Ptirchased for the LiBRARY of the UNIVERSITY OF TORONTO frovi the KATHLEEN MADILL BEQUEST J CODEX CUMANICUS ^ / BIBLIOTHECiE / AD TEMPLUM DIYI MARCI YENETIARUM l^ , PRIMUM EX INTEGRO EDIDIT PROLEGOMENIS NOTIS ET COMPLURIBUS GLOSSARIIS INSTRUXIT COMES GEZA KUUN ACAD. SC. HUNG. SODALIS iC ^ BODAPESTINI EDITIO SCIENT. ACADEMI/E H U N G. 1880 % \ K. \. llUdllillirS^^llTilFrtnieiit iiiid .\iiliqiiiirliiiii iii Leipzig. CODEX CUMANICUS BIBLIOTHEC^ AD TEMPLUM DIVI MARCI VENETIARUM PRIMUM EX INTEGRO EDIDIT PROLEGOMENIS NOTIS ET COMPLURIBUS GLOSSARIIS INSTRUXIT COMES g6zA KUUN, ACAD. SC. HUNG. SODALIS BUDAPESTINI E D I T I O S CI E N T. A C A D E M I ;E 11 U N G . zsCst ^ Typographii societatis „Franklin" PR/EFATIO. Opus editionis totius codicis cumanici bibliothecas ad divi Marci Venetiarum sex abhinc annis a me susceptum tandem exequutus sum. Hoc opus sane arduum mihi etiam eo aggravavi, quod prolegomena, annotationes interpretationemque textuum cumanicorum Hngua latina scribenda constitueram. Linguam latinam ob duas causas elegi i, quod hujus generis opera Hngua omnibus viris doctis notissima scribi debent 2, glossas voca- bularii cumanici in ipso codice Venetiano per vocabula latina expHcatae sunt. Te autem candide Lector ! oro atque obsecro, ut mihi defectus et menda sane multa et gravia styH benigne ignoscas. Hoc quoque bene scio nec prolegomena defectibus et erroribus exemta fore, nam ea procul a suppelectiH bibHo- thecarum in soHtudine casteUi Maros-Nemethiensis conscribere necesse habui, attamen confidenter spero me saltem in solu- tione quarundam qurestionum arduarum proxime a-d verum accessisse. Etiam in lectione et interpretatione vocabulorum textuumque cumanicorum me saepe errare haudquaquam me latet. Viris doctis Antonio Schiefner, Hb. baroni Carolo Geringer, Carolo Julio Schroer, Ottoni Keller, Attilio HoRTis, Gabrieli de Balint, Angelo de Gubernatis et Aroni de SziLADY acceptas refero nonnuHas observationes et indi- cationes summi momenti, quas iHi mihi roganti insigni bene- volentia communicaverunt. Insuper doct. Schroer mihi interpre- tationem glossarum germanicarum hujus codicis humanissime suppeditavit. Denique cl. pra^fecti bibliothecae ,,Marcianae" viri summas doctrinae et humanitatis Johannis Veludo et ill. comitis C. SoRANzo erga me benevolentiam silentio proetermittere non possum. Ad explicandas glossas cumanicas praecipue professoris Vambery vere egregio glossario cagataico, A. Hindoglu vocabu- lario osmanico et Gabrielis de BAlint glossario Kazanico usus sum. Id quoque annotatum esse volo, nos in notis editionis glossas cumanicas prjecipue osmanicis et Kazanicis comparasse, quia illae apud nos magis not?e sunt, quam aHarum dialectorum formre , hns vero ad cumanicas recte expHcandas maxime idoneae sunt. Ad formam osmanicam in hac operis parte inter- dum non annotavimus, eam arabicae vel persicae esse originis, quoniam in vocabulario cumanico editioni nostrae adjuncto quae ad originem arabicam vel persicam spectant, locis suis anno- tata inveniuntur , in quo glossas cumanicas praecipue cum cagataicis et Kazanicis comparavimus. Denique de multis impressionis erratis nobis graviter conquerendum est, quje sane longe pauciora fuissent, si nobis per totum illud tempus Budapestini degere hcuisset. Emen- dationem erratorum lector benevolus fine operis inveniet. Non- nuliae emendationes , quae ad lectionem interpretationemque glossarum codicis spectant, in vocabulario cumanico et persico inveniuntur. Dabam Maros-I^emethii, Anno 1879, Kalendis JuUis. PROLEGOMENA. i. Cotlex latino-persico-ciimanicus, quem niinc primum ex integro luci publicae damus, in catalogo codicum bibliothecae ad templum divi Marci Venetiarum consilio et labore quondam celeberrimi hujus bibHothecae praefecti Antonii Zanetti con- scripto sic breviter signatus est : « Codex DXLix in 4°, chartaceus, foHorum 62, SaecuH xiv. Lexicon latinum, persicum et comanicum. Initio legitur: Mccciii. die XI. JuHi.» Zanetti hanc brevem mentionem codicis in calce cata- logi fecit, videHcet sub titulo : «Appendix codicum, c|ui nuper in parte superiori ducaHs ecclesiae inventi sunt». Doctissimus bibHothecarius initio appendicis observat : «Ex his aHquot, quos sciHcet asterisco signavimus, descripsit Tomasinus in BibHoth. Ven. Mss. pag. 56.»' Tomasinus loco citato de hoc codice ita scripsit : «Alphabetum persicum, comanicum et latinum .Anonymi, scriptu anno mccciii die xi JuHj. Cuius libri initium est tale. In nomine Domini Jesu Christi etc. Hec sunt prima verba et nomina de Htera A. audio mesnoem esiturmen audis mesnoy esitursen audit mesnoet esitir». ' V. ((I.atina et italica D. Marci Bibliotheca Codicum manii scriptorum.» ^MDCCXIJ. CODEX CUMANICUS. (T II ToMASiNus codicem cumanicum ait a Francisco Petrar- CHA, humaniorum litterarum in Italia instauratore, serenissimae reipublicae Venetorum cum aliquot aliis coclicibus donatum esse et hoc loco de pretioso dono uberius disputans enumerationem codicum acceptam Fortunato Ulmo refert : « Codices qui ad- huc extant e bibliotheca Francisci Petrarch.e , ut mihi com- municavit D. Fortunatus Ulmus abbas cassinensis. » ' Doctis- simus Ulmus in historia monasterii S. Georgii ab eo, dum in hoc claustro degeret, ex antiquis annahbus et documentis con- scripta de hac re ita loquitur : « Era in Venezia il Petrarca nel 1362 quando dono la sua hbreria aha IvepubHca ; il che scrive il Sansovino nel hbro secondo a carte 25, dove pada della Chiesa del santo sepolcro. Qualche poco residuo dei Hbri della quale da me ricercati et riconosciuti per ordine degh Eccellentissimi Procuratori di San Marco Francesco Moresini, Girolamo Cornaro, et in parti- colare di Francesco Molino all' hora Cassiere fu inventariato, e dataghne hi nota nel 1634. L'altra maggior parte de quah, per neghenza de vecchi ministri, essendo perita, dara che piangere a' buoni in ogni avvenire ; quando intenderano, che, essendo gia riposti come in un sacrario per ordine buono de vecchi Procuratori in certo camerone sopra la chiesa di San Marco, accompagnati anco da una moltitudine di singolari scritture pubhche, e de particulari ; e risorta quindi un' im- mensa perdita della maggior parte di queste cose tutte ; altre da topi divorate, altre offese dah' humidita, in maniera tale, che con questa congiogendosi gran quantita di polvere : si sono quindi impetriti la maggior parte de i hbri, e dehe scritture stesse. Per piu di dugento pezzi de' originah delle quah im- portantissime, et al pubhco spettanti rimaste illese, ho io con somma fatica, et dihgenza ricuperate, et offerte divotamente al Serenissimo Principe Francesco Erizzo. Tra quah vi e queUa '^ Bibliothecae venetae manuscriptae publicae et privatae (quibus etc.) opera jACOBi Philtppi Tomasini episcopi aemoniensis. Utini, Typis Nicolai Schiratti. mdcl.. autentica de patti nel 1123 di Domenico Michele Doge con GuARiMONDO Patriarca di Gierusaleme, et Baroni del Regno, et altre non meno degne, De quali tutte, et de libri residui del Petrarca ho formatone gl' Inventarij, et consegnatili Tuno ad medesimo Serenissimo Principe et Eccellentissimo Collegio, Taltro agli Eccellentissimi Procuratori hora viventi Francesco MoLiNO, Gio. Nani Kav'*" et Gio. Pesaro Kav'". » Codex ma- nuscriptus Fortunati Ulmi , ex quo textum hunc citavi, in bibhotheca D. Marci Venetiis asservatur. ' Sansovinus (Franciscus , 1521 — 1586), quem Fortunatus Ulmus, loco citato allegat in descriptione sua Urbis Venetae de dono Petrarchae et de curatione hbrorum suorum per mandatum Patrum amphssimorum urbis adhibita in sequentibus ad lectorem refert : « Considerando quanto habbi ad esser a laude di Dio, e del B. Marco Euangehsta, et ad honor et fama, queho ch'e offerto per D. Francesco Petrarcha, la cui fama hoggi e tata in tutto il mondo, che non si ha in memoria di huomini, che fra Christiani sia stato giamai, 6 sia, un Filosofo Morale, et un Poeta, che g\i si possa paragonare, sia accettata la sua oblatione secondo la forma deha infrascritta pohzza scritta di sua mano. Et sia preso, che si possa spendere del Monte, per la casa, et habitatione sua in vita sua per modo di affitto, si come parera ahi Consigheri, et Capi, o aUa maggior parte offerendo h Procuratori della Chiesa di S. Marco, far le spese necessarie per il hiogo doue haueranno ad esser riposti, et conseruati i suoi hbri. » Ecce tenor testamenti, ad quem San- soviNus allusit : «Desidera Francesco Petrarcha di -hauer he- rede il B. Marco Euangehsta se cosi piacera a Christo, et a hii, di non so quanti hbretti, i quah egh possiede al presente 6 che forse possedera. Con questo che i libri non sieno ven- duti, ne per qual si vogha modo mal trattati, ma sieno con- seruati in alcun kiogo da esser deputato a questo effetto, il qual sia sicuro dal fuoco, et daUe pioggie a honor cH esso ' L VII, 217, f. 438. IV Santo, et a memoria di esso Fra^xesco, et per consolazione, et commodo perpetuo degli ingegnosi, et nobili di questa Citta, che si diletteranno di cose tali» etc' Tomasinus in pretioso suo libro «Petrarcha Redivivus» de diversis bibliothecis Petrarch/e et de Hbris ab eo serenissimae reipublicae Venetae dono oblatis quaedam memoriae prodidit, quae digna sunt, ut hic repeterentur : «Huius vero muneris memoriam publico in aede S. Sepulchri monumento conservari placuit Venetiis. Plu- res autem Petrarcham habuisse bibliothecas ex ipsius Episto- lis costat. Nimirum in Valle clausa unam, tpiam fihus custo- dis domus, dum in Vallem latrones irruerent, translatam in Arcem ab impiorum furore Hberavit. Alteram Parmae, quam sub Italici Parnassi nomine concelebrat : tertiam Veronae, in qua sub die xxv. Januarii Anno pestilentiae memorabih terraemotum praesensit. Nec Arquadae in Collibus suburbanis hac supellec- tile destituebatur. Epistolas Ciceronis ad Atticum calamo scriptas e bibHotheca Petrarch.e apud Petrum Victorium ingentis doctrinae virum dilaudat Sebastianus Corradus in Praefatione SchoHorum ad Lectorem. Ex quibus omnibus se- lectiores ReipubHcae Serenissimae donasse jam senio confectum credibile est. Quamquam et bona rariorum pars aHo fuerit distracta, e cjuibus Aetnam Claudiano ascriptam se vidisse fatetur Lilius Gyraldus de Latinis Poetis dialogo iv. Nec ta- men ii Codices in BibHothecam D. Marci repositi, sed in pe- cuHarem locum traslati in sacrae Aedis fastigio, apud equos aeneos Plateam versus, ubi commissariae (ut loquuntur) scrip- turae Procuratorum D. Marci asservantur, prope ceHam Ab- batis JoACHiMi. Unde me in eos inquirente IHustriss. Viri et de re Htteraria bene meriti D. Benedicti Capelli Serenissimi Francisci Erizzi Ducis ex sorore nepotis indicio, pro summa ipsius vigilantia in lucem producti, inque ordinem ut Hcuit re- dacti, providentia Illustrissimorum Senatorum ac D. Marci Procuratorum Francisci Mauroceni, Francisci Molini The- ' V. Sansovini lib. «de rebus Venetis». saurarii, et Joannis Nani. Immane vero in ipsos Codices sae- vierat edax temporis calamitas eo dente, quo theatra, moles, Uibes destruuntur. Adeo quicquid heic erat partim in pulvere inter manus pene collapsum, partim (dictu mirum) in saxa mutatum. Laudanda heic in primis egregia Cl. D. Fortunati Ulmi Abbatis Cassinensis dihgentia, cui Sereniss. Senatus decreto haec erat commissa cura, ut Hbellos tenebris eximeret, et eximium Petrarchae donum a temporis situ, ac tineis vin- dicaret. Horum, quos fortuna superstites voluit, Syllabum a viro laudato ad me perhumaniter transmissum curiosis non ingratum spero. Missale vetustum hi membranis in folio maiori, in quo non reperitur memoria Conceptionis B. Mariae Virginis. Antiphonarium geminum fol. in membr. Psaltcrium in 8. in membr. et Breuia^dtmi in S. membr. Praecationes Missae solemnes fol. paruo, mcmbr. Libri Job, et Salomonis Sapientia, Ecelcsiastes, et Cantica in ^ magno, membr. Prosperi Aquitani Carmina in ^. membr. Aristotelis Opera, De Physico Auditu, De Cacio, ct Mundo, De Meteoris, De Generatione, et de Anima. Virgilij Acneis in fol. paruo, ^nembr. Horatius de Arte Poetica in 4. membr. Parabola Magistri Arjioldi dc Vilhi No7ia scilicct Rcgulae Gcncralcs curationis morborum facfac, (ut ipsc ait) ad honorcm Illustriss. Regis Franciac D. PJiilippi. Itcm Canones dc Podagra. Itcm Abbrcuiatio Rcgimiuis auctorum. Tabulac. Itcm ' liber de Conseruanda Sanitatc. Abbrcuiatio libri Prognosticorum ubi ct de Crisi. Tractatus Astrologicus pro Mcdicis. Quae hodie ad nos pcrvenerunt omnia Lugd. impressa 1504. et ahbi.' Compcndiu)n Medicinalis Astrologiac a Fratre Nicolao de ' Hic Arnoldus natus est in Villc i/ciaw (in Languedoc), anno 1250. l^ti rc- fcitur, iitteris graecis, hebraicis et arabicis a juvfnili aetate magna cum soUicitudine studium navavit. V. lib. StrobelberGERI «histtJria monspeliensis» inscriptum. VI Pa^anica Ordinis PracdicatonLin compilatuni Anno rjjo. in fol. maiori in nionbran. 