ducentis annis antiquius habendum est. Primus textus selgukienis editor in praefatione admonuit' distichorum hnguam pure turcicam et omni elemento arabico exemtam esse, at Mauritius Wickerhauser, quum trigintaseptem annis postea textum denuo examinasset, in eo septuaginta glossas arabicas invenit, ex quibus syi quatordecies, i^is- (l9-^) novies, j*jj (yMj) octies, i^U> (ueUv) septies, Lo<3 quater occurrunt.^ Codex Venetianus anno 1303 conscriptus tituh:» antiquitatis hos (juoque versus superat ! Timuris diploma cL Vambery docente anno 1397, «Bachtiarname» vero anno 1432, «Miragname» autem anno 1442 conscripta sunt^ et quidem charactere uigurico, nec igitur uHum ex iis aetatem codicis cumanici adaequat. At hber «Kudatku Bihk» inscriptus, quem cL Vamb^ry eximia cum sollicitudine edidit, transcripsit et in hnguam germanicam vertit, ipsum codicem cumanicum titulo antiquitatis longe praecelht, is enim cum 234 annis ante datum 1303 conscriptus est.'* Hic id unum annoto, neque hnguam «Kudatku Bihk>» uiguricam
' «Jahrbiicher der Literatur». Viennae, 1829. (apud Geroliuum). ^ Z. d. D. m. G. Tom. XX. fasc. IV. Pag. 574, 575.
3 «Uigurische Sprachmonumente»» (1870). Pag. 8.
4 L. c. Pag. 2j, 28.
xc
elementis arabo-persicis exemtam esse, VAmbery enim in calce editionis suae 112 exoticas colleojit voces, quae partim arabicae sunt originis, partim persicae. — J^-m Robertus Roeslerius in appendice operis « Romanische Studien» quaedam vocabularii linguae cumanicae specimina dedit, ' cui quum autumno anni 1873 Graetiae agerem, copias meas secundae quoque codicis Venetiani partis communicabam, quibus inspectis vir doctus mihiquc amicissimus maximopere laetatus est. Doctissimus Blau in dissertationc «de gente et lingua Cumanorum» grammaticam hujus dialecti breviter quidem, sed more suo praeclare adum- bravit.'' Etiam nos in sequentibus hac ipsa adumbratione tex- tuumque ope adjuti grammaticam codicis Venetiani paucorum- que monumentorum hnguae cumanicae . in Hungaria descri- bendam brevi voluimus.
Annotationes phonoh)gicae : i. Scriptores textuum sonum a ab d, et hoc ultimum ab c solhcite distinguunt, e. g. icrdd^ ciktd^ sdii «tu», cf. jacuticum dn etc. et ad hanc vocalem designancLam signo quodam htterae « Graecorum simihimo, sed a diversis scriptoribus ahquantum chverse formato utebantur. Hoc ipsum signum etiam in glossis germanicis occurrit, e. g. di z'ddii'kcil etc. Gemminatio htterae a longitudinem vocahs significat, e. g. saa «tibi», cf. altaicum et selgukiense sa. Scrip- tor vocabularii sonum d per a vel c designat, e. g. csitmaga, souanucn etc. et rarissime tantum scripturam d adhibet ita e. g. in forma nczic cJii csiti(n)gassd «si audis», at annotatores vocabularii gcimanici vocalem d sohicite denotant, e. g, pag, codicis 59 crtd cakta etc. In secunda codicis parte pronomen primae et secundae personae interdum d scribitur, ita pag. 149 )ndn ct sdji passim. Vocahs a in pronunciatione cumanica ple- rumque immutabihs est, quod idem cL Blau docente etiam in hngua bosniaca obvenit.
2, Vocahs c in radice et in suffixis pridem plerum(|ue i sonabat, ideoque cumanico c in dialectis cagataicis saepis-
^ Z. d. D. M. G. Tom. XXIX. Pag-. 576-580.
XCI
siiiK' / rcsj^ondct, e. «^. cki «duo») ca^'. //'/, osm;iniciini //v, — curnanicimi cl «)iopulus»>, catj;, //, osm. // «alii», — cum. clclik «pax», cag. //, — cum. crcyiruicn juxta crikfnu, cao-. irik- }iidk etc, — cum cindi, osm. i)ndi^ — cum cnc in pag. codi- cis 142, ca<^. ino «tranquillum», «securum», — cum. crir (pag. 142 et passim), cag. inir «est», — cum. cdik «fuimus», cag. idik, osm. idik, — cum bcrgil «da» cag. biro^il, — cum. yctmac^ Q.7\.^. jitmdk, — verbum auxiliare ddcnocz «eratis» pro idingiz (pag. 129 codicis), dddni pro idini, cf. formas kazanicas cjc ejcn, cjcni «erat», «eras», «eram», — cskc pag. 130, cf. cag. iski, kazanicum iskc etc. Vocalis / et in dialectis cagataicis et in dialecto osmanica haud ita raro in c permutata est, e. g. cum. ct, cag. ct, osm. ct «caro» quod in dialecto Kazanica //, in lingua autem jacutica dt sonat, in 1. jacutica enim interdum vocales d et / inter se permutantur, e. g. dgin, igin «varium»,' — cag. dcjnidk vel dcnidk juxta dimdk, osm. dcmdk, jac. did7i, did, kaz. di — etc. In dialectis turcicis Sibiriae meridionalis et Gungariae vocalis c omnino desideratur duabus dialectis exceptis, utpote i. dialecto Taranci, 2. Koibalica et Kacinzica, in quarum prima, vocalis a per subsequentem vocalem / in c emollitur, c. g. cti «equus» loco ati, in altera vero syllabae primae vocalis d in c permutatur, e, g. tcmir.' In dialecto Kazanica vocales c et / inter se permutatae reperiuntur, e. g. cs «opus» k)Co cag. is, — cc «pars interior», cagataice /r, vicis- simque it, — ir «vir» loco cag. ct, — rr ctc. In Hngua textuum cumanicorum Flungariae eandem permutationem vocalium c et / observamus, quam in dialecto Kazanica, e. g. bczcm «noster», — dtmdkoncznc «j^anem nostrum», — bcznc «nos» etc. — In lingua Kasgarica loco cag. c plerum(|uc / pronunciatur. —
3. Scriptores codicis cumanici communitcr vocalem / ab / non distinguunt, e. g. iglading «flevisti», id est 'iglading, — inangai (pag. 143 codicis) «credant», id est 'inangai, — it «canis», cag. /7, jac. //, — icipturscn «bibisti», kaz. cc-, cag.
' V. Cl. BoHiLiNGlc «Ueber die Sprache der jakuten». Pag. 34 glossarii.
^ Radloff «die Sprachen der Turi<. Stamme Siid-Sibiriens» etc. Tom. 1. Pag. XIX.
XCII
ickii, «potus», jac. isdbin «bibu» etc. Sed nonniinquam et in codicis prima parte (in vocabulario) et in secunda vocalis / per e denotata reperitur, e. g. jarle «pauper», — kickcrip sen « clamavisti», — algisic «sanctum», — aziiilc «utile». HiNDOGLu in vocabulario osmanico-gallico vocalem i constanter per r designat e. g. yai-alc «saucius», — yare «dimidium» etc. et annotat «e, sans accent, est une voyelle qui tient le milieu entre c et /, au lieu de \ y de Meninski» etc' Haec ipsa vocalis / in dialecto sorica prope uti i: sonat. Scriptores codicis cuma- nici vocalem / modo per y, modo per y notabant, e. g, kyssilcr «viri», «homines», Vocalis / in lingua cumanica liaud ita raro cum u permutata reperitur, e. g, tusi «femella» loco cag. ^^-ijo, osm. ^5-^.^, — konus «argentum» juxta konis occurrit, e cont- rario in glossa cumanica johsil «pauper» vocalis / loco cag. u scripta est ( J«A»Jfo)r . Vocalis n suffixi consequenti gutturali in v emoUita etiam in o permutari potest, e. g. satov, — buzov (pag, 139 cod.), quac formae pridem safik, buzik, sonabant (satik, satuk, satuv (in 1. kazanica satiu), satoz). Exemplum permuta- tionis vocalis a cum / jam vidimus, iglading enim cag. aglaniak respondet. — Vocalis / bosniaca nonnunquam pariter atque in codice cumanico per c denotatur, e. g. hatcr, arabice >Ai?l-^ vel yki^ (apud Blau vi^Li») etc. Vocalis / etiam in 1. bosniaca inter- dum in u et o permutata est, e. g. takuiu, osmanice takini «manipulus», — sator, osmanice cadir, hung. sdtor.'