1 Lihcr Logicae Pctri Hispani fol. niinori in carta. ' Fratris Guidonis Respiniani Carnielitani Ouaestioncs de \ Anima. j Liber de partibus Orationis, quateiius praedica^nentaliter te- \ 7ietur d Magistro Spergilo Gambellato Papiensi compositus Anno , I Jig. fol. niembr. i Ouodlibeta Aegidij. j Alphabctum Persicum, Comanicum, et Latimim Anonymi j scriptiim Anno ^iccciii. Die xi Julii. Cuius libri initium est tale: I In nomine Domini Jesu Christi ctc. Haec sunt prima verba et ! nomina de litera A. i Auclio — Mesnoem. — Esiturmen. j Audis — Mesnoy. — Esitursen. j Audit — Mesnoet. — Esitir. I Libcr Marchianae Ruinae qui continet bella Anni 1338. quo ■ Sereniss. Reip. Venetae accessit Urbs Tarvisium. Cuius prin- j cipium est. j Audiat aure trucem cordis pietate ruinam \ Lector, et innumeras populi quas Marchia cladcs ! Lommissas dcpressa tulit sub tempore tetro : \ Ouo liiuenes tenue^^e Duces fulcrentia scebtra. i Finis : Lt placida- te pace regat Rex usque supernus, \ Dum spires : Requiem tandcm tibi pracstet amocnam. \ Auctoris nomen hoc disticho in calce libri exprimitur: , Gente Ligur, Patria Ambrosij sum fertile nomen, I Lst miJii stirpsque Ceres, inea spica est apocopata. » ' I Francisco Petrarch.e crebra in nef^otiis diplomaticis itinera et frequens cum doctissimis et summis suae aetatis viris ! litterarum commercium optimam procuraverunt occasionem bi- bliothecam suam rarissimis cum libris augendi. Jam in juveniH ; i ' «Pktrarcha redivivus.» Patavii, mdcl. Pag. 71, 12, 73. Vll aetate graecas litteras hausit et Bononiae studiis anti(|uitatis diligenter operam dedit. Homeri opera, quemadmodum vates ipse in litteris ad Nicolaum Sigerum scriptis ait, de ultimis F^uropae finibus sil)i dono oblata gratissimo et laeto animo acccpit. Inter amicos, quos maxime coluit, nonnullos Janu- enses habuit et nihil mirum, si ab uno eorundem codicem cumanicum Europae ultimis per missionarios quosdam con- scriptum e possessione Antonii de Finale hguris sibi acqui- sivit. Codicem enim nostrum cumanicum, uti pag. 156 anno- tatur, per quosdam annos Antonius de Finale possidebat, cujus famiham, uti mihi doctissimus vir Cornelius De Simoni archivi S. Georgii secretarius perhumaniter communicavit, e Liguria originem duxisse constat. Utrum Petrarcha codicem cumanicum ab ipso Antonio de Finale, an aho quodam e numero amicorum Januensium acceperit, minime hquet, sed unum hoc testibus adductis constat, codicem paulo post Anto- NiuM de FiNALE in possessionem Petrarch/e pervenisse. Non solum testes adducti, sed ipse codex assertionem nostram di- serte comprobat, pag. enim 127 et 137 quaedam fragmenta poeseos itahcae reperiuntur, quorum character secundum opi- nionem nonnuUorum virorum doctorum itahcorum , inprimis Attilii Hortis bibhothecae Tergestinae clarissimi praefecti ma- gnam cum Petrarch.e manuscriptis autographis simihtudinem prae se fert. Sed non sohim character scripturae, verum mo- dus partes orationis contrahendi, orthographia et vocabula ipsa auctorem fragmentorum magna cum probabihtate Petrarcham fuisse demonstrant, eandem enim contractionem et orthogra- phiam in his fragmentis observamus, quae in autographis cele- l)errimi vatis, e. g. in codice vaticano liv occurrunt. Denotatio htterae z per y in vocabuhi ni(7y primi fragmenti et in ros/ry et say/a secundi optimer espondet scriptioni yuiao^inar, yjuaginc co- dicis praedicti autopraphi' et contractio larcho secun(h frag- menti etiam in codice vatican(3 saepenumero reperitur. Larcho ' Patr. XIV. VIII de la sayta nostri secundi fragmenti plane stilum poeticum clarissimi vatis redolet. Hic tamen annoto, in cod. vaticano constanter saetta occurrere, sed hoc quantum video, nihil impe- dit quominus Petrarcha in suo fragmento formam antiquiorem scribere potuisset, scimus enim poetas omni tempore contra praecepta auctoris epistolae «de arte poetica» nonnunquam formas obsoletas adhibuisse, Mirari non desino doctissimum abbatem Josephum Valenti- NELLi, qui per multos annos bibliothecae ad templum D. Marci Venetiis summa cum laude praesedit, contra auctoritatem For- TUNATi Ulmi et ToMASiNi, qui ambo res Htterarias serenissimae reipublicae Venetae optime noverunt, in dubium vocare coUectio- nem Hbrorum a Petrarcha reipublicae dono oblatam Venetias unquam pervenisse.' Optime scimus, Poggium'' de libris Petrar- CHAE asserere eos «post eius mortem partim divenditos partim pluribus distributos fuisse», sed etiam hoc notum est Petrar- CHAM post annum 1362, quum Hbros suos serenissimae reipu- bHcae donavisset, usque ad mortem xii annos vixisse, quo longo tempore clarissimum vatem suam coUectionem continuasse et taHbus quoque codicibus auxisse, quorum anteriora exemplaria serenis. reipubHcae donaverat, credibile est. Assertio Poggii certe ad Hbros a Petrarcha paulo ante mortem acquisitos spectat, de quibus possessor adhuc non disposuit. Si Petrarcha anno 1370, quum extremum voluntatis documentum exhibuit, bibHothecae serenissimae reipubHcae donatae causa inquieto fuisset animo, certe indubiam hac in re expressisset volun- tatem, in hoc enim documento, de omnibus rebus, quae ei tunc curae fuerunt, diserte disposuit. Leibnitjus (1646 — 1716) optime novit, codicem cumanicum Petrarch/e in bibHotheca D. Marci superesse et de hac re ita scripsit: «Vidi catalogum Librorum Petrarchae, ubi inter aHos Libros conspiciebatur Dictionarium Lingvae Cumanae, sed in hoc indagando frustra ' V. Bibliotheca manuscripta ad S. Makci Venetiarum. MDCCCLXVIII. ^ Opp. var. pag. 276. IX laboravi.» ' Maxime interesset scire, qiiemnam viderit Leibnitius catalogum, utrum brevem Tomasini conscriptionem librorum Petrarchae, an aliam uberiorem. Mihi hoc ultimum probabiHus videtur, nam Leibnitius expHcate «catalogum? scripsit. Alio loco" portentosjs polyhistor addidit: «Semper mihi suspicio fuit, posse in aHquibus Daciae anguHs aHquas superesse reHquias Lingvae Cumanae. Nam Cumanos saeculo xiii. Rex Hunga- rorum recepit, habitationemque iis concessit ; etsi postea, quum bellum Tartaricum ingrueret, pro maxima parte fuerint deleti. Cumani autem videtur se se ab Hungaricis Ditionibus ad Pontum Euxinum porrexisse. » Spes Leibnitii dubitanter expressa lv annis post mortem ejus ad exitum venit. Quum enim legatio Cu- manorum et Jazygum ex Hungaria Viennae coram regina Maria Theresia adfuisset, Adamus Kollarius, vir in Hnguis orientaHbus versatus, invitans legatos, domi ab uno eorum, Stephano Varrone, orationem dominicam in Hngua cumanica audivit. Kollarius Hn- guae turcicae peritus iUico idioma orationis, turcicae originis esse agnovit et de hac re Olahum, Thunmannum et aHos certos fecit. Thunmannus in «Actis societatis Jablonovianae» de reH- quiis Hnguae cumanicae in Hungaria disputans annotavit, ulti- mum Hnguae cumanicae gnarum in Hungaria eundem Stepha- num Varronem fuisse, a quo Kollarius orationem dominicam cumanicam audivit, addiditque sermonem cumanicum cum morte Varronis interiisse.^ Varro certe orationem dominicam et aHas quoque preces breves cumanicas memoria tenuit, sed id quod Thunmannus dixit, eum Hnguae cumanicae peritum fuisse, argumentis confirmari non potest, immo peritia Varronis in Hngua cumanica praeter orationem dominicam angustis salu- tationum canceUis circumscripta fuisse videtur. Post Leibnitium noster Corndes fuit primus, qui coJicem cumanicum Mar- cianae in mcmoriam doctorum reduxit eum in sequentibus ^ GOTHOFREDI GuiLLELMi LEiiiNiTii, Opera omnia. Genevae, 1768. 4" Tom. VI. Pars 2. Pag-. 188. ^ Jom. V. Pag. 224. 3 Lipsiae, 1774. 4-to. Tom. IV. Pag. 188. breviter ita describens : «Decennium circumactum est/ exquo Venetiis in comitatu 111. D. Josephi e S. R. J. Comitibus Teleki de Szek etc. Heri Mecaenatisque mei indulgentissimi fuerim versatus. In Bibliotheca S. Marci offendi Codicem Ms. in 4-to hoc modo signatum : Codex dxlix Arm. E. i. Prima Codicis pagina his verbis erat inscripta Mccc" 111° die XI Julij In nne Dni nri Thu Xpt et Beatae Virginis Mariae Matris ejus et omnium Sanctorum et Sanctarum Dei Amen. Ad honorem Dei et Beati Johannis Evangelistae. In hoc Libro continentur Persicum et Cumanicum Alphabetum. Haec sunt Verba et nomina de littera A. Cumanica Turcico Tartarica Mesnoe77i esitiwmen — mesmtt — audio, audivi EsihCrmen — isidiiriim — audio etc. usque ad vocem Atlan — atlan — equita». CoRNiDES, uti ex his paucis excerptis videri potest, formas quoque persicas, saltem primam vocabularii formam persicam et ejus conjugationem pro cumanicis habuit, vicsnoem enim juxta esiturmen sribens eam quoque formam sub inscriptione «cuma- nica» coUocavit et cuni forma turcico-tartarica mcsmu (sic !) comparavit. Pro forma aoristi secundae personae esiturscn perpe- ram esitiCrscm (cum m in fine) sripsit super vocalem u nescio quam ob rem e apponens et cum prima persona aoristi loco formae turc. or. isitirmen vel esetirmcn formam imaginariam isidu- rum comparavit, in qua scril^endi ratione etiam hunc errorem commisit, ut pro tenui mediam consonam scriberet. Paulo longiori temporis intervallo Cornides certo codicem attentius perspe- xisset et non dubito, etiam de secunda ejus parte docte, uti solebat, disputavisset ! Haec pauca excerpta et quaedam alia in dissertatione sua manuscripta «Commentatiuncula Hist. Cri- tica de Cumanis»'' inseruit, quae initio hujus seculi in domo anno 1770. §. 14. in. viduae comitis Josephi Teleki in pa.ti^o SzirAk asservata erat. Illustris cultor litterarum hun<j^aricarum Aranka commentatiun- culam praedictam vidit et cx hoc fonte Petro Hokvat e<^re<2^io historico ab eo de hac re solHcitus excerptorum saltem initium communicavit. Facere non possum, quin quaedam ex littera Danielis Cornides ad doctiss. Georgium de Pray (Vindo- bonae, d. 14 Febr. 1773) hoc loco inseram : «Egregia plane sunt, et reconditae eruditionis, quae de Chunis Cumanisque mecum communicasti. Qua in re, quod mihi sis gratificatus, multum TiBi debet. Haud pauca eorum, quae disputas doc- tissime, in usum meum convertere potero, quamquam in non- nullis a Te dissentiam. Non vacat nunc vagari longius, om- niaque monumenta abs te allata discutere sigillatim : quare perbreviter summa tantum attingam capita. Chunos sub S. Ladislao Colomannoque, et Cumanos sub Bela IV sequutisque Regibus, unam omnino eandemque gentem esse, firmiter mihi persuadeo. Illi cum Arpade in Pannoniam illapsi, Valachiam, Provinciam Temesiensem, orientalemque Transilvaniae oram, obtinuere : hi, anno 1221 in Moldaviam, exactoque vicennio, anno nempe 1241 ex Moldavia in Hungariam immigrarunt. Scio, Russicos annales Makarienses tradere, adscitos ab Oskoldo et DiRO, duobus Waraegis, in societatem armorum Cumanos quoque ; sed Cumanos eos diserte vocant Russos, quod mihi non videtur verosimile. Quae porro de Cumanis eiusdem cum Chazarorum gente, originis, addis, perbelle quidem cum Systemate Schlozeriano consentiunt; mihi tamen, fateor, non arrident usquequa(|ue. Chazaros non inficior Magyarorum cognatos fuisse, nec Hnguae inter utrosque, nisi forte Dialecti, intercessisse discrimen, puto ; Cumanos tamen Chazaris accen- sendos esse, vehementer ambigo. Meas dubitandi rationes Tibi alia opportunitate, si jusseris, edisseram. Nomen Chazaricae urbis Sarchel existimo Graecis detortum esse ex Szdr-hely^ (|uod albnm lociim sonat. ' Szdr enim obsoletum vocabulum ' Apud CONSTANTINUM PoKPHY i<0(iK\T TUM 'kiT.om unr.l-ivt. Vox sarig, sari, sara Xll Hungaricum est, album notans ; quod clare ostendere possem, si ferret id institutum meum. Evanuit huius vocabuli usus, nec nisi in voce composita szdr-ldbn superest, quod de equis albos pedes habentibus hodieque usurpatur. Delislius Sarchel illud Constantini urbi Bielogrod adaptat ; ego malim Bielawecz substituere. Nitor autem auctoritate Nestoris, qui civitatem Bielawecz diserte Chazaris attribuit. Rubruquisium, Plancar- pinum, Vincentium Bellovacensem, Bacconem, Haitonum legi ; hi tamen Cumanos, si quid mihi cernere datur, solHcite a Ga- zaris, hoc est Chazaris, distinguunt. Quae de lingua Cumanorum Hungarica disputas, elegantia sunt, miroque excogitata ingenio; mihi tamen non satisfaciunt. Diuersum enim Cumanorum fuisse sermonem a Hungarico, praeter Rogerium, alia quoque eius aetatis monumenta loquun- tur. Possem omnino nubem testium proferre, qui uno ore Cu- rnanos perhibent Tartaros Kipzacos fuisse, Hnguamque Cuma- nicam Tartaricae Dialectum ; certiori tamen utar argumento, planeque taH, quod vim afferat. Triennio abhinc incidi Vene- tiis in BibHotheca S. Marci in Codicem AIs. in ^to, anno 1301 (sic!), si bene memini, exaratum, atque Hnguae Cumanicae Vocabularium, vocumque Cumanicarum DecHnationes Coniuga- tionesque tradentem. Ex indultu CL Antonii Zanetti, BibHo- thecae Praefecti, exscripsi ex eo codice vocabula bene multa, et aHqua DecHnationum Coniugationumque Paradigmata, com- perique, linguam Cumanicam a Hungarica, Slavonica, Germa- nica, caeterisque Hnguis Europaeis toto coelo differe. At quo- niam aduersaria iha mea in Transilvania reHqui, specimen Hnguae Cumanicae ex meis aduersariis deponere nunc non possum. Opportune tamen accidit, ut a celeb. KoHario accipe- rem his diebus Orationem Dominicam veteris Hnguae cumani- cae, sibi a viro quodam inter Cumanos spectatissimo submis- sam, prout ea in schoHs Cumanicis hodieque memoriae caussa in diversis dialectis lurcicis flavum signiflcat (cf. h«ngaricum sdrga). Quod ad for- mam kel, cf. mongolicum ger «domus», «familia», hung-aricum hely «locus», turci- cum ,,//" «regio». Editor. XIII recitari a pueris solet. Voces plerasque ex Turcico Tartarico- que mihi commode explicuit Cl. Kollarius, ut est harum lin- guarum peritissimus. Initium ita habet : Bczdm attanidsz kense kikte etc. quod significat : Pater noster, qui es in coeHs etc. De Chunis Ptolomaei nihil habeo quod dicam. Hynos pro Chunis esse ab ahquibus repositos, inde factum puto, quod Librarii nonnulli elementum asperum cli^ in spiritum lenem h transmutantes, Huni pro Chuni scripserint et ex eo ()''jvoi pos- tea factum, facih admodum aberratione. Praecipuus Codex Ms. Graecus Ptolemaei membranaceus, e Bibhotheca Matthiae Corvini Regis in Augustam translatus, qui inter Codices grae- cos Mstos Historiae profanae Numero i-mus gyj- ^ quemque dedita opera inspexi, diserte habet : youvoi.t» Litterae Cornidis ad Georgium de Pray, quae copiosum eruditionis fontem oc- ckidunt, in bibliotheca universitatis regiae Budapestinensis as- servantur et jam diu futurum eorum editorem expectant. Principissa Koltzoff Massalsky, fiha principis Mich/elis Ghika (Dora d'Istria), femina omni laude dignissima, cujus nescio utrum ingenii aciem an doctrinae magis admirer uberta- tem, in dissertatione, quam inscripsit «Russes et Mongols» codicis nostri praestantia