4. Vocahs o in prima codicis parte saepissime ab o non est distincta ; secunda codicis pars etiam in hoc puncto primae multo praestat, scriptores enim hujus partis vocalem o ab 0 per tres modos distinguunt: i. per Hneam transversam, quae litteram o ex obHquo scindit 2. per Hneolam Htterae o superscriptam, haec denotatio praecipue in uHimis codicis paginis videri potest 3. per ou, e. g. souncac «os», cagataice songdk. Scriptor voca- bularii modorum praedictorum primum tantum usurpabat, e. g. sduarnien «amo», si^uarscni (sic !) «amas», attamen idem scriptoi
' Dictionnare Turc-Francais. Viennae, 1838.
^ «Bosnisch-tiirkische Sprachdenkmaler». Pag. 20.
XCIII
tertiam personam hujus verbi sottarol, id est soitar ol scripsit. Ipsa vocalis o interdum per oit denotatur, e. (^. toulit «plenum». ca^. toluky tolu, kazanice tul'i, — in prima codicis parte chitnra- dan touoa (n) «spurius», cf. caj^. togjna, togkan etc. {^Ja^yi «nasci» apud Pavet de Courteille), kazanice tu-, titt-.
Vocales o et o in codice cumanico haud ita raro pro u et it reperiuntur, e. ^. soitnclit loco cagataici siljitns^iiluk, — bori «hipus», cag. hiiri etc, — satov, bitzov loco satuv, bttzuv (satuk, buzuk), — osta. «magister» loco usta. Eandem permutationem vocahum etiam in dialecto Kazanica videmus, e. g. tot- «tenere», — to3 «sal», — kot «salus», cagataice tittniak, — tus, — kitt etc. In (halecto Kasgarica vocalis it et tunc clare pronunciatur, quum in aliis dialectis turc. orientalibus in vocalem o permu- tatur. In glossa bosniaca coi^da «gladius» vocalis o ex originali 2t orta esse videtur, cf. osmanicum s*^^^'' hungaricum kard.
5. Vocalem it ab ii scriptores codicis Venetiani rarissime (hstinguunt, distinctio autem in hunc modum efficitur, ut lit- terae it lineam transversam adjiceant, quae eam ex obliquo scindit, e. g. ciiydurunicn, ciiydurduni, ciiyditr «ardo», «arsi», «arde»' Quum vero scriptor dubius fuisset utrum vocalis o an ii scribenda esset, super litteram it minusculum 0 adscribebat, e. g. uzitn loco cagataici iiciin, kazanice ocdn, osmanice icin, jacutice isin. Germanicum zv non solum in germanicis glossis, sed etiam in quibusdam formis turcicis usurpatur vocalis ii ab n distinguendae causa, e. g. daw (pag. 40), — kowsap «desi- derans» (pag. 140 codicis). Vocalis it et ii in lingua cumanica perquam saepe occurrunt pro o et o aliarum dialectorum, e. g. itn «sonus» loco cag. on., — sttzitl juxta sozulitrnicn, cf. cag. soziilmdk, — iizdi loco cag. ozdi (pag. 143. codicis), — jtoraia dn\ cf. cag. okrainak, — titz «pulvis» loco cag. toz, — bulsun «sit» loco cag. bolsun, — bogitz «guttur» loco cag. bogoz, — itgialurnien «verecundor» (p^ig. 57), cf. turc. or. ojalniak, ojat- mak, — itlcb ( = uleb) «moriens», cagataice c>/;;irt'7c'. Eandem per-
^ In vocabulario sub liUera c.
XCIV
miitationem videmus in dialecto kazanica, e. g. on «far» loco cag. tin^ — osta pariter atque in 1. cumanica loco cag. iLsta; e contrario un «decem» loco on aliarum dialectorum, — nl «ille, illa, illud» loco cag. ol etc. In lingua cjuoque Turkoma- norum vocalis u pro o aliarum dialectorum perquam saepe occur- rit, e. g. bul «es» pro bol etc. In sermone bosniaco Blau docente vocales o et o haud ita raro cum il et il permutantur, e. g. ngu «ulula» pro dgil aliarum dialectorum, vocalis vero o cum u in versu cadentiam facit, ita soz cum jiiz etc.
Vocalium harmonia etiam in Hngaa cumanica summa lex erat, at haec lex ob saepe inconstantem et inperfectam deno- tationem vocaHum, praecipue in • prima codicis parte non sem- per apparet, immo in vocabulario saepissime latet, e. g. birga «simul», ■ — yctniac, cf. cdig. jitnidk, — tcrclap «velociter» etc.
Etiam in 1. cumanica vocalis suffixi interdum ad vocalem radicis conformatur, quam assimilationem in dialecto Kazanica et in aHis quoque dialectis conspicimus.
Vocales breves interdum elisae esse videntur vel saltem non denotantur, e. g. ajp «peccatum», cf. osmanicum ajip, arabice ^^ ; in forma verbi tiisriip (pag. 138) ipsa suffixi voca- Hs eHsa est, cf. formam factitivam cag. tdsilrnidk «dejicere». Haec eHsio etiam in dialecto kazanica haud ita raro occurrit, e. g. tosrd pro tosord, — brdii pro berdii «ahquis», — borno «nasus ejus» pro borono etc.
De consonis haec pauca admoneo : I. consonae gatturales Hnguae cumanicae per sequentes Htteras notantur i. k 2. cJi 3. gJi 4. c 5, g 6. Ji 7. signo quodam Htterae Graecorum o sub- versae perquam simiH, quo nasaHs explosiva ng significatur. Consona kaf Turcarum in secunda codicis parte plerumqe per k et c denotatur, e. g. Jcai^oviniiz «praemium nostrum» (pag. 145), — kacan «cjuum etc, eademque consona in vocabulario saepe etiam per c signiiicatur, e. g. pag. 17 coarnicn, coyduui etc, cf. cag. ^jU-jy;, — cuyrug «cauda», cf. ^^■^jJ^', — taniucka «ad inferna». Haec ipsa consona etiam per r// et <;// designatur, e. g. ticJwiac (in pag. 43) juxta tictini «phintavi», — kacJuna,
xcv
cf. l+JjUs, — jocJi pro jok^ — Qlialjran loco ka/oan (paf;. 75) — yaaoh «maxilla». Consona k nonnunc|uam in ^ cmollitur, e. g. in quibusdam suffixis, in fine syllabae et inter cluas vocales, e. g. tamaging «guttur tuum» juxta tamak, — tas bolniaoa (pag. 138) «ad perditionem», quae littera ^ tan- dcminy emolli potest, y autem facile eliditur, e. g. kuurinak, quae forma per formam kjijiirmak a kugurmak orta est, cf. cagataicum i^^-^^i' «pellere», «persequi». A' nonnunquam in cli, et Ji permutatur e. g. cJiatun, Jiatun «domina», cf. osm. i^^^' (kadtn), cag. ij^''-^, — Ji^n «rex», «princeps», cag. ^j^l^, — bulaJi «fons» (pag. 141), cf. cag. bulag idem, — cibuJi, — jariJi (pag. 148). Permutatio Jc finalis in Ji in textibus cumanicis saepe occurrit. Forma yomsaJi jam in vocabulario legi potest, sed hanc quoque formam scriptor quidam secundae codicis partis annotavit. K interdum in fme vocis apocopatur, e. g. tamu (pag. 144) «inferna», cf. cag. ^y^- — Consona cJ in vocabulario plerumque per c 7\.\A cJi denotatur, e. g. congul «cor», cf. osm. cV^^ — crca «masculum», — coc «caeruleum», — cJioz «oculus,» ^5" (KlaprotJius \yi scripsit!), — cJictcJiil «recede». In glossa ycag vocabularii loco Jc, g scriptum reperitur, cf. c)L.^:>! iceg. In secunda codicis parte J plerumque per /' transcribitur, e. g. Jcop «multum», — cgilik «bonitas», — kok «caelum» etc. Interdum etiam in ipsis textibus J per cJl redcUtur, e. g. ctcJicn- lcrgc «facientibus». d inter duas vocales in ^'' emoUitur, ^' autem in quibusdam glossis in j emollitum tandem prorsus evanescit, e. g. miiz (pag. 143) «cornu», quae forma per formam inter- mediam miljiiz a miiguz orta est. — Littera <;>', uti jam.vidimus, ex ^ et iJ orta est atque secundum hanc dupHcem originem modo durius modo lenius pronuncianda est, cjuam dupHcem pronunciationem scriptores codicis cum. interdum ita denotant, ut htteram c per gJi, lenem consonam > per g significent, sed multo saepius hanc totam distinctionem plane omittunt. G non- nun(|uam in Ji permutatur, e. g. saJia «tibi» h)co sajiga, c|ua consona tandem ehsa duae vocales a unam longam effecerunt (saa — sa). — Consona -v modo per k, modo per gJi designatur,
XCVI
,. ^ , ^ r- X - ' r*^^
Consona Arabum Persarumque 3 in voce L^ etiam per ch sig- nificatur (bacha). — K et g inter duas vocales, uti jam anno- tavimus, haud ita raro eliduntur, alioqui illae consonae in 2c emollescunt, e. g. aurlagil pro agirlagil «sanctifica», cf. formam avurlagil (pag. 132.) Elisio in hisce exemplis observatur : imirniak «parere», «generare», e. g. in dictione : ki tinir ata tengri «quam (scibcet « sanctam Virginem») generat pater Deus» (pag. 140 codicis), cf. verbum turcicum or. i^Ui^y» «nasci», — kuiirinak «pellere», cf. verbum turcicum or. \,^^y'', — ouht «fiHus ejus» (pag- 148) pro oguli, — tuusning (pag. 150) «ortus» in genitivo. In fine vero vocis vel syllabae radicalis hae consonae saepissime in u emollescunt, quod vicissim ob vocalem praecedem in v durescit, e. g. satov, — bu30v, — acuving (pag. 139), cf. cag. agik, agig^ — javdurding (pag. 142), — bavursak in eadem pagina «intestina» pro bagirsak (v, ^Lwwjilj apud Pavet de Courteille). Scriptores secundae codicis partis semivocalem v per signum quoddam Htterae w germanicae aliquantum simile denotabant. Consona k in 1. cuma- nica pariter atque in multis aHis dialectis turcicis interdum in cli (^) induruit ; k et g etiam in omnibus dialectis turcicis in semi- vocalem v et j emoUescere possunt, ita e. g. in 1. cagataica 002 «cibus quidam lacteus», cf. formam oguz^ ■ — attl «tentorium», «curia» cf. agil^ cf. etiam altaicum aildap in versu sequenti : Kara atty kanga aildap jilriib-idi «ad Kara Attukan venit hos- pes»,' — in L jacutica ojiin «perendie», quod Bdhtlingk auctore ex o «ista» et kiin «dies» compositum est, k enim inter duas vocales in j moHitum cst. In dialecto Kazanica forma agrigimiz « passio nostra>^, «dolor noster» in aui7'iubiz permutata est, cf. formam cumanicam aitrlagil pro agirlagil. Bosniacum quoque d Blau docente interdum in v ety emoHescit, e g. kjilve «tinea», cf. ^^5^ persicae originis, — diijiln «nuptiae» cf. ^^5^0.'' Consona
' Radloff O. c. Tom. L Pag. 50 = Blau. L. c. Pag. 31, 12.
XCVII
k, vel g (c), quae syllabam radicalem vel vocem ipsam termi-
nat, in dialecto cumanica saepissime in n emollita est, quod u,
uti jam annotavimus, ob praecedentem vocalem tandem in v
induruit, e. g. praeter formas suprascriptas yVzz^/z «pingue», —
javdiirding «donavisti», — ovsadi «assimilatum es», cf. cag.
,^LoLco»jl et uiguricum oksak, icksak (in glossario prof. Vambery)
«simile» — kriv (pag. 151) «introitus», etc. K et g finale
etiam in dialectis ^agataicis saepe in u vel o permutantur e. g.
jirau «cantor» — jahm «iiamma», cf. formam kaz. jalkin^ —
jasao «lex»), «statutum», cf. formam jasak, — sao «sanum», cf.
sag. In formis kiraic, jao juxta kiragu, jagi consona g inter duas
vocales plane evanuit. In dialecto Kazanica k et g finale per-
quam saepe in u emoUescunt, e. g. sau, «sanum», — tati «mons».
— jaic «hostis» et in fine nominum agentis et actionis, e. g. caklau «consideratio, » — karan «aspectus,» — kileilce «advena»,
— katiu etc. In forma kirij «margo» k finale in j emol- litum est.
In prima codicis parte, uti jam annotavimus, consona k in haud ita paucis glossis per cJi denotabatur, e. g. charachus^ id est jiy> s*ij, — chaxan ((jM), — chasnc, quam formam Blau minus recte chasuch scripsit' (Klaprothus hanc formam ita scrip- tam edidit, qualem nos in codice Ven. conspeximus), id est (^J-wU, — sachal (JULo), — ayach (^t-jj), in dialecto Mariupoli- tana aytay, sed haec ipsa vox in Hnea subsequenti in htt. g desinit : ayag uxi. In diaL Mariupohtana consona k fere semper
ut h pronunciari solet, e. g. yo.Ycimy(j.n ((•UUjU), Xorjfmv (jM, — in dialecto Kazanica et bosniaca haec aspiratio raro tantum obve- nit. In secunda codicis parte k sine uho aspirationis signo occurrit. — J in vocabulario interdum per c, vel ci transcri- bitur, e. g. ciuruba, id est Uwgi^ (keliruha), — canian, id est kemun, hungarice kemeny(niag) etc. Hic quassus consonae k etiam in \. bosniaca obvenit.
' Blau «Uber Volksthuin uud Sprache cU-r Kumanen» (Z. d. D. m. G. Tom. XXIX. Pag. 569, 570).
CODEX CUMANrCUS. J?"
XCVIII
Sonus jtg in codice Venetiano diverse denotatur i. aut per signiim quoddam litterae o graecorum inversae simile aut per for- mam it, cujus linea ulterior inferne paulum prolungata est, quae duplex denotatio saepissime usurpatur 2. per litteram n, e. g. in dictione tamagin beslcgil « nutri guttur tuum » pro tamgiJicr beslegil 3. per ng^ sic in salutatione angellica : seningbile «tecum» 4. per^^solum, e. g. aglai-im «intelligo» \)ro anglarim. Interdum n finale etiam tunc cum gutturali pronunciatur, (juum in aliis dialectis haec pronunciatio in usu non sit, e. g, ong «dextera» pro on aliarum dialectorum, — quod ad formam cumanicam, cf. kasgaricum ong.
Denique de consonas // et -^ id tantum admoneo, consonam // in secunda codicis parte pro /• non solum in fine vocis, sed etiam in ipsa voce occurrere, e. g. coJiraJi (pag. 145) «fons», «scaturigo», — aJia «fluens», etc. In olnlnJi «mortalis», — bol- duJi cdi «factus est», — cibuJi «virga», — jazuJi peccatum» Ji pro /' finali scriptum est. Vox tamuJ^: et tamuJi et tamu scriptum reperitur. — Consona -^- non solum per cJi, sed etiam per gJi denotatur, e. g. nogJiut pro <:jy^^ etc. Aspiratae ^ et a inter duas vocales perquam facile eliduntur, e. g. /aan pro iu..s\.j «brassica», sed etiam lagJian occurrit, — saar pro y^ «urbs».
De dentalibus pauca tantum adjicio. Tenuis in 1. cumanica pariter atque in dialectis cagataicis plerumque incolumis mansit, media vero interdum in sibilantem ;:• permutabatur, e. g. azam pro adam «homo», cf. kazanicum /st'/ pro /^/t7, kazak -p^o kadajz «ckivus» etc. In glossa dac loco tenuis mediam conspicimus, cf. ^Lj. Loco azam et asam scriptum reperitur. In pag. 143 obs. for- mam toredi «generavit», quae pro toretdi scripta reperitur, hic forse scriptor denotationcm consonae / per negligentiam omisit.