optime intellecta haec verba edidit : « Un vocabulaire persan-latin-kouman, qui existe a la Marciana de Venise, prouve que les Koumans parlaient un dialecte turc ; mais on est porte a croire que chez eux le sang turc etait melange de sang ougrien» (vid. « Revue des deux Mondes», 15. Februarii, 1872). Antequam primum prolegomenorum capitukim. absolvam, de exteriori codicis habitu, fohorum numero et signatura dicam. Antonius Zanettus in catalogo bibkothecae divi Marci codi- cem cumanicum ait 62 fokis constare, sed in hac re clarissi- mus praefectus haud recte vidit, nam totus codex fokis 82, videkcet paginis 164 constat. Recentiori tempore codici kga- turam corroborandi causa duo adhuc foka vacua affixerunt. Ligatura codicis coriacea praecedentis secuk opus esse videtur. Stemma serenissimae reipubkcae Venetae super adversam et XIV aversam cooperimenti partem in corio ipso impressum cernitur et super primi folii adversam et ultimi folii aversam stigma bibliothecae nationalis Parisiensis («Bibliotheque nationale») videri potest. Imperator enim Napoleonus primus hunc quoque codicem cum aliis thesauris bibliothecae D. Marci Parisios transportari jussit, unde post aHquot lustra Venetiis tandem restitutus fuerat. Ecce praesens Codicis signatura : DXLIX. Arm. Lxxxv. C. 8" CoRNiDES, uti vidimus, paulo diversam Cod. signaturam dedit, scilicet: DXLIX. Arm. E. \. Inde perspicimus, codicem nostrum post ejus felicem res- titutionem bibliothecae D. Makci in alio armario reconditum fuisse, quare (|uum anno 1873 praefectus bibHothecae ejus tem- poris doctissimus abbas Valentinellus codicem mei gratia ope antiquioris signaturae perquireret, eum reperire difficulter potuit. Sub praesenti praefectura viri summae doctrinae et humanita- tis, clarissimi J. Veludo novus codicum orientalium catalogus auspicatissimum exordium cepit et spes nos tenet, novum illum catalogum jam in proxima expositione Parisiis in conspectum vulgi datum iri. II. JuLius Klaprothus (1783, f 1835), vir in vastissimo dominio linguarum orientaHum extensae eruditionis, cujus sane multos et graves errores aetas nostra detexit et ad emendationem eorum studiose animum instituit, sed cujus vere conspicua merita grata nondum memoria praedicavit, cum editione glossarii cumanici statum quarumdam quaestionum historicarum et philologicarum multum promovit. Vir summae eruditionis Guillelmus Schottus XV in (lissertatione sua «de Uiguris» Klaprothum defectuosam notionem linguae persicae et dialectorum turcicarum habuisse perspicue comprobans quaedam suae versionis ex hisce Hnguis specimina adduxit. Klaprothus celeberrimum Abulghasium germanice interpretatus formam ^\.=^Xj «universitas eorum» ^^^x=^vL « pars eorum » legit et ita interpretatus est atque sequen- tem ejusdem auctoris textum ^3^1 ,^bj.XLo ^iXi3^^^\ j^iJ^i ^j^^ ^yij" yhL>lj)y.S^ ^1=::. ^j ^^^ «postea decem tribus uiguricae virum Man- GUTEj appellatum (sibi) in principem elegerunt» perperam hoc modo vertit : «On-Uigures ex ipsorum genere heroem Mangutati principem fecerunt» etc. Doctissimus Schottus et hoc Klaprotho exprobrat, eum notissimas voces persicas et arabicas bdzdr «mercatus», sagird «discipuhis», hcdeii «corpus», cliazine «the- saurus», taifc «famiha» pro turcicis vel tartaricis habuisse.' Quid multa? Plurimas enim in hoc capitulo habebimus opportunitates Klaprothi vitiosas lectiones et falsas interpre- tationes digito demonstrandi, namque certo hnguae persicae et turcicae peritus paginas vocabularii a Klaprotho editi perle- gens eas maximopere mendosas reperiet. Etiamsi lector codicem originalem sub ocuhs non habeat, tamen editionem iUam men- dosam esse facile observabit. Nihilominus nos editori gratias referre aequum est, iHe enim cum hoc suo opere quaestionem Hnguae cumanicae tandem resolvit et attentionem nonnuHorum virorum doctorum in codicem nostrum studiunKjue Hnguae cuma- nicae convertit. Klaprothus, uti ipse refert in prooemio editionis suae,^ Hbrum Tomasini ((PetrarcJia redivivus» inscriptum obiter adspi- ciens in titulum codicis cumanici «Alphabetum persicum, coma- nicum et latinum» forte incidit atque statim affectus desiderio codicis amicum suum Salvi Vcnetiis per epistohim adivit eum soHicite rogans, ut sibi copiam vocabularii quam primum Pari- sios mittat. Salvi postuiato lubenter indulguit et copiam per ^ V. «Zur Lligurenfragcii von W. SCHOTT. Berlin, 1874. ^ Memoires relatifs a TAsie, contenant des recherches historiques et pliiloh)- giques sur les peuples de rOrient, par M. J. Klaproth. T. III. Paris, 1828. XVI amanuensem quendam confici curavit, eamque anno 1824 Klaprotho misit. Habet haec res admirationem ! Klaprothus copiam optimam esse existimavit et de hac re in prooemio praedicto ita scripsit : *M. Salvi eut la bonte de sadresser a un des bibliothecaires de Venise, et de le prier de rechercher le manuscrit, et d'en faire tirer une copie. Ce savant, dont j'ignore malheureusement le nom, s'est acquitte de cette commission avec U7ie grande exaditude^ et je recus la copie de ce monument precieux au mois de novembre 1824.» ' Ouicunque studia linguae persicae et turcicae leviter tantum attigit, copiam Klaprothi, qualem ex ejus editione novimus, certe pro mendosa habebit, etenim in multas incidet formas, quae naturae et indoli harum Hnguarum neutiquam respondent. Nemo est, qui codicem cuma- nicum a missionariis extraneis conscriptum absque mendis esse existimet, at editio Klaprothi talia quoque menda continet, que copistam ignarum Hnguae persicae et turcicae evidenter ostendunt, pars enim magna eorum non tantum ad orthogra- phiam refertur, in qua saepenumero scriptores codicis a genuino pronunciatu multum aberraverunt, sed dubio procul imperitiam putam arguit. Impossibile est credere omnia haec menda solum lapsu calami orta fuisse, quamobrem mirari non desino, Klaprothum in lingua persica et turcica ad suscipiendam editio- nem hujus generis satis versatum copiam suam bonam et correctam existimasse, pariter miror lectiones quasdam vitiosas, quas facile emendare posset, non emendasse et alias, quas emendare vellet, ad genuinam formam reducere nequaquam potuisse. Ceterum codex etiam talia menda continet, quae nec peritissimus ser- monis persici et turcici, si ope exemplarii originahs destitutus sit, concinne emendare possit. Codex noster in parte sua turcica dialectum cumanicam ostentat et ideo nonnullas proprietates continet, quas solum is noverit, qui totum codicem dihgenter perscrutatus sit. Klaprothus, uti notum est, codicem cuma- nicum originalem nunquam sub oculis habuit et de secunda ' P. 120. XVII €;jus j:);irt(,', in (|u;i (]ui(l;im lon^iores tcxtus (:um;i,nici contincntur, niliil novit, (pKLinohicni in iis s;iltc]n iclnis^ (]u;ic a cc^niti^nic j)roj)rict;ituni (linlccti j^cndcnt, (jucdanimofkj excusari p(jtcst. Vir in littcris oricnt;ililnis sumin;i(; cruditionis , clarissimus Otto Hlaii, (jui studiis turcicis cum puljlicatione grammaticac ct tex- tuum di;ilccti l)osniac;ic novos fontcs apcruit, j)aulo ;inte (juasdam lormas vocabularii a Klapi<(jth(j cditi j)rocul a c(jdicc (jriginali solo subsidio c(jnsjiicuae doctrinac in sua dissertatione «de stirpe et linf^ua Cumanorum >) cmcn(l;ire cbnstituit. Et in hac (juidem rc j);irs tcnt;iminis successit, veruntamcn (juacdam codicis voca- l)ul;i ij)sc doctissimus Ijlaij ad j^cnuinam formam cumanicam, (ju;ilcm in codicc vidcmus, rcduccr^; niinini(; j)otuit. Jjlaij for- m;is ;l Ivlalrotho cditas umniLrmen, mcninunidoji, nmnij^iil A)'a\- nco aliquid», "balneavi», «balnca» in codice orif^inali ita scrijjtas cxistimans cas cum vcrbo chivaico manmak « humcctarc » com- jjaravit, scd (juod Blau scire non potuit, in codice loco c;irum liaccc formac iuimnrmen, itinndim et iuungul le^untur, (juae m;inifesto cum nominc adj. turcico oricnt^di jokum, jooidu (jo- vuni, jitm) etc, «m.ollis, c» consentiunt, cf. \\\\iVix\(z\\\ri junmak j^ro juk'inmak, juvnimak «sc lavare» ct caf^ataicum ///w^^/t «lavarc».' Hlau formam a KLAi'R(/rii(j cditam uselarme n ii iu.dici^ ys deri- vat;iin dicit, scd in codicc originali tis etarmen, us ettim, us et lcgitiir, (juac formae non derivatione, immo compositione ortac suiit ct conjugationcm verbi persici ^j^^v^vJ' «ira(Hficare » optime intcrprctantur (^U-vJ j «madidum facere»). Ijlau locutionem co7ionl adirgamach cum ecini adarmak comj)aravit, at c(jdex frjr- m;im acirgamach habct, idcin formas a Klaprotho cditas cor- dum, corgil ad ;iiialo<(iam jjosniaci kovmak in covdiim, covgii emcn- davit, ;it codcx originalis formas coydum, coygil exhibct. Hlau f()rm;im ;i Klaprotho cditam orlas in otlas cmcndavit, at codex form;im orlas habet, (juae verbo turcico or. JLxj^Kjl «ascen- dcrc» optimc explicatur. Formam a Klapr(jth(j cditam colmac ■ V. «Monumenta uii^urica» doctissimi Vambkry (Innsbruck, i^joj, pa;^. 248 et.ejusdem glossarium cagataicum (Lipsiae, 1867). CODEX CUllANICUS. ^ XVIII Blau cum turc. or. pU-y> «armilla)) comparavit, at codex cnlmac habet, cujus vocis significatio in columna latina v. «beffa)) ex- plicatur, «beffa)) vero apud Du Cangium jocum significat, qua- mobrem forma cum. culmac cum kazanico kolko eandem habet significationem. Blau secundum Klaprothum vocem cnm addu- cit, sed in codice originali cn reperitur. In codice non «stupas)), sed stnpa s., id est stnpa sctac legitur. Blau editionem Kla- PROTHi sub ocuHs habens formam cumanicam tcriton v. latinae «foratura)) respondere existimavit, at in columna latina codicis ei «penna)) respondet, quae vox in latinitate medii aevi «pel- lem)) significabat. AHas formas mendosas Blau quamquam pretiosissimo codice originaH destitutus, tamen optime emendavit et in hac c|uoque re clarissimum admirabiHs eruditionis speci- men dedit. In editi(3ne Klaprothi locus quarundam vocum permutatus est, ita pag. 227 voces chamir, ctmac, cliirda in sequenti orcHne apparent : «farina)). ard. cJiamir. «pasta)). elmac. «panis)). nan, ard. chirda. « turta )) . tnrt. chirda. Doct. Blau rectum ordinem, qualem in codice reperimus, in sequentibus optime reposuit : «pasta» « panis )) «turta» cha-inir etmac chirda. Ecce ordo codicis : « farina )) « pasta » « panis» «turta» «fugatia» Blau formas mendosas ecHtionis Klaprothi algerle, ctliiudn, bamsac in algesli, echindi, dasmac correxit et revera codex algesli, echindn, bas))iac habet. ard cliamir nan, ard ctmac tjwt chi)'da cJiirda XIX Rlau in (lissertatione' praeclicta. id tantum aj^ere instituit, iit conspicuum editionis Klapkothi emendandae c|uodamm(xlo exemplum statueret, non totum vocahularium a Ivlaprotho edi- tum, sed partem tantummodo tractavit , eamcjue non solum emendare, sed etiam cum respondentibus formis dialectorum turcicarum comparare consituit et in hac re de originibus nun- nullarum t^lossarum cumanicarum totac|ue etymolof^Ma dialecto- rum turcicarum eximiam meruit laudem. Nunc vidimus, quid vir dialectoruni turcicarum peritissimus, etsi codice orij:;inali destitutus erat, solo ingenii et eruditionps subsi(dio perficere potuerit, et jam nunc videamus, cjuomodo Klaprothus, cjui codicem illum non ma,G;is quam Blau inspexerat, institutum suum ad exitum perduxerit. C(jmparemus i^itur primam editionis Klaprothi paginam cum codice originali ! Antetjuam initium editionis Klaprothi jiroducamus, inscrij^^tionem codicis originalis comparationis causa hic apj^onemus. Ecce initium : «MCCCIII die XI luly In noTe dnj Nri iliu yr et Bte Vigis Marie Mats ei et omium Scor et Scar dei Amen. Ad honorem dei et Bti Johis euangeliste. In hoc libro cotientur j^rsicum et comaicum p alfabetum : Hec sunt Veba et noia de lita. A.y> Vocabularium a Kla- protho editum ita incij:)it : «MCCCIII die XI. Julii In nomine Domini nostri Jesu Christi, et beatae Virginis Matris cjus Mariac et omnium sanctorum et sanctarum Dei. Amen. Ad honorem Dei et sancti Joannis evangelistae.- In hoc libro continentur pcrsianum, comanicum joer alj^ha- betum. Haec sunt verba et nomina de littera ./4. » Itacjue jam ij^sa inscriptio glossarii in editione Klaprothi codici joarum respon- ' «Ueber Volksthum und Spracht- der Kumancni». '/.. (1. IJ. M. G. Tom. XXIX. Pag. 556-587- XX det. In pag. prima editionis formae seqiientes a respondentibus codicis discrepant : i. incsnoti pro nicsnoit 2. csiturnicn pro csi- turnicn 3. csiturson pro csitiirscn 4. csitir pro csitur. In pagina secunda haece formae discrepant: apud Klaprothum in codice or. 1. niesnidam mesin(.)ciem 2. mesnidi mesinidi 3 . mesnid mesinid 4. sinida budcm etc. sinadabudim 5. csiturucdi esiticedi 6. csitkascm esitka^sen. Sed haec discrepantia plerumque orthographiam attinet. Nunc videamus exempH gratia (juasdam formas, quae apud Klapkothum plane ahter scriptae reperiuntur, quam in codice leguntur. In capitulo codicis « hec sut tempora» voci latinae «prima» apud Klaprothum forma A octi respondet, at codex as octi habet, id est ^^^ jil, proprie «tempus edendi», — - formis etJiindu chiudc apud Klaprothum in cod. ccJiindu. cJiinda, id est ^i\>iX;f , ItX-U^ respondet («postmeridies»), cf. |^/^ «pars poste- rior», «postca», — v. Jicft editionis K. in cod. jcti (cf. hunga- ricum Jict «septem», «hebdomas»), — ayda editionis K. in cod. ayna, — apcc ay Klaprothi in cod. asuc ay respondet. In capi- tulo « Noia rer que ptinet Deo et ad suiendu ey» sequentibus formis editionis Klaprothi algerle, ima, barxlic, tengri soumacJiig, ycrar bcrmac^ vel yalbarmac, juidtirs in codice originaH algcsli, dmcid (cf. kazanicum omot «spes», persicum >XkA)., baxlic, tcngri soumacligu , yasuc aytmac yrar bermac, oro yalbarmac (id est : «oratio» yalbarmac), juldus respondent. Klaprothus, uti vidi- mus, nonnunquam rectum vocabulorum ordinem invertit, tametsi orcHncm glossarum persicarum et turcicarum ad normam inter- pretationis hitinae (Hrigere potuisset. Glossarum germanicarum unam partem Klaprothus haud recte intcHexit, alteram ne edidit quidem, ita loco icJi syc, icJi scy «culo», «culavi» mon- struosas formas idjsyc, idjscy^ loco volbrenguge «perfectio» vel b regu nge sciipsit syhabam rW conjunctionem (Hsjunctivam Hnguae XXI latinae «vcl)) existiiTians. In editionc Klaprothi hae j^lossae £(ermanicae planc desidcrantur : i. pa,f(. 