Ex ordine labiahum Httera f exceptis glossis arabicis et persicis frustra desideratur ; in secunda codicis parte littera f in glossa persicae originis frista, fristiJar adest. Glossa jiJ «elephas» in vocabulario tantum occurrit. Consona p quoque in exoticis tantum glossis apparet , . e. g. bap- tisma etc, Littera b in forma Jiaybat (pag. 148) inserta
XCIX
apparet, cf. bosniacum Jicibct pro hcjct «status», «essentia», «forma externa rei» etc. arabicae originis (v. formas arabicas
jlLAse, o^.*.Aie). Ceterum Jiayhat fortasse ar. iUAiC est. Semivocahs V jam supra mentio nem fecimus.
Consona m interdum in codice Venetiano in n debilitata reperitur, cf. bosniacum tanian pro (•Uj etc.
Consonae quassatae c et g peculiaribus signis notantur, nempe prima signo Graecorum c, altera autem sic^no Graecorum <T perquam simili. Haec duae consonae ex quassu gutturalium et dentalium ortae sunt, e. g. cctik loco catik^ cf. katmak, — suffixum cc juxta tek, dek, — suffixum ci juxta ki, — cirmarmen «torquere», cf. 6ag. kirmdk «nodus» etc. Interdum loco / ; / scriptum reperitur e. g. kosanc «desiderium» pro kdsdno- et vice versa. Consona c praeter signum descriptum per diversos desig- natur modos i. per s, e. g. bizac pro btcak «culter» 2. per c, e. g. in secunda codicis parte cctik pro catik «cinctus» 3. per cz, e. g. in vocabulario kiczi congulu bile «humiliter» 4. per s, e. g. as pro ac «esuriens» 5. per z, e. g. nezc pro ncce, — uzmak pro ticmak «paradisus» 6. per zc, e. g. tizcarmen «volo in altum» pro ucarmen (pag. 56 vocabularii). Consona ^^ in vocabulario praeter duos modos praedictos etiam per ;'7, j (i) et gz denotatur, e. g. in sequentibus formis a Blau adductis :
gigar, id est y^ «jecur», — cJioligian, id est ^ls3J.3^i:> «galanga», — giemis «fructus», (hungarice gyilmolcs) pro ui:uj4.>o ; — jim, id est >M^, — mariand, id est ^^^y^, quam glossam Blau post Klaprothum minus recte marjan scripsit («corahum»), — jotcani pro («j'^- In formis numerorum ordinahum biirungi, ecJiinzi suffixum ^s- per gi et zi denotatum reperitur ; in textibus Mariupohtanis hoc suffixum per rC significatur, v. formas a Blau adductas //.TY-^ivrC/, ^^fvrCf' etc. In glossa vocabularii tagz «corona», id est J^ g per gz transcriptum est. In dialecto bosniaca Blau docente -^ interdum per c) denotatur, e. g. [jX^ pro ^^-^ «fragum», — hoc idem c in (juibusdam vocilnis ^ scribitur, e. g. c;^^ pro o^ «campus»; ^ porro et in / permutatum
reperitur, e. ^. sator, cf. hiin^aricum sdtor. Consona ^ in pro- nunciatione bosniaca interdum tj sonat, e. g. ^^^^ pro ^j^L^,
idem -^ etiam in j emollitur, e. g. tanjir «discus» pro s^-sUJ", cf. hungaricum tdnycr.
Consona j praeter htteram j in codice Venetiano per y et / denotatur, e. g. aianirnicn, — ayandini, cf. cag. ajamak «parcere» etc. — iazdini pro jazdini «peccavi«, «erravi». y inter duas vocales facile ehditur, e. g. sounclii pro sdjilnclil juxta soiiir. Haec ehsio etiam in L bosniaca saepissime obvenit. J interdum cum g permutatum rcperitur, e. g. gikilmak pro jikilmak «delabi», — gillan pro ,j^^j, — giltrin pro (vJs«^-L, — gicrar juxta yicrar, — in media voce cJiiign pro ^yj etc. In dialecto nogaica haec eadem permutatio usitatissima est, e. g. in versibus nogaicis a Vambery pubhcatis stXjLXjJ e^Xla» <:>Si=>. et paulo infra *X5C.^ «cor meum» pro i*^)^.-' In dialecto Mariupohtana j haud ita raro cum ^ permutatum reperitur, hoc ipsum g in textibus a Blau examinatis per y notatum est, e. g. (j.yi-)(i. pro l^j etc.
In glossa terc juxta tez «cito» r cum z permutatum repe- ritur.
Tres consonae sibilantes i, / 2. .y 3. ^ in codice cumanico Venetiano perquam diverse notantur. Sibilans / i. per sch 2. per z 3. per i"-? 4. per sz 5. per jr 6. per zz denotatur, e. g. taliscJiirmen^ nruscJiirmen, kirliscJiirmcn «htigo», — tnscJicidcr pro tilsdrldr; etizcrmen «adjuvo», cf. etisldmdk, — kyziler ; tis- sisluJilarmen, cf. ijii->j-> «dens», — kyssiler, cf. ^5-**'-^; algiszle \)ro algisli ; karindas pro karindas, — jaksi; buzzatkit pro bosatJzil. Blau sonum / cumanicum interdum et charactere cJi designatum esse dicit, e. g. in glossa cJiaJiar pro y^^ at haec vox in columna cumanica saar scribitur, glossaque gJiacJiar, quam KLArKOTHUS minus recte cJiacJiar et Blau: cJiaJiar scripsit, in parte persica occurrit. Haec maxima inconsequentia sonum / denotandi prae- cipue in vocabuhaio occurrit manifestoque comprobat^ quam
' Nyelvt. Ko^^lemenyck. Tom. IL Fasciculus L Pag. 120.
CI
molestam comperit desi^nationem hnjns consonae scriptor vocabularii italianus' Scriptores autem secundae codicis partis irermanici consonam / idiomati suo familiarem sine uUa diffi- cultate vel per s simplex, vel per sr/i denotabant. Consonam s plerumque per ^' simi^lex scriptam reperimus, at interdum haec sibilans i. inter duas vocales geminatur, e. g. arassinda^ — • essirgagil etc. 2. cum 5 permutatur. — Sonus ,c i. per z 2. per X 3. per s denotatur, e. g. siz «sine», oz «ipse»; juxiini, id est (•^Sj^. ; sosin pro sozin etc. — Consona .v in glossa 2ix «sensus» per x scripta reperitur. Inconsequentiam ortogra- phiae auctoris vocabularii nihil demonstrat mehus, quam unius et ejusdem vocis in diversis conjugationis dechnationisque formis multiplex designatio, e. g.
azarmen « comedo » assa « comede » as «cibus», — aianirmcn «parco» ayandim «peperci», — cigharmcn « exeo » zigtum « exivi » , — coparurmcn « aedefico » cobardum «aedeficavi» etc.
In secunda codicis parte hanc designationis sonorum fluctua- tionem multo minus conspicimus. — Super quasdam gk)ssas vocabularii aha manus, nimirum unus scriptorum secundae codicis partis nonnuhas suprascri sit transcriptiones variantes, ita e. g. super formam gici^ar Htteram //, — super formam acirmach syllabam ga^ — super formam bisiUurmen htteram z, super formam yarasirmen item z etc.
' In vocibus italianis «scibile», «sciolto» etc. vocalis / praecedentem sonum emoUit.
CII
Annotationes morpheologicae. I. De Pronominibus. Pron. separata. Pron. suffixa.
I. Pers.
Sing.
Plur
Nom. inen (et mdn scriptum)
Gen. mcning
Dat. manga (maa, ma)
Acc. mcni (menj)
Abl. menddn
Nom. biz Gen. bizing Dat. biz^d Acc. bizni Abl. bizddn
im, im
miz, miz
Cl. Blau loco biz : miz scripsit, Klaprothus recte biz habet [bix scriptum).
II. Pers. Sinsf.
Plur.
Nom. sen (san)
Gen. scning
Dat. sanga (saJia vel saa)
Acc. seni
AbL senddn
Nom. siz Gen. sizing Dat. sizgd Acc. sizni (siznj) Abl . sizddn
ing, tng
'inglz, ingiz
Vocativus pronominum personahum interjectione aj (ay) praemissa formatur, ita aj sen ! — aj siz ! (turcice I, (^l)
III. Pers.
Sing.
Nom. ol
Gen. aning
Dat. angar vel aar
Acc. ani
AbL andan
i, i, isi, tsi
CIII
Plur,
Nom. anlar idem, quod supra
Gen. anlarninz
Dat. anlarga
Acc. anlar^ii (anlarnj)
Abl. anlardan
Blau post Klaprothum loco ol minus recte al scripsit. Quod ad dativum anoar, cf. respondentem formam uiguricam anggar, quae forma etiam in dialecto kazanica (anar) et in aliis quoque dialectis usurpatur.
Pronomina possessiva separata sequcntia sunt : nicnini «meum», hizini (bizin) «nostrum», e. or. hisini gicJiovga « in nostrum templum » (pag. I2i), — scning (scnin) «tuum », .sVir/;/^'- «vestrum», — aning «suum», anlarning, pro quibus possessivis saepe etiam oz usurpatur, e. g. oz 7idzik hoyungni (pag. 149) «tuum purissimum corpus.»
Pronomen demonstrativum.
Sing. Plur.
Nom. hn Nom. hular
Gen. vmning Gen. hularning
Dat. mungar Dat. bularga
Acc. niuni Acc. bnla^^ni
Abl. niundan Abl. hulardan.
«Ipsemet», «ipsimet» ol og/i, anlar ogli dicitur, cf. cag. (^■jl in hac dictione : ' jvJtX-U^' <:j:iiui.^ "^^s (^jl ^5^'*^^^)^ fcjrmas- que Kazanicas 2iluk, suluk «idem, eadem, idem». « Ipse, a, ud«, «egomet, tute, ipse» in 1. cumanica plerumque kcnini, kcning, kensi dicitur^ e. g. kin kcnsi cin tcngri «qui ipse verus Deus est» (pag. 159 codicis), pro quo etiam oz et oz oz usurpatur (ita e. g. pag. 145).
Pronomina relativa et interrogativa. Kim, Kin «quis»,
' «Babernameh», 17. V. in glossario Pave T DE CouRTElLE.
CIV
«qui»; chaysi «qualis» [inunca «talis»); chaym, quod mihi pro chaju '&(zx'\^X\m\ esse videtur, item «quis» significat ; nc «quid»; ndmdgd «quidquid», cf. azerbaiganicum «-L»j ; nesa «quantum»; ndk «quare», cf. Kazanicum nik; nccik «quomodo», cf, Kaza- nicum nicck ; kacan «quum»; chayda «ubi», etc.
|
II. |
De |
n o m i n e. |
|||
|
Decl |
inatio |
||||
|
Sing. |
Plur. |
||||
|
Nom. at |
Nom. |
atlar |
|||
|
Gen. atning |
Gen. |
atlarning |
|||
|
Dat. atga |
Dat. |
atlarga |
|||
|
Acc. atni |
Acc. |
atlarni |
|||
|
Abl. atdan |
Abl. |
atlardan |
Postpositiones usitatissimae linguae cumanicae pariter atque in aliis dialectis turcicis sequentes sunt: da (dd), — dan (ddn), dan (ddn) nlani «ab», — dcin cv\m dat., — bila, — ucnn, uzun, — ca, za, — six, siz. — dcy (e. g. anning dey), dck, lcy (pag. 143), lcyin (in eadem pagina), kibi «sicut», de qua ultima postpositione in parte codicis grammaticali haec scripta repe- riuntur: « No q ista dicco. Kibi. addita alicui noini denotat alique similitudine» etc."
Nomina cum suffixis possessivis praedita in casu accusa- tivi interdum hujus casus signo destituta apparent, e. g. tania- ging beslegil «guttur tuum nutri » etc. Suffixum possessivum in genitivo interdum per neghgentiam scriptoris omissum est, ita e. g. zejti^t agacga pro zeytin agacinga^ cf. ,^Lcf ^y^S etc, in sequenti vero exemplo ordo genitivi inversus esse videtur : ^r/V je7'i arilarning (pag. 142) pro arila7'ning jeri. — Quaedam aftixa nominaha in L cumanica usum obtinuerunt, quae in ahis dialectis obsoleta evaserunt, e. g. daci in formis jendaci «vic- tor», — tuu7'daci «parens», — /'z^/^^^V^mwzV «Hberator noster»
' In pag. 127 Codicis.
cv
(pag. 138), in (|iio ultimo cxcmplo non daci, scd «f^ir// scriptum reperitur, cf. verbum H\<^. ^UxUjyj «salvare»); ^iJi (cik) in glossa tangla^cik «admiratio», cf. verbum cag. ^Uf^LXiU ; interdum loco rak 7'ah scriptum est, sic in glossa colirak «scaturigo», cf. ver- bum (5ag. ^Ui^=^. Usus suffixi c'i (ci) et iik (lik) in parte codicis grammaticali hoc modo describitur: No q ista dicco ci addita alicui noini fac nom maisfle illius rei qua significat illud nom cui addit' sic v'bigtia dtmdk e panis s (sed) otmdkci e ille q' facit pane cckm (osmanice »^f^ e panus sed cckmci e q facit panu et sic de similibs», — « No q ista dicco. lic. addita noini cocto (concreto) facit illud absttu sicut v'bi gtia eigi est bonu s (sed) cgilic e boitas. Kara e nigru s karalic e nig'^to. bir e unus s birlic e unitas. kdnii e iustus s konulic e iustitia et sic de sigis (singulis) r(vel) aliqtm poit' (ponitur). /;/^. ut /zV (pag. 127.)
De Adjectivo.
Gradus comparativus suffixo rak (rdk), superlativus vero per diversos modos designatur, nimirum per geminationem vocis, per praepositionem quarumdam vocularum, e. g. kob, as7'u ad- jectivorumque, e. g. ulu «magnum», denique per ipsum dictionis contextum. Doct. Blau terminationem quorumdam adverbiorum cumanicorum lap cum syllaba corroborrativa '-J^ comparat, quae Vambery docente in dialecto azerbaiganica gradus superlativi designandi causa adjectivis praeponitur, e. g. lap jachci «opti- mus» (cf. syllabam corroborativam superlativi hungarici leg, e. g. leg jobb «optimus»), at inter cum. et az. syllabam A?/ jam primo obtutu hanc differentiam conspicimus, primaiii semper postpositam occurrere, secundam autem praeponi. Usum adverbii jalga7ilap formae ogrilam (pro ogrilan)^ cop coura «circum» et alia adverbia hujus generis optime illustrant, quae maniiesto formam participiorum prae se ferunt, igitur et jalganlap oHm non erat ahud, quam forma verbi denominativi jalganlap par- ticipiahs; in secunda codicis parte pag. 145 haec dictio legitur : jarilgap 7nedet etti «misericordia motus auxilium attulit», haec
CVI
quoque forma jarilgap, quae evidenter pro jarligap scripta est, sane pro gerundio verbi ^UIjlJ^Ls habenda est.
Forma diminutivi adjectivorum per suihxMm gina fieri solet. In parte codicis grammaticali de formatione gradus comp. et superlativi linguae cumanicae sequentia dicuntur : «No q ista dicto n/f. T dico rcc. posposita noi poitiuo facit copertu (com- parativum) sicut hic kai-a e niger. s. cararac. e nigrior. katti e durus, s kattirac e durior. tuz e rectus s. tuzrec e rectior qu aut (quum autem) debeat adi. rac. vl rcc. n (non) e regula firma)). Ex hisce ultimis vocibus clare patet, scriptorem hujus adumbrationis grammaticahs legem harmoniae vocahum in hnguis turcicis prorsus ignorasse! No q ista dicto asru facit suplatim tam i (in) noibs qua i vbis pponedo ea. sic. v. gtia kara. e nigru. s asrn kara est nigerimu. et tatli e dulce s asru tatli e dulcissimu » etc. (in pag. codicis 127.)
De Verbo.
Ecce paradigma verbi ^Lo^LCil ((intelhgere», uti id in parte codicis grammaticah apparet:'
Praesens (aoristus) .