158 (post gerundium bycnip biip) sclirckin {.- dc) «tripudians», cf. vcrbum o;erm. med. ae. schrcckin «saliro) 2. pag. 234 ic/i lnsfc 3. pa<:(. 236 (juxta formam kovniic, apud Klapkotiium koynnc) dcr ars bcyn 4. pag. 254 ich. Amanuensis Klaprothi non solum glossas praedictas germanicas, sed etiam haud paucas voces persicas, cumanicas, latinas conscribere omisit, ita in capitulo adverbiorum secpien- tes formae editioni Klaprothi plane desunt : i. «breviter», .r//^ tcrclap 2. Jicss 3. kimninofnr 4. «cotidianum » kundcoi ^. crid cakta 6. ccuJi (« chilcitcr))) 7. saaiiap 8. kopoadcyri («diu», cf. turcum or. «--Jei^ « muUum ») g. ynmsak 10. anio ncnn 11. ja/oan- /ap («false») 12. ourinn ul ouru/a («furtive») 13. bcrk/cp («firmi- ter») 14. katirap («fortiter») i^. \\ conuhd/d («fidehter») 16. auhr- sibi/c\ Jiorn ... (cf. vocem arabicam Jiiinnct «honorifice») 17. kiczi conou/u bi/c (« luimihter ») 18. ,Ji''ca'\ nicrc ul nanay, uay ig. vl /mdi 20. ul /ana («iterum») 21 i. m. (id est «in medio») ckiniir katnig Jiarassinda «inter» (id est «in medio duorum laterum») 22. «nunquam.», ;''//c?'r;'///.r, JiarcJiis hcrgys. In editione Klaprothi non solum voces, sed etiam nonnullae dictiones breves hitinae et cumanicae desiderantur, e. g. i. pag. 175: «homo letae cum h deo famulae» (id est «homo letare cum homine deo famu- hire», in c|ua dictione loco formarum deponentium formae verbi activae usurpantur) 2. pag. ig^: «induas bracam tuam» concc- kuoni ki/giJ ^. pag. ig^: bu kiczc ciu ( .-ci n/ ) k ( . ) r( y )f bu/oac bo/d(i) « (hic) liomo (qui) depravatus fastidiosus est» 4. pag. ig^: « qs fet» kin/ sasir 5. ultima pagina vocabuhirii «d diis ps-(ns) here- ditatis tue fac ahas», id est «dominus Deus participes nos hereditatis tuae fac ahas . . . .». Voces notissimas turcicas Klaprothus ahquando j)ro pcrsicis vel aral)icis habct, ita vocem turcicamy^?'/'// «pauper» cum arabico v^>£. et afK'erbiiim tcrc «cito» (cf. cagataicum tirik, kazanicum tc7'c) cum voguhco torka, finn. tcrwck/i com})aravit ; est operae pretium, ut Klaprotiii lianc iihimam comparationem cum ipsius verbis annotemus: «hi racine de ce mot se retrouve (hins h^ mongol tourocji, (hins, le yakoute turo-uin\ dans le vogoul de Verkhotourie torka, dans le tinnois- carelien tcrwckh, et dans le cornevalis stirk^-' (pa.G^. 192). Ecce audacem comparationem ! Klaprothus dialectis line^uae cuma- nicae affinibus omissis ea procul quaerit, quae prope reperire poterat. Ex magna falsarum comparationum abundantia paucas tantum producemus i. formam tiirlij Klaprothus pag. 157 editionis suae, quam falso turJij cdidit, cum arabico y^o com- paravit, at cadem ipsa vox etiam in diversis dialectis turcicis usurpatur, ita in dialecto turc. occidentali sub forma diirlu et genuinae oriirinis turcicae esse videtur, radix enim tor, tor in (lialectis turcicis proprie formam significat, e. g. -^y^ ^ «quaHs, e», cf. mongolicum toro « consvetudo», «lex», proprie «modus vivendi», — manguicum doro «via», «regula», «ordo», «con- svetudo», «lex» et «ritus»,' — hungaricum tdrvcny «lex» 2. Kla- PROTHUS vocem turcicamy^^-i,'/ «pugna» e lingua persica deprom- tam dicit, at vox «pugna» in lingua Persarum Ai^ et non ja^:^'i sonat, jagc vero cumanicum optime cum uigurico jalcilaviak «hostile esse» convenit, nimirum originem a voce ,j-!^^ «prope» sumsit 3, Klaprothus paginis 165, 166 editionis suae vocem cumanicam tcchsir cum arabico >.^^" (quod perpcram toghiir transcripsit) comparavit, at haec forma cum verbo turcico orientaH tckismdk comparanda erat 4. vocem w^^;'//^:';' « sigillum» cum arab sjij «liciuatum aurum argentumve ct pars ejus» contuht, at vox ))i 00 hor \oc\ >-§jo respondet, (|uac in (halccto osmanica sigil- lum significat, cf. ^Jy^y':' ^^ v. ^J-*^ y^'' v. ^a^sjf *^ «sigilkire» et osmanicum ^dj-^x? idem, y^y^ «sigihatum» 5. cumanicum ]ic))ia cum arab xJiS contuht, at vero cum turc orientah ^t^-y. «res» conferre debebat, v. apud Pavet de Courteille |*4-y « res mea» («ma chose, ce qui est a moi»). Klaprothus saep^Miu- mero formas ab eo «sil^ericas» dictas adducit, ut voces cuma- nicas cum eis comparet, equidem formis inspcctis nescire me fateor, quid Klaprothus sub denominatione «siberica» intelle- ^ «Ssc-schu, sohu-king, schi-king» etc. Herausgegeben von H. C. vun der 1 CjAI!ELKNZ. H. Heft. Worterbuch. Leipzig, 1864. 1 XXIII xerit, formae eiiini ah eo adductae et arahico cliaracterc scriptae nihil fere proprii (lialectorinn sihericarum offcnaint. Doct. Rad- LOFFius in pretinsissimo suo opere inscripto : «specimina Htte- raturae popuhiris trihuum turcicarum australis Siheriae»' pro- prietates (halectorum i. altaicae, teleuticae 2. ichomatis tartarici mter Katunja et Bija 3. (Halecti lel)e(l-tartaricae 4. (lial. soricae et sojonicae 5. dialectorum originis aljakanicae, 6. kysyl et tsolym 7. dialcctorum kircrisicarum 8. dialectorum harahanicae, taraicae, toholicae et tiimenicae nohis palam fecit, — Otto BoHTLiNGKius vcro in exemplari sua orrammatica linij^uae jacu- ticae nos co<^nitioni hujus linj:^uae inhuit." At formae istae, quas Klaprothus pro sihericis vcnditat, ne cum una quidem vere siherica dialecto couij^ruunt, immo per formas respondentes cagataicas, uiguricas, kazanicas vel turcicas occidentales facile expHcari possunt, e. g. {oYm?ie jajidiiranicn «accendo lumeri)), kur(d)ndiucn «apparco», bulusanicn «adjuvo)> a Klapkotho «sihericae» dictae etiam in diajecto kazanica adsunt, v. jandir- «accenderew, kiircn- «apparere», bulis- «adjuvare». Klaprothus ad glossas cumanicas explicandas nonnunquam formas vcre sihericas adducit, sed quantum assecjui possum, exceptis alic[uot vocahulis sine ulla necessitate. Sic ad explicandam formam cumanicam duranirnicn Klaprothus formam sihericam jj.;obKj( adducit, sed ourdnirnicn joraedictum forma kazanica ojrdn oj^time explicatur. Klapr(jthus non dicit, formam jji.x)bL5l a cjua dia- lecto sumsisse, id cjuod ille non dicit, dicimus nos : in dialecto koihalico-karagasica juxta formam iloiirdncrbcn «disco» et d}'d- ncrmcn^ usurj:)atur, c|uam formam Klaprothus perperam cum ourandmcn transcripsit. Klaprothus interdum unam eandemque glossam joersicam vel cumanicam cum dual)us vel tribus iormis ci alicjuantum similihus comparat et totam rem in judicio lectoris reponit, ita ' CaHKTiieTeji^ypn,, ]866. ^ St. PettTsbiiri^-, 1848. i V. Pn»f. V"ami'.ery «glossarium etymolo.i^icum linjruarum lur. or. « Nyelvt. K. V. Xin. !■". II. (Budapestini, 1877)'. p;i,!uj. 179 editionis suae aclverbium (7ss/)(7S, quod nescio quamo- hiem duobus .v scripsit, i. cum (j**j vI 2. cum c>Ls\jf 3. cum LiuXwf comparavit et idem adverl^ium ^^ \f, cjuod pa<j^. 180 cum (j^j vf contulit, paulo post pag. 197 cum \Li -J confert. Ouamquam editio Klaprothi sane mendis scateat, tamen uti jam diximus, hoc indubitatum meritum habet, quod quaes- tionem Hnguae cumanicae definitive resolvit attentionemque viro- rum doctorum itcrum atque iterum ad codiccm ori.c^inalem con- vertit. Post editionem ,(:(lossarii viri docti nationum extranearum cum CoRNiDE nostro in eo consenserunt, ut Hn.c^uam cumanicam turcicae ori^^inis esse agnoscant. Celeberrimus Hammer Purgstall jam anno 1834 i^^ scripsit : «Wenn noch ein Zweifel obwalten konnte, dass die uigurische, kumanische und alttiirkische Mund- art eine und dieseH:)e Sprache se}', so wiirde dieselbe durch diese Urkunden gehoben» (scihcet per editionem codicis Vene- tiani).' D'Avezac de hac re ita scripsit : « L'on possede une preuve irrecusable que la langue 'comane n'est autre que le turk, depuis que Klaproth a pubHc, dans ses Memoires rekitifs a TAsie, un Vocabulairc latin-persan-coman redige ou copie en 1303, et qui fait partic des manuscrits legues a la bibhotheque de Saint Marc de \^enise par le celebre Petrarque.'' Carolus, Fridericus Neumann in Hbro « Die Volker des siidHchen Russlands in ihrer geschichthchen luitwickelung», quem Hbrum academia inscriptionum et Htterarum Parisiensis praemio ornavit, in sequentil)us de Cumanorum lingua dicit : «Die Komanen, welche seit undenklichen Zeiten in dem Lande Kaptschak sitzen und nicht seltcn auch dicsen Namen erhalten, sind uns bekannter geworden als die Tiirkcn, an deren Stelle sie als herrschende Horde treten und deren Wohnsitze sic zum Theil einnehmen. Es hat sich selbst ein ziemlich ausfuhrlichcs Worterbuch ihrer Sprache erhalten, wodurch die Abstammung dieses Volkes, der Uzen und Petschenegen, welche zusammen, wie ausdriicklich ' Jahrbiicher der I.iteratur. Wien, 1834. Bd. LXV. Pag. 30. -' Recueil de Voyages et Menioires publie par la Societe de Geographie Paris, 1^39, Jom. IV. pag. 488. versicliert wird, eine und dieselbe Spraehe redeten, ueber allen Zweifcl erhoben wird.»' Hic Neumann ad principessam byzan- tinam Annam Comnenam alhidit, ([uae in V. cap. VIII. hbri historiarum Cumanos et Bisscnos iw ioyXaKzoc» dicit. Doct. Cas- TRENUS cum testimonio historicorum et phih)lo<^forum praedicto- rum quod ad indolem hnf^uae cumanicae prorsus consentit et RoBERTUS RoESLERius dc hac re haud secus opinatus est : « Das Worterbuch, das den Beweis dafiir hefert, befindet sich in ciner venezianischen Handschrift, welche Petrarca der Bibhothec von Venedi.tj^ j^eschenkt hat».'' Maximilianus Muller et A. F. Pott, viri summae auctoritatis, in c|uacstione linguae cumanicae consentientem manifestaverimt opinionem. Nostrates adversus opinionem Cornidis de Ungua cumanica falsam sibi scientiae persvasionem induxerunt eam cum hn;f;ua hungarica eandem esse existimantes. Celeberrimus Pray aperte dicit, Hnguam Cumanorum dialecto tantum diferre ab hungarica. Joannes Jernev, egregius historicus hungaricus, contra opinionem doc- torum extraneorum conckisionem a nomine cumano ad linguam codicis talem (Hcit, ac si (juidam ab inscriptione Hbrorum Bon- FiNii «historia pannonica» ad originem Hungarorum pannonicam concluderet.^ Georgius Fejer verum sequentem Francisci Ottrokocsi assertionem justam censet et approbat: «Loquuntur (Jazyges et Cumani) enim eadem hngua in essentiahbus (]ua nos Hungari kK|uimur, quam non acceperunt a nobis, sed habent eam avitam et a maioribus suis acceptam etc. » ^ Chirissimus Stephanus GyArfas Cumanos gk)ssarii bibhothecae ad (Hvi Marci non genui- nos Cumanos, sed popukim tartaricum csse existimat. Tempori- bus nostris res abter se habet, namque tandem nonnuUi virorum doctorum hungaricorum se ad opinionem Cornidis converterunt, ex quibus hic tantum magnum hungaricarum Httcrarum decus clarissimum Paulum Hunfalvy ahego, (]ui in recentissimo suo ^ Lipsiae, 1827. Pat,''. 13?. ^ «Romanische Studicn». Pa.t,^. jjg. 3 (iKclcti utazas». Pag'. 229. "* II A i<unok eredcte.» Pag. 56. XXVI libro « Ethnographia Huno^ariae» inscripto opinionem virorum doctorum extraneorum a nobis adductam approbat et confirmat. Vocabularium a Klaprotho editum cum ultima voce cuma- nica capituH «VictuaHa quae nascunt», scilicet cum glossa coptaluc tcrminatur. Klaprothus de textibus codicis originalis non ita paucis nihil novit, in Tomasini libro «Petrarcha redi- vi\us» tantum mentionem vocabularii reperit, itaque ab Salvio nihil aliud pctivit, quam ut ejus causa id solum describendum curaret, Salvius pro sua parte rem amanuensi cuidam commit- tens mentionem vocabularii tantum fecit et amanuensis nihil praetercpiam desideratuni conscripsit. Cornides ipse, qui codi- cem originalem conspexit, textus silentio transivit. Quum anno 1873 iter facerem Venctias, id tantum propositum habui ut vocabularium cumanicum originale cum editione Klaprothi compararem, quamobrein magnum cepi ex codice gaudium ani- madvertens eum cum ultima voce vocabularii neutiquam termi- natum esse, immo haud paucos textus cumanicos hucusque ineditos continere, cpii nos indoli linguae cumanicae suppctiis lexicalibus multo magis imbuere possunt. Textus praechcti exceptis quilnLsdam aenigmatis praeces, Htanias, capitula scrip- turarum sacrarum et doctorum ecclesiae christianae, hymnos et homiHas a missionariis extraneis in commodum ecclesiae christianae e Hngua extranea in vcrna ulam gentis cumanicae conversa complectuntur, Hac de causa crebro textuum e Hngua latina in dialectum cumanicam conversionem cum indole Hnguae exemplarii originalis arctissime Hgatam repcrimus ac quosdam idiotismos constructionesque pecuHares Hnguarum turcicarum in iis frustra quacrimus, niliilominus haec secunda pars codicis Venetiani nobis haud ita paucas pro}")rictates dialecti cumanicae, quae jam du<Him extincta et praeter codicem in paucis tantum reliquis conservata cst, pahim fecit. Hic singularis codex non solum verum thesaurum Hnguae cumanicae glossariumque persi- cum, sed in secunda parte haud paucas quoque glossas germa- ' «Magyarorszag Ethnographiaja». Pag. 406. XXVII nicas continct, in prinia vcro nonnullas ^lossas latinas ct italicas cxhibct, (]uac in p^lossariis Dii Cangii et Diefenbaciiii deside- rantur, dc liiscc formis Ivlaprotiius ita dicit : «lc latin meme de cet ouvraL;'c cst curicux, ct on y trouve plusieurs mots pcu connus, c[ui pourraicnt formcr un pctit supplemcnt a Ducange, et qu'on parvient a expliqucr a Taidc du pcrsan ct du coman, (|ui sc trouvent a cote. Lortographe dc Tauteur cst 1'italicnne, » ' Nos in calce editionis nostrae praetcr ijjlossarium cumnnico- latinum et persicum i(lossarium f^ermanico-latinum ct altcrum hitinum apponemus, in (]uo ultimo eas tantum formas in luccm puhHcam cchmus, quac apud Du Cangium ct Diefenbachium aut omnino desiderantur, aut saltcm diverse scriptae repcriuntur. D(^ctissimus Blau in (hsscrtationc sua, (|uam in XXIX tomo miscchanorum socictatis (^crmanicae oricntahs inseruit, de nova et cmcndata c(htionc vocabularii cumanici ita scripsit: «Ich wiederhole, dass es bei dcr Bedeutuni;" dcs ,i;anzen Glossars fiir die tiirkische Voh<ssprachc dcs 13. Jahrhunderts eine recht dankbare Aufgabe sein wiirdc, wenn cinc Akademie wie die St. Petersl3urr;cr odcr Wiener, oder eine f^elehrte Gesellschaft, wie etwa die Deutsche Mori^cnlandischc, sich dcr Herausi^abe der Venetianischen Handschrift nach hcuti,i;(m Anforderuno^cn der Wisscnschait annchmen wolltc.» Quamquam editioni totius codicis cumanici multam opcram dedi, tamen optime scio, eam parum respondere \'irorum doctorum exspectationi. III. Lin.Gjua cumanica emortua ad ma,f(num cmolumcntum littera- rum ct historiac praetcr codiccm Vcnetianum in (|uil)usdam j^dossis a])ud historiarum scrij^tores ct pere|[;rinatores, in dialccto bnzaria- nica ct in nonnullis v(K:abulis dialccti taticae (r)iizzli), in (juibus- dam vocabulis dialccti turco-bosniacae, quae a sorore linguae cumanicae gcrmana scilicet lingua bissena orta est, in dialecto ^ «Memoires relatifs a TAsie», Tom. IIL pag. 121. 5txvtn nogaica et in quibusdam aliis dialectis kipcakiensibus, in reli- quiis lins^uae Cumanorum Hungariae, denique in haud ita paucis nominibus propriis personarum et locorum nobis conservata est. In sequentibus fontes enumeratos separatim perscrutabimur. Plan-Carpinus dicit Cumanos sui temporis Deum cliaui nominasse, cf. voces Jian i, q. kan^ e. g. cin haniniis «verus Deus» pag. 138 cod. et Jianlek pro Jianlik «regnum», quae voces in textibus codicis nostri passim occurrunt. Mongoli regem cJian nuncupant, e. g. czin cJian «dominus rex», in lingua man- guica Jian proprie imperatorem Chinae significat ; in dialecto tun,i:(usica districti Nertschinsk imperator itidem kan sonat (in plurali I. kasal 2. kdJial). Apud Avaros, Kazaros, Bulgaros eadem vox sub forma duplici kJiagan et khan occurrit, cf. tur- cicum orientale ,^'-i'^ et ,jl-is», hungaricum KarcJian (corrupte Karchas) apud . Constantinum Porphyrogenitum' nomenque tarkau ( Tdrka.ny nomen loci), quae ultima vox mihi ex (jLi&. — j^ proprie «dux pecorum, jumcntorum» contracta esse videtur, in forma enim latina «tavernicus» hungarico tdrnok respondenti consona v adhuc exstat. Chazaroruin quidam princeps item TarkJian nominabatur. ' Formam xqyo karcJian ex karacJian cor- ruptam esse existimo et primam compositionis partem cum cagataico tjj «pecus» e. g. i>i' «Ji^ comparo, ^U* f^ enim in regionibus turcico-orientaHbus princeps a se ortus dicitur, • ^J^j^ vero in his regionibus homo nol)iHs nuncupatur, qui ad chanum hberum aditum haljet et de oneribus decimarum et census exemp)tus est. Illud maxime persvasum habeo, duas expressiones turcicas karcJian et tarcJian, quarum originahs significatio plane convenit, temporibus antiquissimis ex primitivo more instituto- que pastorum originem sumsisse, et hoc loco moneo, reges antiquissimos Bab}doniae item pastores (riu) nominatos fuisse (ct. -ouTrpj «pastor» et «princeps»)."* Fortasse ipsum nomen (r//^?- ^ (iDe Adm. Imper.» Cap. 40. ^ V. Brosset «Histoire de la Georgie», L pag. 156. 3 V. Bdberiianie a PAVEr de Colrteille citatum. ■* V. «Babyloneet la Chaldee» par M. JoACHLM AlENAxr. Parisiis, 1875. Pag. 50. XXIX Qdii, clurn, haii olim ciim turcico-orientiili sakci «excuhitor», «pastor») eandem liabuit si<j^nificationem (^_^^-v^Lw ((omne animal lactarium»), mihi (|ui(k'm haec duo vocabula ad eandem radi- cem reducenda esse videntur, eonsona enim gutturahs cJi inter- dum pariter at(|ue // in hn.c^uis turcicis a sibilanti orta est/ Nomen principis Cumanorum Kuthen, qui gentem suam tem- pore regis Belae IV, in Hungariam introduxit, ex radice verbi turcici or. tJU->^ derivatum instar kazanici kdtdiice proprie pasto- rem significabat. Magister Joannes de Thurocz in suis chronicis Cunorum (juendam ducem Gyulam nominat," Constantinus autem exer- citus Hungarorum ducem Gylas nominatum fuisse chcit. Vox x-b^ ^^l^' in diaiecto cagataica gregem animahum domesticorum signiticat, cum (jua voce Hungarorum _^'7//)/^z «grex», (^ulyds «pastor vaccarum», «vaccarius» plane convenit, cf. etiam v. hung. oynl «convenit», « congregatur », vStritterius et Petrus Horvath principem Gylan de themate Paczinacitarum fuisse dicunt.- BozA apud Cumanos nomen cuiusdam potus fuit, de quo NicoLAUS Olahus ita scripsit : « In campis cumanicis, praeter vina advectitia, usum habent Cumani, cuiusdam hquoris, ex miho, et aqua, suo more expressi, quem hozani vocant.** Cf. cagataicum et osmanicum s\^ , cui in hngua uigurica et hun- garica hor respondet. Ruhntqnis in suo itinerario de Tartarorum alio potu men- tionem fecit, quem cosmos nuncupavit et hic operis pretium existimo htteras regis Hungarorum Stephani quinti anno 1268 exhibitas adducere, in (|uibus sequentia continentur: «Quod cum Bochou, Bench, Benche, et Betlen fihi Laurentii de villa Bylok conditionarii nostri scihcet Tarnici — nostri, (|ui vulga- ' «Ueber die Sprache cier Jakuten» von O. Rf)HTLlNOK, St. Pctersburg, 1848. Pag, 182—183. ^ Pars n. cap. 49. 3 V. Pktrum Horvath ((de initiis Cumanorum», pa.^-. 43- ■♦ NICOLAI Olahi ((Hungariai). Cap. 18. XXX riter kurniis Tarnuc dicuntur»/ Hic kumnis corrupte pro /"//w/j- scriptum est, cum quo Prisci xd;i.oc, optime convenit, cf. turcicum or. "wsH^*. Stephanus quintus, uti notum est, antequam rex Hun- gariae factus est, titulum domini Cumanorum habuit filiamque regis Cumanorum Kuflicn in matrimonium duxit." In aula ducis Transilvaniae et domini Cumanorum otficium Kuimis Tarnuc minime est admirandum, anno enim 1268, quum Stp:phanus litteras a nobis adductas exhibuit, nondum coronam regiam adeptus erat. — In hymno latintj «de sancto Ladislao», eoque antiquissimo, duces exercitus cum. bassac nominantur (cf. osm. LoL) «Tu bassarum pavor eorum» (vid. apud cL Aronem de Szilady (i Kozepkori magyar ki)ltui maradvanyok « pag. 278). De dialectis bazarianica et tatica doct. Blau in disserta- tione « Ueber die griech.-tiirk. iNlischbevolkerung um !^Iariupol.) inscripta et paucos ante annos publicata diserte atque acute disputavit, ex qua dissertatione utile existimamus (juaedam hoc loco proferre.-'' Blau in hac re ope professoris universitatis Odes- sensis Gkigokowitsh usus est, (jui dialectos praedictas in ipsis locis, ubi adhuc vigent, diligenter perscrutatus est. Gkigo- ROWiTSCH colonias Graecorum regionis circa urbem Mariupolin ex duobus diversis populis consistere dicit, nimirum ex Tatis et Bazarianis, hi antiquitus exarchiam Sugdaiae incolebant indeque in districtum Mariupolitanum migraverunt, u])i etiam- num Tat nuncupantur et quandam peculiarem dialectum grae- cam loquuntur, illi vero dialectum tartaricam hxjuuntur et de exarchia Chersonesi tauricae in regionem Mariupoleos vene- runt. Ouaedam nomina geographica locorum tempore praesenti a Bazarianis habitatorum etiam in Chersoneso taurica adsunt, e. g. nomina locorum inter Scbastopolin et Tcpc-Kernian. Gki- GORo\viTscii gcntem Bazarianorum ex Alanis originem sumsisse dicit, cjui secundum Castrenum populis ugoricae originis adnu- m(n"andi sunt et uti jam Ammianus Marcellinus admonuit, ex ' V. JOAXNI^ Jerxev «Kflfti utazas». Pestini, 1851. Pa.i,'-. 291. 2 V. Stephaxi Gyarfas. «A jasz-kiinok tortenete.» Tom. IL, pag. 286. 3 Z. der D. M. Gesellschaft. Toin. XXVIII, pag. 576—583. xxxr ;inti([aissim<'i «j^ente Massaf^etarum j^romanaverunt co^Miomenque ex montium adpcll.itione ccjierunt : c Alani ex montium adpel- latione coL;nominati » (L.il). XXXI. cap. 2, §. 13). Nomen ^^1 in dialecto kasgarica montem vel collem significat, cf. mons:(o- licum kJianola (p^^, oPj' «mafj^num», kazanicum olo). Constat de aflniitate gentium turcicarum alanam cum cumanica arcte lii^atam esse, sed quantum antiqua historicorum testimonia per- sequi possumus, Cumanos ab Alanis bene distinctos reperimus. Persvasum habeo, doct. 13lau Bazariauos recte Cumanorum prof^eniem opinari, hi enim in eadem rep^ione habitant, quam antit}uitus Cumani occupatam tenebant nomenciue ipsum Ba- xaroau in codice nostro Venetiano mercatorem significat. Blau in illa cHssertatione sequentes voces taticas originis turcicae enumerat, quarum ima pars et in-codice Venetiano legi potest : 1. hatJiar «palus», « stagnum » cf. turcicum batak jcr «locus depressus», batkak «palus» ; — hungaricum niocsdr \'mm ab eadem radice bat derivandum opinor. 2. Zabun «debile», cf. turcicum occ. \jy^\ quod ex Hngua persica depromtum est, — haec vox etiam in dialecto bos- niaca adest. 3. Zavura «aratrum», cf. bosniacum sevre. 4. Narac «pinus». In secunda vocis parte turcicum ao^ac «Hgnum» continetur, cf. kaz. narat. 5. Nochut «cicer», russice roi>oxT>, cf. glossam bosniacam uoJiut et formam cumanicam vocabularii Venetiani uogJuU (cor- rupte iiogJiuc scriptum), (juae forma etiam in respondenti columna persica adest. 6. Saz «stagnum», cf. kirgisicum sas idem. In (|uadam oratione secundae partis codicis cumanici pag. 151 vox saz, sas proprie lutum significat : kokuiuo- uiiri ctiz kcydi jukturuicy saz^a tusti bis cigardi sasilarui oz ja/'kinin eJcsituiddi^ id est: «Dominus caeli carnem induit, ilHbatus in Hitum se immersit, nos Hitosos (iUinc) extraxit, suum splentlorem neuti(|uam (Hminuit». Cf. hungaricum sdr., sibiLanti enim dialectorum turcicarum in Hngua hungarica Hquida r respondet. XXXII 7- Sadagi «arator», cf. cagataicum ^jLjLw «aratrum», osma- nicum saban idem, bosniacum saban vel sapan idem, sapan-ok «buris»,' kirgizicum saban, — cagataicum "^r^, jacuticurn ub «manubrium», — koibalico-karagasicum sapka «falx foenaria».^ Aratrum etiam in codice cumanico saban nominatur (pag. 8), quod nomen cum verbo siirmdk compositum «arare» significat, vid. loco citato : «aro terram saban snrannen aravi saban surdmn ara saban sur. » 8. Karanluk «obscuritas », cf. cagataicum /(^mz/^i;/'// «obscu- rum » , c umanicum cJiaramac « obscuritas » , « nigredo » . g. Cicc «flos», cf. osmanicum ^il~^=' idem, cagataicum dL^A;^^ «flos», «varioli», cumanicum zizac (in vocabulario codi- cis sub littera f). lo. Ckur «fossa» osmanice ^^ii??., cagataice idem, Kazanice cokor. In dialecto cumanica cokrak (coc/irac, coJiraJi scriptum) proprie fontem significat, e. g. coJiraJi oz dzindiin cJ iLcun aJia turur «fons (ex se ipso) ob causam pacis (vel fortasse «populi») effluit», id est « fons ob causam pacis (vel «populi») sponte effluit» (pag. 145). Vocabulum cukur «fossa» etiam in dialecto bosniaca occurrit.-^ Clarissimus Blau quasdam voces taticas aenigmaticas dicit, e. g. vocem rucJio «vestis», sed haec vox jam in antiqua lingaa slavica ruJia sonabat, cf. hungaricum ruJia (graecum novum inrjycv^).'^ Doct. Blau in dissertatione « Griechisch-tiirkische Sprach- Proben aus Mariupoler Handschriften » ^ quosdam textus dialecti bazarianicae pubHcavit, qui nobis nonnuHas luijus dialecti proprie- ' V. O. Bl vu iiP> )sni.sch-turkische Sprachdcnkinalcr» (Lipsiae, 1868). Pag. 288, 289. ~ V. A. CaSTREN «Versuch einer koibahschen und karagasischen Sprachlehre» (St. Petersburg-, 1857). Pag. 158. 3 O. Blau «Bosnisch-turkische Sprachdenkmalen», Lipsiae, 1868. Pay. 2.5. ■* Die Slavischen Klemente im Magyarischen von Dr. Franz Mn<LO-iCH. Viennae, 1871. Pag. 52. 5 Z. d. ]). M. G. Tom. XXVIIL Pag. 562-576. XXXIII latos notas faciunt. Ouod ad (lenotationcm sonorum turcicorum per litteras graecas attinet, eam cum transcriptione latina sono- rum cumanicorum summopere convenire videmus, in his enim textibus Mariupolitanis litterae -^ ct ^ per rC notantur et in codice cumanico quoque iidem soni nonnunquam per duas lit- teras cz exprimuntur, e. {^. in prima parte codicis kiczi cono^nLii bilc «humiliter »), nzcarincn, in qua voce c per zc denotatur; — in textibus MariupoHtanis / interdum per aa transcribitur et in codice cumanico haec transcriptio per jt.s- itidem saepe occurrit, e. £2;. in parte secunda tissislnhlarnicn etc. ; — in textibus Mariu- poHtanis littera b nonnunquam more Graecorum per n.- transcri- bitur, ctiam in codice nostro analogiim hujus transcriptionis exem- plum in columna persica observavi, ubi in forma lanibs Httera b praecedenti nasaH fulciendae inservit (v. pa,c^. 54) ; — in dialecto MariupoHtana k saepenumero per/ notatur et eadem transcriptio etiam in nostro codice cumanico usurpatur, e. g. in parte ejus secunda kirclinia «ovis tonsa)), kaclina etc, in ahis exempHs loco cJi o^h scribitur, e. g. gJialgan pro kalgan ((remanens )>. Vox r»'-a-fj'-* in quodam textu MariupoHtano per yay.^uiyai. transcripta est. ' — Glossa cumanica /rrc^r (( arbor » etiam in dialecto MariupoHtana adest (ziptx). Egregius Htterarum orientaHum cultor Reinaud populum JUs>L) apud Abulfedam cum ^L-ci^j nostrorum temporum eun- dem esse dicit, quam Reinaudii opinionem Blau vaHdis argu- mentis corroboravit clare demonstrans dialectum bosniacam (Hal. turcicarum orientaHum nonnuUas proprietates possidere. Anti- c|uos Bissenos non solum turcicae originis esse, sed etiam cum Cumanis vincuHs et Hnguae et originis arctissime Hgatos fuisse inter omnes constat. Anna Comnena de Bissenis ita scripsit : zpofff.a: zo:ci Ao//avo.'s- o.^ oii.oylcoTTotq.'' GeOKGIUS CeDKENUS geiltem Bissenorum plane U.zos nominat, quod nomen apud Constantinum ^ Blau, ueber Volksthum uml Sprache der Kumanen. Z. cL I). M. (I. Tom. XXIX. Pag. 569. ^ Pag. 404 cd. Bonn. CODEX CUMANICUS. C XXXIV semper Cumanos significat (cf. etiam nomen ciijusdam ducis Cumanorum Us-tir^^ qui tempore Ladislai IV. in uno ejus diplomate de anno 1279 memoratur). Cedrenus de Bissenis ita scripsit : zo tiu^jOu^co^j sd\/o;' ;'ivo^ os xo.