Sing. inteUigo anglainnen
intelhgis anglarsen
intehigit anglar
PL inteUigimus anglarbiz
inteUigitis anglarsiz (sis)
inteUigunt angla^-lar.
Imperfectum.
Sing. inteUigebam anglar dciini (dddni)
inteUigebas anglar dding
inteUigebat anglar ddi (ddy)
In pag. Codicis 129.
CVII
Pl. intelligebamus inteliigebatis intelligebant
ainjlar ddik
anglar ddingiz (ddengezy
anglar ddildr (ddylar).
Perfectum.
Sing. intellexi
intellexisti intellexit
a7tglad'im anglading angladi (y)
Pl. intelleximus
intellexitis (sic !) intellexerunt
angladlk (yk)
angladhigiz
anorladilar.
Plusquamperfectum .
Sing. intellexeram intellexeras intellexerat
ano^lamis edim anHamis edinz anglantis cdi (y)
Pl. intellexeramus intellexeratis intellexerant
anglamis cdik anzlcimis cdinnz anglamts cdildr (lar).
Futurum.
Sing. intelligam intelliges intelliget
anglagaymen
anglagaysen
anglagay
Pl. intelligemus intelligetis intelligent
anglagaybiz anglagaysiz (sis) anglagaylar (eyler).
^ In scribendi ratione codicis iidani, ddengez hanc eandem vocalium c et /per- mutationem vidimus, quae in formis respondentibus kazanicis ejein ejen, eje etc. occurrit.
CVIII
Imperativus. intellige intelligat intelligamiis intelligite intelligant intelligito intelligitote
angla
anglasun
anglalwi (uni ) vel anglaVik (tik)
anglangiz
anglasunlar (Idry
anglagaysen
anglagaysi^ (sis)
Optativus.
Sing. intelligerem
intelligeres intelligeret
anglagay edim anglagay eding anglagay edi (y)
Pl. intelligeremus intelligeretis intelligrerent
anglagay cdik
anglagay edingiz (edengez)
anglagay edildr (ediler )
Perfectum Opt.
Sing. intellexissem intellexisses
intellexisset
anglamis bolgay edim anglamis bolgay eding anglaniis bolgay edi (edy)
Pl. intellexissemus intellexissetis intellexissent
anglamis bolgay edik
anglamis bolgay edingiz (edengez)
anglamis bolgaylar
Cohortativus. Sing. intelligam intelligas intelligat
anglaim anglagil anglasun
^ Scriptorem adumbrationis gramm. codicis Venetiani quam parum le^em har- moniae vocalium in lini^ruis turcicis comperisse, scribendi ratio bolgeyler, aiigla- suiildr satis superque demonstrat.
CIX
Pl. intelligamus intelligatis intelligant
anglalini (eni) vel anglaluig ( eng) anglangiz (gez) anglasunlar (sdnley, sic !)
In hacce conjugatione aglalhig pro aglaiik scriptum est.
Conditionalis. Sing. intelligem anglasani cdi
anglasang (sen) edi
intelliges intelliget
a7izleisa edi
Pl. intelligemus intelligetis
intelligent
anglasah edik
anglasangiz (edi desideratur, et
suffixum sengiz scriptum est) anHasalar cdi.
In prima persona pluralis, uti videmus, verbum auxiliare edi cum suffixo personali praeditum apparet (cdik).
Perfectum cond.
Sing. intellexerim angladini ese
intellexeris anHadinf!; ese
intellexerit angladi (y) ese
Pl. intellexerimus intellexeritis intellexerint
Futurum Cond. Sing. intellexero intellexeris intellexerit
angladik (dnc) ese angladingiz (dungiis) ese
anHadilar ese.
anglar bolsam anglar bolsang (n) anglar bolsa
Pl. intellexerimus intellexeritis intellexerint
anHar bolsak
anglar bolsangiz (gez)
anglar bolsalar (ler).''
' Syllabae, quae in parenthesi sunt, originaleni codicis orto^raphiam exhibent.
cx
Gerundium «intelligendo» angla}' egec.
Infinitivus «intelligere » anglamaga.
Scriptor hujus paradigmatis in parte codicis secunda ad finem sui exempli annotat : «secdu ista dclinacoem potes d'clina'e oem d'clinacoem (omnem declinationem ». '
Conjugatio negativa.
Praesens.
Sing. non intelligo non intelligis non intelligit
anglanian
anglaniasen
anglanias
Pl. non intelligimus non intelligitis non intelligunt
anglaniasbiz anglaniassiz (sis) anglaniaslar (ler).
Imperfectum.
Sing. anglamasedini (deni) Pl. anglaniascdik
anglanias eding anglarnasedingiz (dengez)''
anglarnas cdi (edy) anglaniaslar cdi (edy).
Perfectum.
Sins^. anzlamadini Pl. an<rlamadik
anglamading (dyng) anglamadingiz
anglamadi (y) anglaniadilar.
Imperativus : anglamagil.
In secunda codicis parte non solum aoristus, sed etiam praesens definitum occurrit (aoristum Vambery praesens inde- tinitum nominabat), ita e. g.
alia tnnir «ascendit» pag. 145 codicis, hiiza dur « destruit » super eandem paginam,
^ Pag. 130. codicis.
^ In formis edem, edengez permutationem vocalium e et / in lingua cumanica liucusque jam saepe annotatam videmus.
CXI
seni fapubfur heni sile «te adoravit amatque» pag. 137. In forma pl. keluyorlcr or. / in j emollitum apparet, cf. os. Jsy.fJS'.
In lingLia osmanica, Kazanica et in aliis tjuocjue dialectis turcicis verba in r desinentia aoristum perquam saepe suffixo i'r, ir, lir, iir formant, nempe in lingua osmanica polysyllaba in r et s desinentia et cjuaedam monosyllaba in r et / terminata aoristum non suffixo ar, dr^ sed iir (iir), ir [ir) informant, e. g. goriir «vidit», — olur «est», — verir «dat». In 1. Kazanica vero pariter atque in d. cagataicis omne monosyllabum, quod in r vel / desinit, aoristum i vel c format, e. g. alir «sumit», — harir «it», — bircr «dat» etc. In dialecto autem cumanica verba et mononsyllaba et polysyllaba in litteram r desinentia in aoristo primae personae sing. n. haud ita raro suffixo ?/, ii, iy i formata apparent, e. g.
barunien « vado » ,
kiiydiiriimen «accendo» in vocabulario,
batirrimen item in vocabulario,
bisturumen in pagina ^'i^ codicis (in vocabularu^),
otunzcha berumen «mutuor»,
buyurumen pag. 41 (in vocabulario),
berumcn «do» super eandem paginam,
berumcn pag. 43.
bitirrimen «perficio», ultima vox sub littera p,
chaytarumen «reddo» pag. 45.,
chondarumen «complano» pag. 46, cf. cag. dUj'!^'8cXj^5^
amanat berumen «commendo» pag. 47.,
olturumen «sedeo» pag. 50,
tapcurumen «sputo» pag. 51.,
ayrumen «separo» in eadem pagina,
salam berumcn «saluto» pag. 52.,
turumen «sto» pag. S2)-i
sechirumcn «salto» in eadem pagina,
chatisturumen pag. 54.,
tec turumen «taceo» pag. 55., — tanucluc bertimen «testi- ficor» in eadem pagina, — oscurumen ibidem.
CXII
harn7nen «vado» pag. 56.,
uyag ttLriinien «vigilo» pag. 57.,
coiirunien «volvo» pag, 58.
In formis alunnen «siimo», — kalurnicn «remaneo», in forma bilurmen «scio» pag. 49., et aliis quoque formis in / et r desinentibus tota terminatio ir (ir), — u.r (ilr) apparet. In secunda et tertia persona haec eadem verba suffixo ur (iir)^ ir (ir) formantur, e. g. turur etc. Forma chorarnien «video» in codice Venetiano semel tantum ita scripta reperitur (in d. osmanica quoque ^sy^goriirini). Monosyllaba in / desinentia aoris- tum haud ita raro suffixo ar, dr (er) efficiunt, e. g. tilarmen «volo», — chularmcn «rideo», cf. osmanicum giildrim, — yulannen « redimo » etc. In polysyllaborum aoristo terminatio ur {ilr)^ ir [ir) praevalet, e. g. uyanurmen «resurgo», — inanirmen «credo» pag. 148., — jugunur «inchnat se » cf. osmanicum ojre- nir «discit» etc.