\ ojozt Ixodiyjrj xd: -(Lv llaT^rjaxoj'^ tijxtviaTtri&j Tt xa\ -ohjr.lqhiaTtpov. Temporibus antiquissimis Cu- mani (Uzi) et Bisseni regiones continuas habitabant et uti saepe evenit, quamquam arctissimo affinitatis ligamine conjuncti fuis- sent, tamen se invicem crebro perquam sanguineis bellis peti- verunt. Tandem Bisseni e patria sua anno 894 vel 899 ab Uzis et Kazaris expulsi contra Hungaros in Lebedia impetum facientes eos ad novam patriam quaerendam impulerunt. Pars Bisseno- rum in antiquam patriam redux cum Uzis in unam eandem- que gentem confluxit, de qua re Constantinus ita scripsit : xa\ Tolq, '/.tyonivocq Ov^oc^i aw(i,xy^aa'^ xa\ iii'/J>(- ~oo '/yv tlacv £V abrZcq, iyox/Ttq Tocrj/jTa 'fViOplaaaTa coaTt dcay(opc'tada.c a'jToiq x(U votlai^ac TVJtq, Tt v^arvj. CoNSTANTiNUS voccm yAxyap principalium Bissenorum trium tri- buum peculiare nomen dicit, easque tres tribus sequenti ordine enumerat : i. ^ Ui.^octpTcp 2. Ko'japT^'.T^o'jp 3. Xa-^ooicyyuXa. Nominis Jabciicrtwi secunda pars etiam in nostro codice occurrit, in quo erdcm virtutem, artem significat, cf. hungaricum crdem, man- guicum crdcmu «virtus», «meritum», mongolicum erdcm idem. Bisseni cum Cumanis non solum in antiqua Bissenorum patria, sed etiam in magna Cumania et Hungaria temporum lapsu tandem in unam eandemque gentem confluxerunt. Bissenorum quaedam castella ad flumen Danastris voce kat denominantur, quae vox in dialecto chvarismica moenia significat,^ — eadem vox etiam in nomine cujusdam loci Curnaniae hungaricae appa- ret, videl. Perkat, id e.si birkat « unum murum». Doct. Blau in dissertatione de lingua et origine Cumanorum sequentes voces bosniacas cum respondentibus cumanicis comparavit i. jygmak «congregare» cum cumanico jf/^jrw^^/^, iyduu, quas voces Blau secundum editionem Klaprothi yarmcji, jydim scripsit 2. kov- ' Proprie "dominus Uz^). Quod ad vocem /^/- purlinet, cf. hungaricum ur, bul- garicum urt. ^ Z. d. D. M. G. Tom. XXIX. Pag. 558. XXXV uiak (( propellerc » eum kuiiianieo coaiincii et formas a Klafrotfio perperam coi-dniu, corgil editas in covduiu, co:>o-il correxit, at (|uo;l seire miiiimc potuit, codex orij^inalis lectiones coyduiu, coyi^il Q\h\- bet, cf. turcicum or. ^Uj^^, — ^j^^ys ehiv. ^LoLajUc, hungaricum //<■(/'/('?'/// «pellere» 3. buyan <( re<^ricium » cum cumanico (^/ri///. Sed liic annoto, in codice loco «regricium» Klapkothi «reqrciu») scrip- tum esse, quod fortasse ex forma «Hquiricia» infimae hitinitatis ortum est 4. tco^iic cum cumanico tcgana «lavellum», cf. hunj^ari- cum tckcno «hibrum». CasteUi ijV/z^^/t^r antiquius nomen TccJiina, Tcgina erat, de qua arce Martinus Bronovius anno 1579 ita scripsit : «. . . . Techinam oppidum, et arcem Turcicam, non ita pridem ad confluentem Nestri munitam, et ibi Techinien- ses vel Mohhavici in Nestro trajectus ahquot, recta in campos reperiuntur. » ' Non solum oppidum atque arx Techinae, sed tota vaUis antiquitus propter figuram ejus topographicam labro perquam similem Tckina nuncupacta erat 5. voces karaves «serva», kuuia «pellex» cum cumanico caravas et cuiu. Annoto, in codice cu. et non ciiiu scriptum esse 6. kcpac «brenum» cum cumanico clicbac. Vox «brenum» apud Du Cangium et Dief- FENBACHiUM uou rcpcritur. Gens nogaica, quae in iisdem regionibus habitabat, quam paulo ante Cumani occupatam tenuerunt, se sub duce NogJuii jam anno 1261 a jugo mongoHcae dominationis Hberam pro- clamavit. Gengiz anno 1224 proceres et cognatos suos in urbe Samarkand congregavit, ut antiquo more mongoHco in comitiis kiiriltai nuncupatis ingens regnum inter fiHos suos divideret, in qua regni divisione Batu praeter Chorasmiam ( ChaJircsin ) regiones Desti Kipcak obtinuit." Liberatio gentis nogaicae cum '^j tantum annis post instaurationem regni Tatu, accidit. /Isccl- linus refert, Cumanos vel saltem muUos ex iis a MongoHs fugi- tivos tandem in pristinam patriam reversos esse, Gvillielmus vero Rubruquis aperte dicit, Cumanos ante irruptionem mon- ' «Descriptio Tartariae» apud SCHWANDTNiiRUAL Toin. I. pag. 319. ~ Geschichte Bochara's oder Transoxaniens von Hkkxiann VA^niKRY. Stutt- gart, 1872. Tom. I, pag. 149. c* XXXVI golicam in vastissima regione inter flumina Tanaim et Bory- sthenem' habitasse. Persvasum est mihi cum Cumanis et Bis- senos antiquam patriam recuperasse, in nomenclatura enim pagorum nogaicorum diversa nomina cum Kegenes composita reperiuntur , quorum compositorum secunda pars (Kegenes), Georgio Cedreno teste Bissenorum cujusdam ducis nomen erat, quem ducem Cedrenus genere obscurissimo nulUsque natalibus, sed bello praestantissimum fuisse dicit/ Doct. Jerney in suo itinerario sequentes pagos enumerat, quorum nomina per Keoenes terminantur :^ i. Karru kegenes 2. Gansur Kegenes 3. Gan- triin Kegenes 4. Tas Kegenes 5. Tuske Kegenes. Originalem hujus nominis formam kenges opinor, quod cagataice « consiHum » significat, ex qua forma per metathesim Utterarum bissenicum Kegenes faciUime oriri potuit. Ahul-Gdzi ministrum principis : kengesli nuncupat, v. locum sequentem dLL^v!!^|^jXciLCu5^ ^^isLiob ^ A^S etc^ Nomen vero cujusdam pagi nogaici Kanglera trium praestantissimarum bissenicarum tribuum honorificam appeUa- tionem Kangar in memoriam reducit. Tribus nogaica, uti viri docti observaverunt, ex confluxu Cumanorum, Bissenorum et Mongolorum originem duxit, quae origo etiam in nomencla- tura pagorum evidenter perspici potest, namque in ea praeter nomina cumanica et bissenica etiam aUquot mongoUca occur- runt, e. g. Sagalfai etc. Nomen loci Akus cum nomine cujusdam ducis Cumanorum pkme convenit, de quo tkice Thuroczi in «Chronica Hungarorum» ita scripsit : «in primo autem impetu, rex (scilicet sanctus Ladislaus), ducem Cunorum, nomine Akus, percussit. » ^ Prof. Vambery ex libro « Urus-tatar eUf-bajy, istichrag ejlaugi Bin Wihhab» inscripto atque anno 1852 in urbe Kazan pubUcato quasdam cantiunculas in commentariis Unguisticis academiae hungaricae pubUcavit, quarum Unguam Ubri anti- ' Danapris. ■■^ Historiarum comp. Bonnae. Tom. II, pag. 582. 3 Keleti utazas. Tom. II, pag. 126. 4 In glossario Pavet de CourTeille. 5 Pars II. cap. 57. Apud Schwandtner. Tom. I. pag. 272. V. Jerney, o. c. pars II. pag. 127. xxxvn ([luis possessor, ciuidcim 'alim ex «jente noi^aiea a VAmbery de peeuliari lilni indolc interro<^^atus noo^aicam essc dixit, lam primo adspectu dialectum cantiuncularum praedictarum dialecto kaza- nicae in (piihusdam pbonoloii^iae proprietatibus respondentem esse vidimus. Dialectum cumanicam quoque, quantum eam ex codice Venetiano novimus, cum kazanica arctissima affinitate conjunctam esse in bac nostra codicis editione saepe obser- vavimus. Quod ad partem pboneticam cantionum nogaicarum, pro consona initiab j in iis consonam s, invenimus, e. ^. !^j^ «canta» loco cao^ataici ^^>^j , — j^LiLi. «fobum» loco pM^ , — j-».:?- « terra ') loco >-o , — J.^=^ «ventus» loco J^ etc, quae formae in XX stropba cantionum conjunctim occurrunt : 2ki>wJwA:^ (VfcicLss. ^wxiLc.»jL2». Doct. GviLLiELMUS ScHOTT optime observavit, voces ultimae bneac bujus stropbae alHterationem efficere.' In dialecto kaza- nica lianc consonarum permutationem saepe observamus (e. g. gir(g =.-:), — gazm etc.) eaque etiam in transcriptione latina codicis Venetiani interdum occurrit, e. ^. gicJiildini «lapsus -sum » loco cagataici |vjcX-U^, cf. kazanicum jigil- «labi »,///'- «demo- liri». Eadem permutatio in dialectis kirtrizicis notissima est, e. tr. gil «annus» \oco jil^ ganian «malum» \oco jamau, gfurk «cor» \oco jii7-ck. Pbirabs tertiae personae praesentis xxoy cum forma singularis plane convemt, eandem convenientiam etiam in codice nostro Venetiano observamus (pag. 143 etc). In dialecto nogaica nonnullas voces mongobcas usum obtinuisse satis constat, in bac quoque re dialectus nogaica et cumanica inter se conveniunt, namque in parte prima et secunda cocbcis nostri quaedam voces tantum auxibo bnguae mongobcac expb- cari possunt, e. g. in pag. 140 vox olhck, quod idem est cum mongobco clbck, clhcg « abundantia». De significatu cuma- ' 6. )uli 1868. Sit/.ung dur philos^jphisch-historiscliun Khissc. l^ag. 497. XXXVIII nici olbck clubitare non possumus, in versione enim interlineari latina haec vox ut « abundantia » explicatur : (le tua abnndantia vnlt gratis Avc kiz o/bckligingda ki tilcsa alir raygaii id est : Avc kiz, dlbckligingdan kini tilcsd, alir rajgan. Cumanicum baJiatur ex mono^olico bagJiator depromtum est, in dialccto cagataica enim batur, bator ^Jiii occurrit, quod cum hungarico ba'tor optime congruit, cf. manguicum batu7'u, nogaicum Wi//?/r « pulchcr», kazanicum wc?//;-. Cumanicum ba/iadur in hoc textu inveni : /)?i bcyiinis7ii ogclini sn tabu/ini kilalini bahadur scn daoc/ini etc. «Dominum nostrum laudemus, tibi servitium praestemus, te potentem esse dicamus» (in pag. 145). In dialecto nogaica et kazanica viatur non animosum, sed proprie pulcrum significat, cf. quod ad permutationem harum notionum, svedicum vackcr/iet « pulcritudo», vackra flicka v~\)u\cr7\. puclla)),^ et graecum y.aluv, e. g. /.a/.ij. ioya «facinus audax in bello.» In terra nogaica et in regionibus adjacentibus haud ita pauci tumuH reperiuntur, quos etiam ipsi Russi meridionales vocabulo turcico kurgan nuncupant. Hos tumulos Cumanorum et Bissenorum sepulcra esse antiqui peregrinatores diserte dicunt ; RuBRUQUis in descriptione itineris ad Khanum mongolicum Mangu anno 1253 de tumuHs inter Tanaim et Borysthenem ita scripsit : «Cumani faciunt magnum tumulum super defunctum, et erigunt ei statuam versa facie ad orientem, tenentem ciphum (sic !) in manu sua ante umbiHcum».'' Scriptores satyrici romani JuvENALis et Martialis hunc scyphum «cumanam» dicunt. Jam antiquissimis temporibus apud Scythas ponticos scyphum in cingulo portandi mos invaHiit, de qua re Herodotus ita scripsit : ht xa}- iq zndt c'Ah).^, i/. zory ^(oar/jp(0'j (fopitiv ^/.'jtiaq.^ HujUS generis scyphus a Graecis arjhoq, denominatus est. In codice nostro Venetiano pag. 160 glossa cumanica kurgan germanice ^ SCHOrr in dissertatione praedicta, pag. 501. 2 Recuiel de Voyages. Tom. IV. Pag. 237. V. Jerney, Tom. II. Pag. 98. 3 Lib. IV. 8—10. V. doct. Emerici Henszlmann «Tanulmanyok a gothok muveszeteroL» XXXIX jier cn i^ifioft i^nip et sin, id est «stritiia» per dcs todin bilde exjilieatur ; ijLc^^^-s in dialeetis turcicis orientalihus proprie «castel- lum», «arcem», s'in vero cagataice sepulcrum, kazanice autem «idolum»), «simulacrum paganum», «statuam» significat,' Inter glossas cumanicas ad sepulturam pertinentes scyphus statuae non memoratur, sed vox /:' germanico des todcn Jiws, kesend itcm, kapsa germanico dilade, id est die Lade exphcantur. In capituh) vocabularii «res quae pertinet ad mesam» inscripto voci latinae «fiela» pro «phiala» (wdil-q) scriptae in parte cuma- nica I. giltrin 2. sisa (id est sisc) respondent. Fortasse scyphus in cingulo portatus itidem una vel ahera harum vocum deno- minatus est. Ceterum in hoc capitulo voci latinae «ciatus» pro «cyathus» scriptae (yAadoq) in parte cumanica //^//c?' respondet, (|ue vox sane e graeco (plaXyj depromta est. In inventario quodam hung. de anno i6og, die 12 octobris quacdam urcei forma kitn korso « urceus cumanicus» nuncupatur (vid. apud baronem Rad- VANSZKY «Magyar csahidelet es haztartas a XVI. es XVII. szazadban», Budapestini, 1879. Tom. II. pag. 139). RuBRUQUis in suo itinerario Cumanos interdum «Capchac» appellat, ita e. g. locis sequentibus : «Et inter ista duo llumina in ilhs terris, per quas transivimus, habitabant Comani CapeJiac, antequam Tartari occuparent eas». Iterum «Quae tota inhabi- tabatur a Commanis CaptJiat (sic!)»." Tribus kipcakiensis ramum ciuendam stirpis Turcarum Ozbeg denominatorum effecit, cujus slirpis antiquissima patria probabihter in terris fluminibus Ural ct Emba adjacentibus quaerenda est.^ Haec stirps turcica, quam VAmbeky cum clementis mongohcis permixtam existimat, nomen Ozbeg tandem tempore noni principis ex genere (Tiigi OzBEG nominati sibi in honorem tanti princii^is e communi consensu attrilniit. Nomen ^y\ proprie sui juris hominem signi- ' Prof. Balint in vocabulario kazanico vocem s'iH perperam arab. ori^inis esse dicit. ^ Recucil (lc Voya.^-es. Tom. IV. Pag. 219, 246. Jernkv. Tom. H. Pag. 99. 3 Geschichte liochara's oder Jranso.xaniens etc. Zum erstenmal bearbeitet von Hkr.viaxn' Vamiucrv. Tom. 11. Pag. 36. XL ficat. CeteriiiTi noin. Ozbeg et Uzorum dominum sio^nificare potest (cf. nom. Uzur). Jam doct. Blau recte admonuit, linojuam cumanicam vocabularii Venetiani cum dialectis stirpis Ozbeg (j-.