Forma imperfecti contracta, e. g. isitirdim^ isitirding juxta isitir edem in codice cumano passim occurrit.
Perfectum indefinitivum in syllabam ;;/// (w//) desiniens in codice cumanico saepenumero legi potest, e. g. jarlilarga andan bahmis «inde ad miseros adspexit» pag. 137., — jaril- gamakga jwpz imis, id est jopci imis «amare eos dignatus est ». Prof. Vambery de hac perfecti forma annotat, eam in dialectis tantum occidentahbus usurpari sola dialecto chivaica excepta, — at in L uigurica barmis erdim ut forma plusquamperfecti ab ipso VAmbery allegatur, quae forma in « Kudatku Bihc» saepissime occurrit, e. g. negii ter isitkil agun kezmis er basinda kecilrmis koziin kormis er.^ Hanc formam etTurkomani saepe usur- pant. In hngua jacutica itidem nomen praet. in bit desinens usu tritum est, e. g. bu suruk bdrt kusagannik tilbdstanimit «hoc scrip- tum pessime exphcatum est».^ Haec ipsa forma in dialecto kaza- nica significatum substantivi assumsit, e. g. tormis «vita» etc.
^ «Uigrische Sprachmonumentt'». Innsbruck, 1870. Pag. 134, ver. 14.
2 CI. BoHTLlNGKH «reber die Sprache der Jakuten». Petropoli. 1848. Pag.
yt^- §-, 738.
CXIII
Forma aoristi in dialecto quoque cumanica futuro desip^- nando saepissime inservit, praeter eam etiam forma conjunctivi futurum effecit, e. «(. soJIgayscn «gaudebis» pag. 142., pro sdv- /nov/sr/i, — /(wi^vy «gaudebunt» pag. 143, in hoc exemplo tertia persona singularis pluralem significat (cf. sapii pro saptilar pag. 143). Futurum linguae uiguricae itidem perquam saepe eadem forma conjunctivi denotatur, e. g. senino- at'/ng etkiin jirak barka but,'^ etc.
Formae imperativi et conjunctivi saepissime inter se con- funduntur, quod etiam in aliis dialectis turcicis obvenit.
Conjugatio periphrastica in dialecto cumanica perquam trita est, sic forma ba/'ip tnr/tr, bcrip t//r/ir etc. pro perfecto simpHci saepissime occurrit, — formae verbi cum bolniak com- positae, e. g. cJicscJia csitniis bolgaycdini item saepe usurpantur.
Infinitivus sub dupiici forma apparet, sciHcet, i. in niak, mdk 2. in maga, mdgd disinit.
Participium suffixo Jcan (can), ga/i formatur, sed interdum altera quoque participii forma in a (d), an (dn), in desinens obvenit, e. g. cr iazuJmi bilniain boiicndi «vir peccatum igno- rans natus est» pag. 145 codicis, javdu/'a «pkivian producens» pag. 144.
Gerundium suffixo ip (ip) formatur. In forma susaptur/cp «sitiens» forma gerundii bis apparet.
Forma barganda ^ «dum itur, » e. g. tuturganda «dum tenetur» pag. 143.
Ea quoque gerundii forma in secunda codicis parte saepe occurrit , quae suffixo gac, gdc formatur, e. g. egec «quum est. »
Forma passivi per suffixum / efficitur, e. g. berelipturur «datum est» pag. 145., — yengilrnac «victum esse» pag. 56. Verbum autem «posse» per compositionem participii verbi prin- cipaUs cum auxiliari bilmdk «scire» exprimitur, e. g. ajtc b/ld/ng «dicere potuisti» pag. 142. Denique forma verbi factitiva
' «Kudatku liilik». Pag. 134. vcrsus 12.
CODBX CUMANICUS. «
CXIV
sequentibiis suffixis formatur: i. chir (diir), e. g. javdurding «donavisti »> pag. 140. 2 ir. (ir) e. g. /^?//;?//;/^ «gustare fecisti» pag. 140. 3. kir, kir e. g. jetkirgil « pervenire fac » pag. 141. 4. guz, gilz e. g. olturguzdi «sedere fecit» ibidem.
De Adverbiis.
Adverbium alaj, ali (in «pater noster» Kunszent Miklo- siensi) ex radice pronominali an et particula comparationis laj (Idj) conflatum est, cf. adverbia Kazanica alaj, bitaj\ sulaj, susilaj «ita», «sic». — Terminatio nonnullorum adverbiorum cJicle., quam terminationem Blau minus recte chelle scripsit (Klaproth recte cJicle habet), optime cum postpositione caga- taica s^ilaj convenit, e. g. berc cJiele «firmiter».
Annotationes ad syntaxim pertinentes.
Scriptores codicis extranei conjunctionem relativam contra usum linguarum turcicarum perquam saepe tunc quoque usur- pabant, quum ea in dictione turcica solicite evitanda esset, ita e. g. in secunda codicis parte CJiristusne kacan tuurdung scriptum reperitur, pro quo in d. cagataica cJiristosni tugdirgac, in d. kazanica CJiristosni tiudirgac diizQwAvim sit. Ceterum etiam in codice cumanico pronomen rel. et conjunctio relativa saepe evitata et per alios modos suppleta sunt, e. g. bilinmaganni bil- dirdi «notum fecit, quod ignotum fuit», — erni^ig juzun Jiec kormagan etc. «quae nunquam virum noverat». Conjuctio y^^^^> ut in dictionibus sequentibus per constructionem formae verbi indicativae cum gerundio dep «dicens» vel imperativo conjunctae suppleta est.- kiz anadan dep toredi «dicentes (CJiristum) a matre virgine natum esse», — tengri seni soyurgadi duluma(!) bo! dep anasi « Deus tibi favit dicens sis Jilio meo mater (pag. 151.). Etiam ordo verborum in hoc codice haud ita raro inver- sus est, e. g. mengii tinc konusing eri jeri arilarjting pro ari- larning jeri pag. 142.
cxv
Annotationes de glossario. In prima et in secunda codicis parte nonnuUas conspexi- mus glossas linj^uae cumanicae, quas in dictionariis a nobis consultis vel omnino non vel saltem alia forma, alio significatu invenimus, ita e. g. vocem erdenglik « virginitas» (pa^^. 141 codicis) tantum in hoc codice legimus. Verbum kopsamak in vocabulariis turcicis orientalibus «aliquem ironice laudare» sig- nificat, at in codice cumx. kopsamak nihil ironiae habet. Uc «avis» sub hac forma solum in glossario cum. (pag. 142) apparet, cf. kasgaricum uckan, cag. ucar. AHas glossas cuma- nicas tantum in vocabulario uigurico a cL VAmbery conscripto invenimus, e. g. mudus «simplex» (pag. 142), cf. uiguricum munduz, montu, quod proprie hominem simphcem significabat ; koseng « desiderium » a radice verbi uigurici kosdmdk^ kosumdk «desiderare» derivatum est, cf. mongoHcum /vitW «desiderium ; » koanmaga «gloriari» (pag. 142), cf. uiguricum kebinmdk, kevin- mdk. — Quaedam glossae cumanicae manifesto e lingua mongo- hca transumtae sunt, e. g. olbcklig «abundantia» (pag. 140), cf. mongohcum clbck, olbck idem, amarak «amicus» etc. — Voces arabicae in codice cumanico haud ita paucae occurrunt, e. g. aval, — ayna «festum,» — Jiaziz, — haybatli, — tamam etc. — Ahquot voces ad cultum christianum pertinentes ex hnguis latina et graeca in d. cumanicam irrepserunt, e. g. altar «altare» — katolik\ — klisca «ecclesia», — baptisma (pag. 148.). Vox mirron «crisma» pag. 141 graecum Mjpov est. Vox samola «pix» evi- denter e hngua russica transumta est, de voce autem /<?/ « fur- nus» vehementer dubito, an eam quoque russicae originis dicam, />//, pe6 enim in d. kazanica, bosniaca, bulgarica furnum sig- nificat, cf. hungaricum pcst in dialecto vSiculorum Transilvaniae et nomen urbis Pestini, hungarice Pest (nomina urbium Becs, Pecs «Vienna», « Quinqueecclesiae» fortasse ex eadem voce per- formata sunt). De glossis cum. persicae originis, e. g. miJir «amor», dider «vultus» jam chximus, nunc autem pauca dc elementis persicis in calendario cumanico adjiciemus. Hebdo-
ti*
mas in d. ciimanica gaftci vel jeti nominatiir, quorum nominum primum pers. «JCasc alterumque numerus turcicus jcti ((septem» est (cf. hungaricum hct i. septem 2. hebdomas), dies autem heb- domadis in hunc modum denominantur: dominica: jc sanbc,
d. Lunae: tit sanbe,
d. Martis: sc sanbe,
d. Mercurii: caar sanbe
d. Jovis: pansanbe
d. Veneris: ayna
d. Sabbati: sabat cun, haec eadem nomina etiam in columna persica ita scripta repe- riuntur. Nomina mensium cumanica sequentia sunt :
Januarius: safar ay^
Februarius: soiuiz ay,
Martius: ylias ay,
Aprihs: tob ay,
Majus: songusax ay
Junius: cils ay^
JuHus: orta cux ay
Augustus: soncJiitx ay
September: clics ay
October: orta cJies ay
November: citrban baran ay^
December: asnc ay. Annorum haec partitio in quator divisiones et medii unius- cujusque mensis denominatio « medium ver% « media aestas»; «medius autumnus», «media hyems» non solum in L mongolica, sed etiam in L tibetana occurrit, primus vero et ultimus harum divisionum mensis «primum ver», «ultimum vcr», — «prima aestas», « ultima aestas » et sic porro ilenominantur, ita etiam in sermone tibetano primus harum divisionum mensis 7'a-va^ medius brino^-va, ultimus fac"ung nominatur. Doctissimus Blau momen- claturam mensium cumanicam solo nomine Decembris asuc ay excepto optime in hunc modum exphcavit:
CXVII
yiias ay «Martiusi) ;^f \L) iX.'(,
iob ay ((Aprilis», cf. Jj!!^(by>" ((ventus vernus)),
songusax ay ((Mcijus)) ^ vLj ^^*^,
cns ay <(Junius)) ^f \^
orta cux ay ((Julius» (^f v^ b\jf,
sonchitx ay ((Aufyustus» (^f \^^ dlj^,
f//<"5' (7/)' <( September» ;^f (ji-AJj, ^r^? r//<"-s- c7j)' ((October» (^f u^-s' b\jf, curban ba7'an ay «November», e sacrificiis Muhamme- danorum ita dictus.
asuc ay <(December», pro qiio Klaprothus: (7/("<f <7)' habet ; asuc mihi turcicum orientale ^^j ((victualia» esse videtur, nempe mensis, in quo victualia congregata esse debent,
safar ay ((Januarius» ^cf v^,
sounz ay <(Februarius» ^ ^y^-, id est (( ultimus anni mensis».
VIII.
In media glossarii columna voces persicae continentur latinis cumanicisque respondentes, Initio glossarii verbum per- sicum scnudan ((audire» per diversa tempora et modos conju- gatum reperitur. De transcriptione sonorum Hnguae persicae in prima codicis parte haec pauca observanda sunt : i. gJi pro f// scriptum reperitur, e. g. gJion «sanguis» pro cJion. Ceterum ^ etiam per c et in glossa diiJcosi juxta dilgJiosi et dilcJiosi per /' transcribitur. Transcriptio ejusdem soni per cJi saepe occurrit. 2. cs pro / scriptum est, e. g. garuiics «calidum» pro garmis, — balacs pro yi.)Lj 3. ci pro r, e. g. cicsm «oculus», id est [vA=- 4. j vel ccJt pro /, e. g. jouani ^^jf;^, — cJiaaccJi pro •^^^y^- ^ etiam per zz et / transcribitur, e. g. zzucJuina, — iumb 5. ^\s- vel ^- pro / e. g. andissa »cogitatio» 6. / pro z, e. g. cami «terra»
CXVIII
pro ^j-^S- - etiam per ^^jt transcribitiir, e. g. viussa «ocrea» pro vntza. 7. /' pro //, e. g. rak «via» pro sf^ (pag. 56 codicis)
8. gh pro // e. g, medeghcm «do» pro «medehem» (pag. 55)
9. littera // interdum eliditur, e. g. medaem «do». Aspirata quoque fortior ^ interdum prorsus non denotatur, e. g. abar i. e. Y^. \o. X pro £:^ e. g. /^rw mexanein, v. verbum ijt^V+J' II. littera v interdum praecedenti nasali fulciendae inservit, e. g. lambs pro /^???i' 12. 2V saepe per ^^^ denotatur, e. g. d^^^c?.
Paradigma verbi j^^a^ :
Praesens.
Pl, mesnam mesnoy mesnoit
mesnoet mes7ioe7it
Sing. jnesnoeju
Sinsf, mesindem
o
mesinidi mesi^tid
Imperfectum.
Pl, mesinidim rjtesinidit mesiriident.
Prima hujus formae vocaHs / quasi deleta est,
Perfectum. Sing. sinidem (sifiide) Pl. siiiidiin
sinidi sinid
sinidit sinident.
Plusquamperfectum .
Sing:. sinadabudem Pl. sinadabudim
sinadabudi sinadabudit
sinadabud sinadabudent.
Sing. bisnoern
bisnoy bisnoet
Futurum.
Pl. besnoim (besnoym) bes7toit (bes7ioyt) bes7ioe7it.
CXIX
Imperativus.
bisno
besnoiteni (besnoyteni )
besnoat.
Optativus.
Sing. ysalla mesinidem Pl. ysalla mesinidim
ysalla mesinidi ysalla mesinidit
ysalla mesinid. ysalla mesinident.
Prima hujus formae vocalis / similiter atque in imperfecto indicativi quasi deleta est.
Perfectum et plusquamperfectum Optativi. Sing. ysalla sinadabudim (sic !) Pl. ysalla sinadab^idim
ysalla sinadabiidi ysalla sinadabndj (sic !)
ysalla sinadabud ysalla sinadabud (sic 1)
Futurum Optativi.
Sing. ysalla bes7toem Pl. ysalla besnoim (besnoym)
ysalla besnoi (besnoy) ysalla besnoit (besnoyt)
ysalla besnoet ysalla besnoent.
Subjunctivus modus. Sing. zonchi mesnidem Pl. zonchi mesnidim
zonchi mesnidi zonchi mesnidit
zonchi mesnid zonchi mesnident.
Perfectum Subjunctivi. Sing. zoncki sinidem Pl. zonchi sinidirn
zonchi sinidi zonchi sinidit
zoncJii sinid zonchi sinident.
Prima hujus formae vocaHs / in codice prorsus deleta est.
Inf. sanadae (sic!). Part. praesens. sanoenda. Part. Futuri. ghoet sinidam (sic!).
cxx
Formae verbi simplices interdum cum causalibus promiscue occurrunt, e. g. niciiinhancm, imp. bcinnib.
In codice cumanico \^enetiano praeter voces cumanicas, persicas et latinas, praecipue in secunda ejus parte haud ita paucae germanicae quoque glossae occurrunt, quae a missio- nariis germanicis conscriptae constantem dialecti franconicae (Mittcldciitsch) orthographiam offerunt, ita in his glossis vocalis i intcrdum respondct c aliarum dialectorum e. g. ich zviylchc loco icJi luclkc, iy vero pro ci apparet, e. g. icJi riysc «ich reise» etc, ui autem loco iji scriptum reperitur, e. g. sprni loco sprin, — niich vrnyst loco vrinsct. Consona z saepe pro s scripta est, z vero interdum per rr denotatum apparet, e. g. cziuirn «filum».
Partem codicis nostri germanicam doct. Carolus Julius ScHROERUS, professor Viennensis, mihi roganti perhumaniter inter- pretatus est, eaque soUcite perlecta non solum dialectum, cujus indolem glossae germanicae exhibent, sed ipsam hujus dialecti regionem ope glossae ticf, quae glossa in secunda codicis parte obvenit, optime determinare potuit.