**o^^' ^Sji) arctissime lif^atam cssc, hinc seqnitur celebcrrimum RuBRUQUis non ita valde deceptum fuisse, quum Cumanos nomine CapcJiac appellaverit, Cumani cnim et tribus kipcakiensis procul dubio ex una eademque stirpe oripjinem sumscrunt. Potentissimus Mont;'o]()rum Chatj;anus Ginois impcrii sui cam partem, quae etiam vastissimum |^L^\jwki' ^^^^ continuit, post mortem filii Giigi nepoti Baiit donavit, cujus victoriosa progenies temporum decursu devictorum populorum turcicorum in illis terris habi- titantium lino^uam, instituta et mores sensim adoptavit, quae lingua turcica procul dubio cum Cumanorum Bissenorumque lingua una et eadem fuit, Julianus enim ex ordine praedica- torum, quem rex Bela IV anno 1239 ^*^ Chanum mon,t(olicum cum Htteris misit, rcsponsum Chani pcr quendam Cumanum, aut saltem cumanicae hnguae peritum in lin,f(uam hano^aricam convertendum instituit : <> In hac Ungarorum terra dictus frater invenit Tartaros, et Nuncium et interpretem Tartarorum, qui sciebat ungaricum et cumanicum idioma».' Ozbeo^i tandem sec. XVI ex antiqua patria emif^rantes vasto trium chanataum tcrri- torio consederunt. k)LAU recte admonuit, inscriptiones turcicas numorum Chanorum kipcakiensium a tempore Ozbek secundum omnem probabilitatem in dialecto cumanica codicis Venetiani scriptas fuisse;^ Blau tres tantum inscriptiones adducit, quae in numismatica orientali doctissimi Fraehn leo^i possunt, vide- licet ^je-v*J»j ty^y^ «quod felix sit ! » iXib ^'l^.f dsedecim dauoi^)^ J^ j-Cl) «moneta nova». Quod ad formam kutlug pertinet, cf. verbum cumanicum kutlluiak, quod in parte codicis secunda interdum vice substantivi fungitur. Vox dcnk cum prima parte vocis cumanicae tengdes « coaequalis » plane convenit, v. pag. 144 codicis : atanga tcngdcs olturding «patri tuo coaequalis residisti» (cf. turc. or. iXyo «aequale»). • V. Georc.iI Fkjkr cocl. dipl. Tom. 1. de anno 1165. -' Z. d. U. M. G. Tom. XXIX. Pag. 586. XLl IV. In anticiiiis hjnmis latinis ct hun<^aricis sancti Ladislai Cumani intcrdum Tartari nuncupantur, ita in hoc fra,^'mcnto hymni «de sancto Ladislao» hun^arici : Te tataroknak vajL^^y me^tereje. — — — - — — — — — — — — -— Terekek mondottak feld felehnenek. (vid. apud cL Aronem dc Szilady «Kozepkori magyar koltoi maradvanyok»), pag. 22) et Thukoczy in suis Chronicis, Cumanorum a rege Stephano II in Hunga- riam receptorum summum duccm itidem Tatar nominat : « Rex autem Stephanus, diHgebat Cumanos tunc temporis ; quorum dux nomine Tafar, qui a cede imperatoris (Graecorum), cum paucis, ad regem fugerat» etc' Hoc factum anno ii2gobtigit. Episcopus Milkoviensis Theodoricus in litteris ad Siculos datis ita scripsit : « Spiritus S. non respicit sermonis inter Siculos et Cumanos discrimen» juLiANUsque ex ordine praedicatorum Hnguam hungaricam in sequentibus a cumanica expresse distinxit : «In hac Ungarorum terra dictus Fratcr invenit Tartaros, et Nuncium et interpretem Tartarorum, qui sciebat iino^aricnni et cnnianicnni idioma». " Magister autem Rogerius regem Cumano- rum Kuthen ait principio in Hungariam solum venisse, ut hnguam vernaculam Hungarorum adcHsccret. ^ In annahbus ordinis Minoritarum quidam missionarius rcfert : « Ego vero, consilio habito, prius voHii Hnguam terrae addiscere, ct pcr gratiam Dei addidici Hnguam Cumanicam ct Hteraturam Uigu- ricam, qua quidem Hngua ct Hteratura utuntur communiter per omnia regna ista»,'' in coHectione vero legum eccclsiasticarum regni hungarici expresse observatur, monachos ordinis St. Dominici et St. Francisci de Assisi obstringi, ut Hnguam cumanicam quam primum addiscant, aHiceantque Cumanorum animos ad Christianorum sacra amplectenda. Rex Sigismundus aHquando ' Pars secunda, cap. 57. Apud ScHWANUTNKR. Tom. I. pag-. 57. ^ V. Okorcii Fkji-.r Cod. dipL Tom. I. anno 1165. 3 Carm. miscr. 4 Romae. Tom. Vll. Pag. 206—207. XLll constituit, ut Hunffari lino^uac cumanicae ignari a limine reorio paululum sccederent : «Jubente aliquando Sigismundo imperatore, secedere paululum omnes , qui cumanum nescirent.» ' Plan Carpinus Jugurum mentionem faciens de iis ita scripsit: «Apud Jugures est fons et radix idiomatis Turcici et Cumanici.» ^ Ter- ram Uo-j-a, Jiigja^ uti notum est, etiamnum diversae tribus turcicae stirpis baskiricae inhabitant. Albericus in chronicis anno 1246 conscriptis ^ pariter ac scriptor quorundam chronico- rum bohemicorum Cumanos Tartaros dicit. ^ Denique antiquus historiographus Hungariae Istvanfi de Cumanis disserens narrat, eos suis temporibus Tartaros nuncupari. Cum his testimoniis Edrisi optime convenit affirmans Hnguam bissenicam a baskirica, id est hungarica differre, scimus enim linguam bissenicam et cumanicam inter se arctissimo affinitatis vinculo hgatas esse. Sed quid plura, habemus enim hujus rei kiculcntissimum testimonium in oratione dominica Cumanorum Hungariae atque in quibusdam ahis fragmentis ant'quae Hnguae cumanicae a Cumanis per longissimum tempus rcHgiose conservatis nec non in haud paucis nominibus propriis pcrsonarum et locorum, quae omnia satis superque demonstrant et comprobant, linguam Cumanorum Hungariae ab hungarica plane diversam fuisse. Ad hoc testi- monium accedit, quod quaedam vocabula non ita pauca procul dubio turcicae originis in Hngua hungarica, secundum omnem probabiHtatem e lingua cumanica in hungaricam irrepserunt, e. g. csaiiak, in vocabulario cumanico canac ; kazan, in vocabuhirio cumanico c/iaxan ; csnlak «vas ansalumi), kulak ; pitc, ahucis pitc ([uoddam cibi genus apud Cumanos Hungariae usitatissimum, turcice aluia pitcsi \ Kcisa « puh"nentum», « puLs miHacca», qui cibus secundum Martinum Broniovium etiam apud Tartaros kipcakienses usitatissimum hominum agrestium alimcntum iuit, de qua rc Broniovius regis Poloniae legatus in hunc modum ' Aenras Sylv. Operum paj^. 595 et seq. ^ Georgh Fejer «A kunok eredete», pag. 54. 3 LEllJNrril Access. hist. Tom. II. pa". 571— 2. + Mencrex «Script. rer. Germ.» Tom. III. XLIIl scripsit : «Nohiliorcs ta.men, carnes cibum, vinum crcmatum et mulsum potum habcnt, ai^rcstiores vero pane carent, verum milio concusso lacte et aqun diluto, (jucm Cassa vulfj;o nominaut, |)ro cibo, pro ]iotu hicte equino ct caseo utuntur» ' etc. Secundum Thunmannum Stephanus Vakro, meml)rum Jec^ationis Cumanorum et Jazyo,-um, ciuae lesjatio anno 1744 ad limina reginae Makiae Theresiae Viennae apparuit, fuit ultimus Cumanorum, qui aliquam cumanicae linguae habuit notitiam. Sed hanc notitiam, ad orationem dominicam, quasdam breves salutatio- neset preces restrictam fuisse, e\i^o quidem procerto habeo. Dugo- Nics in libro «Etelka» inscripto diserte dicit, Johannem NAnasi assessorem in urbe Fuldpszdllds tertio seculi praecedentis decen- nio in schola pueros «pater noster» cumanicum edisccre severc jussisse.^ Idem NAnasi anno 1744 simul cum Varro a parte minoris Cumaniae ad aliquot privilegia obtinenda Vien- nam missus cum sedecim annis post iter factum anno 1760 obiit. Discipuli scholae Fiilopszallasiensis «pater noster» cuma- nicum late longeque divulgantes copias ejus ab iis et nonnullis auditoribus descriptas pcr totam terram Cummaniae diffuderunt, ita effectum est, ut jam anno 1774 Gabriel Terbolcs et alii aliquam copiam orationis facile sibi acquirere possent.^ Ste- phanus Bankos Fiilopszallasiensis eodem anno «pater nostcr» cumanicum Pestini C(n"am multis recitavit. ■* Collegium Debre- cziense duas orationis copias quo anno acquisiverit, non liquet, exemplar vero Kun-Szent-Miklosiense, quod in quodam proto- collo archivi municipalis exstat, uti mihi vidctur, ex anti(]uiori protocollo in novum transumtum est. Thunmannus in illa, (juam diximus, dissertatione duas collegii Debrecziensis copias publi- cavit, prof. VAmbery autem in dissertationc «Kun miatyank» ' Broniovii Mart. Dnscriptio Tartariac. Apud SchwandlniTum. Scriptures RR. Hun,^^ Lipsiae, 1746. in fol. 'l"i)m. I. pag. 833. V. jKRNl.v 1. c. lom. I. paK". 296. l'rstini, 1805 in 8. Tom. 11 pa.y;-. 481. 3 J. Jkrnky «Keleti utazas», Toni. J. pag. 288. 4 Du(jONlcs «Etelka» ed. alt. Tom IL pag. 481. Jkknkv 1. c. XLlV inscripta copiam Debrecziensem a Jerney publicatam emen- dandam instituit. Dugonics in libro «Etelka» primum anno 1788 publicato quinque orationis copias edidit, Antonius vero Gevay in collectione manuscriptorum rariorum jam undecim copias cono^essit. In sequentibus minus defectivam copiam Debre- cziensem Kun-Szent-Miklosiensi paulo correctiori unam juxta alteram collocantes comparabimus : bezen attamaz kenze kikte bezen attamaz kenze kikte szen leszen szen adon szenleszen, szen adon (apud Jerney: adoii) doson szenkiiklon doson szen kiikton (non kiiklon, quam formam Jerney habet) — — — nicziegen gerde aH kekte nitziegen, gerde, ali kekte bezen akomozne oknemezne berbezge pitbiitor kiingon bezen ako mezne, okne mezne, bergezge, pitbiitor kiingon (apud Jerney: okomuzne okne mezne hergezge pitpiitor — ) il bezen menemezne neszembezde jermezbezge utrogergenge il bezen mene mezne neszem bezde, jer mezbezge utrogergenge iltme bezne olg^^a manga iltmc bezne, otgyamanga kutkor bezne algya manna kutkor bezne, algya manna szen borsong boka csalH bocson igye tengere szen borsony (Jerney borson scripsit), boka csalh, botson XI,V (Jernky h;iii(l recte bocson cdidit) ii^yi tcngere Ammen («Ammen» cipiul Jekney (lesidenitur). VAmbery in illa dissertatione/ nti jam annotavi, textum paulo corrcctiorcm Debrccziensem emendandum suscepit, sed non omnia ei ex sententia succcsserunt, immo quaedam emen- dationes ejus contra naturam et indolem linguae cumanicae, quantum eam ex codice Venetiano novimus, plane repugnant. VAmbery orationem dominicam in hunc modum correxit : Bizim atamiz kini scn kokte sentlessen ad'in ddziinsen kdngliin nicekini zcrde eile kokte bizim ekmemizni ber bizge kiingon, al bizim ninemizni nizen bizde zcrmiz bizo-c dtrii o-cloenoe iltme bizni al zamanga kutkor bizni al zamandan sen bar scn ize tengri Orthographiam praecedentis textus non solum ab originali Debrecziensi, sed etiam a ceteris textibus, quos novimus, plane alienam esse, quisquis videt. Palaeographia multum abhorret a vocahum tam violenta permutatione. Octo exemplaria Jerney in scriptione e loci / inter se prorsus concordant, quam ob rem plane tentamen temerarium est hanc perfectam concordantiam pro nihilo putare. Ipse VAmbery dialectorum turcicarum peritis- simus loco citato observavit, orthographiam textuum «paternoster» cumanici a Jerney editorum phonologiae dialectorum baskiricarum, nominatim nogaicae et crimicae prorsus respondere et uti optime novimus, in iis dialectis pariter atque in kazanica vocales e et i inter se permutari solent. Auctor vocabularii cumanici codicis Venetiani et missionarii germanici, (jui magnam secundae sec- tionis partem scripserunt, vernaculam dialecti cumanicae pro- nunciationem recte et consequenter denotandam crebro non cura- bant et praecipue in transcriptione vocahum saepe a verro aberra- ' Nyelvtudomanyi KozlerrKinyek. Tom. IX. Fasc. III. Pag. 215 — 219. XI.VI bant, attamen in trascriptione nonniiUariim codicis glossarum vocales e et i contra praesentcm usum ozbegianum inter se permutatae reperiuntnr, e. g. cki loco iki, — eregirmcn juxta eriktini «abominatus sum», cf. cagataicum irikiudk, — clclic loco // «pax», - cl loco // «populus», — ciiidi^ cf. osmanicum imdi, — cnc loco cag. ing, crir loco cag, iriir «est» etc. Hanc eandem rem videmus in diversis manualium kazanicorum editio- nibus, in prima enim edjtione orationis dominicae de anno 1862 loco iscmcng sincng (rectius sincng iscmcng) isimi/ig sining le^^itur, at in ultima editione ejusdem orationis de anno 1868 jam isemeng sincng scriptum reperitur. ' Ceterum in ipsis dialectis cagataicis permutatio vocalis c cum / haud ita raro occurrit, e. g. ertd «mane», quod in quibusdam dialectis irtd sonat ; vocalis e dialectorum cagataicarum saepe i dialecti kasgaricae respon- det. «Pater noster» cumanicum in terra Cumanorum filins ab ore patris accepit et quamquam generationes recentiores formas vocabulorum obsoletas et quod ad etymon vix intelligibiles tandem aliquantum corruperunt, tamen genuinam sonorum pro- nunciationem aequis auribus acceptam ab omni corruptione so- licite custodiebant. E contrario auctores extranei codicis cumanici potius formas grammaticales vocabulorum, quam sonum res- picientes vernaculam linguae cumanicae pronunciationem haud ita raro alterabant. \'ambery non solum partem phoneticam, sed etiam formas vocabulorum orationis ad normam linguarum caga- taicae et osmanicae transmutavit, in locum glossarum parum notarum rariorumque vel saltem non ita multum usitatarum ahas in orientaHbus et occidentalibus dialectis usu tritas substituit ac formam pitbiitdr plane omisit. Idem loco kiktc «in caelo» kokte scripsit, at octo exemplaria a Jerney edita in transcriptione vocahs / (proprie iC) optime concordant. In codice quoque Vene- ditiano o et ii inter se nonnunquam permutantur, e. g. nzdi pro ozdi, sdiinclii pro siijiinclii, iilcb pro oleb, bori «kipus» pro biiri ' V. Gabkielis de Balixt «Kazani tatar nyelvtanulmanyok». Fasc. III. Pestini, 1877. XLVII etc, in (lialecto vero kazanica haec permutatio commiinitei obvenit, e. ii,. kiik ((caelum», sdjdiicc, iil — -, ?/.:: etc. VAmbery ali in cilc transmiitavit, at in ((pater noster» cumanico codicis Venetiani hoc loco item allcy scriptum est : koctii allcv icrda, cf. kazanicum alaj. VAmbery vocem oknoiiczne in cknicmizui transmutavit, at codex cumanicus hoc loco dtnidckimizni habet, cf. formam turcicam or. otmdk, mongolicam odmdk. Formam mcnc meznc VAmbery in o^iinemizni alteravit, at mihi haec mu- tatio perquam temeraria videtur, formamqne mene potius cum osmanico y<:7/c? ((malum» comparare mallem (cf. hungaricum fcne (( truculentum» etc.) Vocem pithiitdr, quam VAmbery a textu plane exclusit, cum ^^aj ^^aj (( perfecte» , ((plene» comparandam existimo. De ultimis textus vocibus, quae manifesto eulogiam continent, VAmbery duas contrarias opiniones protulit i. voces szcn borszony igyi ten^^ere cum sen bar scn — ize tengri transcripsit, id est ((quia tu es dominus deus», voces vero boka csalli bocson vel botson sibi prorsus ignotas esse dicit 2. eas simul cum praecedentibus conclusioni orationis dominicae secundum Matthaeum <(quia tuum est regnum » etc. respondentes dicit. Hae duae opiniones se invicem tollunt, voces enim notae in eulogia orationis cumanicae a conclusione Matthaei plane differunt, ignotae vero, si vere ignotae fuerint, ad nihilum recederent. Boka csalli, botson vel bocson mihi turcico orientali i^^L^ ^y^ ^jMj ^bjj respondere videtur, id est (( potens, (improborum) per- cussor et fortis es», cf. locum psalmi : ((quia, quem tu percussisti, persequuntur etc. ' Cum hac conclusione optime 8 v. psal. XXIV. convenit : ((Jehova robustimus et potentissimus ; Jehova potentissimus bellator», in textu originali : — — r\tpxh^ "1135 nin^ nn^i nv. n^T Itaque totam conclusionem in hunc modum vertendam existimo : « tu es potentissimus punitor, robustissimus dominus Deus», — hae voces sane conclusioni orationis secundum ^ 69, V. 27. XLVIII Matthaeum minime consentaneae sunt. Ecclesiae protestantes, uti notum est, orationem dominicam secundum Matthaeum recitare solent, scilicet cum vocibus: «quia tuum est regnum, et potentia, et gloria, in saecula. Amen»' concludunt, quam- obrem VAmbery orationem post tempus reformatorum a quodam missionario protestanti in linguam cumanicam conversam dicit. At, uti vidimus, voces citatae cum conclusione secundum Matthaeu:m minime conveniunt, ideoque tota sequela, quam ex consensu duorum textuum reapse non existenti Vambery deduxit, ad nihikim recedit, quin etiam hoc consensu posito equidem seque- lam praedictam talem existimo, ac siquis ex conclusione orationis Tungusorum ochockicorum secundum evangelium Matth.ei : TaMH XfiHHH 6HmHH i],apcTBO etc. suspicaretur eos protestantes esse. «Pater noster» kazanicum in catechismo ab anno 1868 cum vocabuhs Sincke patsalik etc, terminatur, sed hoc nihil impcdit, quominus ea Turcarum kazanicorum pars, quae christianismum adepta est, ecclesiae orientah graecae annexa sit. Quasdam orationis voces Vambery optime interpretatur i. scntldssdn «sanctificetur» ex hungarico adjectivo szent «sanctum» deriva- tum dicit, sed hic annoto, octo exemplaria a Jerney pubhcata formam szen exhibere et suffixum : hi scriptum esse, verborum enim denominativorum turcicorum suffixum la, Id et non las, Ids sonat, quod ultimum tunc tantum usurpatur, quum actio reciproca significatur, e. g. dostlasniak «conjungere amicitias», — cagataicum jakalasniak « se invicem per cohum corripere » etc. 2. dozilnsen Vambery apposite cum verbo turcico orientah tiiznidk «ordinare» comparat et hic annoto, in voce cumanica o loco //■ cagataici sciiptum esse 3. kiiklon vero, quod in quarto, quinto et octavo exemplario doctissimi Jerney koklon scriptum reperitur, turcico or. kdnoiil conparat, (juod proprie voluntatem signihcabat, — etiam hic permutationem vocahum o et ii obser- vamus 4. nitziegen prof. Vambery recte cum turcico or. nicdkini conparavit, cf. ^ ^ySi^} apud Pavet de Courteille, nezikkini ^ Cap. 6. V. 13. XLIX codicis Vcnetiani : nczikJcini koctd allcy ierda «sicut in caelo, ita etiam in terra 5. ;'6'r pronunciationi krimicae, nogaicae, kaza- nicae, baskiricae, kirgizicae ger, gir respondet ; codex Venetianus hoc loco ier habet 6. kilngdn secundum opinionem VAmbery perperam loco kiinon scriptum est ; equidem formam kilngon per erroneam repetitionem monosyllabi kiin, giin ab adverbio (bit) giin ortam existimo, quamobrem in secunda ejus parte gon^ kazanice kon et non kon vel kiln scriptum est. Codex cumanus hoc loco bngnn habet 7. // «abducere» VAmbery pro ^?/ scriptum existimat 8. neszeni apposite cum turcico ni^thn comparat, quod a nigdkiniy nigdkkini abbreviatum est g. jer niez «remittimus» VAmbery gerniiz legit et hoc verbum cum osmanico gaidirniak «persvadere», «reconciliare» comparat, equidem mallem formam jerniez cum turcico oy. jaj-, kazanico ycy- conferre 10. otgvauian, algya nian secundum VAmbery al ganian legendum est^ al enim in sermone turcico orientaH fraudem significat, ganian vero cum tur- cico jaman «malum» convenit. Assimikitio litterarum nasalium cum sequentibus dentahbus t, d, qualem in forma algya nianna (n) videmus, etiam in dialecto kazanica perquam usitata est, e. g. annan loco andan «inde», «illinc». In dialectis nogaica et bas- kirica eadem assimilatio obvenit, cf. exemplum a VAmbery citatum garkinnin loco garkindin «a consanguineo». Postquam correctiones clarissimi Hnguarum orientaHum professoris Pestinensis in praecedentibus soHcite examinavimus, earum auxiHo et ope exemplarii Kun-Szen-Miklosiensis totum textum in hunc modum emendandum proponimus : Bezem atamiz kim sen kiikta.. Senlasiin sen adinij ')=> Doziinsun sen kcingliing nigakkim gerda akaj kiikta. Bezem otmakemezne ber bezga biiton biiton bu g()n. Al bezem menamezne nigam bezdii jajirmiz bezga citrii gelganga. Ikma beznc al gamanga. CODEX CUMANICUS, d Kutkor bezne al gamanna(n). Sen bar sen : boka cali^k), bot(au) ige tengri. Ammen. Possessivum «nomen tuum» , «voluntas tua» in hac oratione per praepositionem pronominis separati sequenti substantivo cum suffixo possessivo conjuncto exprimitur, eadem dicendi ratio emphatica in Hngua hungarica perquam saepe usitatur et in hac re constructio hungarica antiquam cumanicam alterasse mihi persvasum est, in oratione enim codicis Venetiani loco sen adingy sen kdnglting possessiva senig (sening) atig (ating), senig (sening) tilemegin (hanleehing) obveniunt. «Pater noster» Cumanicum in pagina 126 codicis Venetiani ita scriptum legitur : Atamis kim kocta sen. Algiszle bulsun senig atig. kelsin senig hanlechin. bulsii senig tilemegin nezikkim kocta alley ierda. kundegi otmackimisni bisga bugun bergih Dage iazuclarmisne bisga bozzatkiL necik bis bozattirbis bisgit iaman etchenlerga. Dage iecnik sinamakina bisni kuurmagiL Bassa barce iamandan bisni kuthargiL Ame. Forma ditlsun loco cagataici bo/sun plane cum pronuncia- tione kazanica bul- convenit, jam ex his duobus orationis textibus quisque pronunciationis cumanicae cum kazanica perfectam quod ad vocales concordiam facile perspicere potest. Etiam in dialecto bosniaca loco vocalis 0 interdum u pronunciatur. ' In annotationibus manuscriptis notarii cumanici Gabrielis Terbolcs sequcntes salutationes repertae sunt : 1 . Zubet kJiaron 2. Haj majdon alfekor 3. Tenzade khinade 4. Istinivili tengite kelibe quae etiam in protocollo Kun-Szen-Miklosiensi in hunc modum scriptae occurunt : ' Blau : Bosnibch-turkischc Sprachdenkmaler. Pag. 21. LI Salutationes. La obcthe7'on ! alahajdom! Alafekor ! tenzene ! J^enade^ scini- vico tengctc Jiclebele. Has ultimas salutationes Jerney aliquantum diverse scriptas publicavit : Laobethrom ! Alahajdon ! Alafckor! Tenzene! Kenade ! Iszcinivico ! Tengelebele ! Voces praedictae etiam in manuscripto quodam Danielis CoRNiDES ita scriptae legi possunt : Laobetherom ! Alahaidom ! Alafel^or ! Tenzcne ! Kenadc ! Sci- nivisco tenorele helebele^ Haec ultima iectio a priori parum tantum differt. Versio hungarica salutationibus collectionis Gabrielis Terbolcs appo- sita diserte demonstrat, eas dialogum brevissimum salute accepta et reddita continere. Prima questio hujus dialogi Tenzene kenadc esse videtur, id est tinc scn mi kcnding «quomodo vales tu ?» Aman tinc turtungizmu enim in lingua turcica orientali «quomodo vales?» significat, kending yqvo tu quidem significat. Interlocutor questioni praedictae cum laobethrom, id est ^^sy^ y^\ v^ «optime valeo» respondet, quam laetam responsionem quaesitor cum exclamatione Alahha Jiamdan, AlaJiJia silkrdn accepit gratias Deo actas ita continuans: istdnib bild tcngridcn tilcrbcn «cum desiderio (sakitem tuam) a Deo exposco». S protractum copista facilHme cumy^con- fundere potuit et ita effectum est, ut loco siikrdn exemplaria wo^Xx-d^fckor exhibeant. Voces arabi^cae in liis salutationibus admi- rationem minime efficiunt, optime enim doctissimus Blau obser- vavit, Hnguam arabicam et persicam, plus quam Hnguae occidenta- les, indolem idiomatis cumanici afifecisse. Quum in Htteris summi pontificis Honorii IV. ad regem Ladislaum Hungariae de anno 1287 scriptis legimus, regem cum ipsis Saracenis conversari et hunc Htterarum locum cum sequentibus de eodem rege Ladislao vocibus Thuroczii : «cumanice et non cathoHce conversabatur»^ ^ Tom. III. Part. II. pag. 94. Fragmenta aliquot Diplomatum et Aetorum pubiicorum. Pag. 117. Inter Mss. Musei Nation. Hung. V. apud Jernky. Tom. I. Pag. 295 — 296, ^ Chronica Hungarorum. Pars II. cap. 80. d* comparamiis, Ciimanos in litteris Honorii Saracenos denomi- natos esse facile perspicimus, nomen vero Saracenorum in litteris pontificum ejus temporis sequtores religionis islamicae significare optime novimus. Doctrinam Corani apud Bulgaros, Chazaros, Cumanos propagatam fuisse multis et gravibus testi- moniis confirmatur. Voces arabicae ad cultum pertinentes in codice cumano Venetiano haud ita rarae sunt, e. g. Jiaziz 'yi\^, kiirban «sacrificium « , aval «initum)> etc. Nomina mensium Januarii et Novembris in codice Venetiano : safar ay et knrban baran ay (sic!), praecipue nomen ultimum doctrinam Corani apud Cumanos propagatam fuisse manifesto conprobant, ^S^ enim Muhammedanorum solemne festum est. Plan-Carpinus vero ac AscELLiNUS diserte dicunt, eos in terra Bissermorum populum cumanice loquentem, religionique saracenae addictum visitasse.' CoRNiDES in collectione rariorum annotationum aliam quoque salutationem manuscriptam possessit, quae super mensam dice- batur, sciHcet : Mikaniaz knnsennicnden szenakori kikenieniezne^ id est : KJianiuiiz kiin sen mcndan ! siina kor ikindkoncznc «Domine noster ! contentus esto nobiscum et da (nobis) panem nostrum.» Mikaniaz a forma Klianiniiz per transpositonem ortum esse vidctur, — quod ad verbum kiin vel kon^ cf. formam factitivam cagataicam JL/cv^Jo^ (kdndiirnidk) formamcjue dUjb^ «contentus esse » apud Pavet de Courteille, — verbum sun «offerre» significat, cf. cagataicum ^^l+j^ (sonniak), kazanicum snn-, quod ad formam suna kiir, cf. formas imperativi turcicas yyf3y^^ yfS^^yy^^^y^ « cs » , « cstc » , propiTe « videas, ut sis», «videatis, ut sitis». Secundum doctissimum Bohtlingk fortasse in formis imperativi jakuticis bisar, bisaring idem kor latitat.^ F^orma kikcme (nieznc) manifesto pro iknidk «panis» scripta est et haec ^ Fejer Cod. Dipl. Tom. IV. i. pag. 426. ^ Tudomanyos Gyiijtemeny. 1833. Tom. X. pag. 91. V. apud Jernev \. c. Tom. I. pag^. 296. 3 Jakutische Grammiitik, 303. LIII forma kazanico ikiucik ad littcram respondct. Etiam in liac brevi salutatione pronunciationem kazanicam observamus, scilicet e pro /, /7 pro o scriptum est. Nomina propria et f^eo^rapliica antiquiora Cumanoruni Hungariae quantum ea ex diplomatibus, conscriptionibus, cliro- nicis et scriptoribus historicis novimus, magnam partem tur- cicae originis sunt. Ipsum nomen Kuthen celeberrimi ducis Cumanorum cum vcrbo chivaico kiitmdk, kazanico kot- « pasto- rem agere» connexum est, pastor enim in antiquis temporibus et ducem et regem significabat. Nomen Arbuz cum cagataico arhaiuak, arbatuiak «consiHari» convenit {arbagci « consiliator, » ex quo per formam intermediam a7'hav , arhau (hphtongo au tandem in o, u contracto forma c?;'<^?/-facile oriri potuit). Turtul, nomen nobilissimi Cumani, cujus memoria in nomine loci Tortcl faln adhuc viget, cum antiquo hungarico turnl, cagataico turgul «falco, » mongoHco tnrlak «corvus» convenire videtur. Nomen loci Altak szdlldsa, hodie AtokJidza cum cagataico aldag «dolus malus» convenit. Baych scdlldsa, quod «descensus» dicitur, quod ad primam compositionis partcm cum hatik kazanico «terrenum palustre, » «profundum» idem esse quis non videt. Nomina Keldech, Kuchmeg, Iteg, Tescench, Byter, Isok, quae omnia clarissimus Stephanus GyArfAs in secundo volumine egregii operis sui «A Jasz-kunok tortenete» inscripti retuHt, sane tur- cice sonant. In diplomate de anno 1347 arcliivi Comitum ZicHY : nomen gentis Cumanorum cJicrtau memoratur, quod nomen etiamnum sub forma Cscrtdu viget et cum cagataico (^Ljwj^s. «abyssus, » «vorago» idem esse videtur : «No,s comes KuMCHEG, capitaneus Comanorum gencrationis CJicrtau.^^' In hoc ipso diplomate Kumcheg ita loquitur : «ex permissione Churchy fihi nostri — — — annuimus et concessimus, duode- cim comanos filtreas domus habentes, videHcet Paulum dictum Chyta, fiHum Manthula, Thomam et Nicolaum fiHos ejusdem Manthula, Mesther fihum Nicolai, Bolden fihum Jamulo, ' n. Tom. pag. 268 — 9. LIV Kystre filium Japza, Tastra filiiim eiusdem Japza, Beke filium Althabarz. — — • — — — » Nomen Manthula ■ fortasse ex arabico JtX-co «praestantior ligni agallochi species» depromptum est, cf. formam persicam xJtXAxi. In diplomate reginae Elisabethae de anno 1367, die 28 Aprilis capitaneus Karla ! nominatur : — — — — — « Sub capitaneatu Johannis fiHi ' Stephani fiHi Karla capitanei Comanorum nostrorum genera- •< cionis Chertan constitutis, speciaHter Choba, Umul, Olaka, j Bese&c» In diplomate quodam de anno 1325 nomina trium i nobiHum Jazygum famulorumque unius eorundem memorantur : ; «Jazones circa Chabam (hodie : PiHs Csaba) commorantes : ' Chatharch, Zudak, Byk et famulum eiusdem Karachinum i ac Chywach — — — — ,» cf. vocem ^agataicam ^^U^- In diplomate regis Stephani V. de anno 1266 nobiHs quidam cuma- nus «comes Parabuch » nominatur, cf. chiv. dig' «princeps». In ■ antiquissimo diplomate archivi districtuum Jazygum et Cuma- | norum, quod diploma anno 1323 rex Carolus I. dedit, sequentia | nomina Jazygum conscripta reperiuntur : « Jazones fideles nostri : Larzan fiHus ZoKAN, Iwachan fiHus TuRDUH, Jacobus filius 1 Keskene, Chareth fiHus Ambultan, Demetrius fib Gubul, ■ Stephanus Beegzan, PauHis fiHus Mokzun, Andreas fih Chakan^ Zakaran et Georgius filius eiusdem, Demetrius fiHus Keyan, ' Stephanus fihus Kurman. Hurz, Arpan, Andreas fihus Zuagan, ; Zaduk fiL Kalhen, Georgius fil. Magar, Petrus fiHus Chamaz.» ; FiHi in hac nomenclatura jam nominibus christianis appeHati j sunt, at nomina patrum excepto Magar, quod cum Magyar ! idem esse videtur, prorsus indolem Hnguarum turcicarum redo- lent. In conscriptione possessionum cumanicaHum sedium Mysc, Kyszalaas , Layos , Szabadzallaas de anno 1557 locus Karah \ «nigrum» et praedium Thazlaar, (n^xlLj «lapides») memorantur, ! quae nomina turcicae originis esse dubium non est. In nomen- ckitura Cumanorum majorum sedis Koolbaaz anno 1572 con- scripta' haec quoque duo nomina locorum memorata reperiuntur: j ' «Summarius extractus Possessionum, colonorum, censuum, Muneralium, et ; aliorum proventuum, pertinentiarum, Arcium Agriensis, et Zarwaskew, ac Jazigum, LV Nagithurgon et KystJniigon, in c|uil)us tliurgon a radice verbi turcici tur derivatum stationem, hun<<aricum szdllds si^^nificat. — Reges Hungariae seculo XIII. interpretes linguae cumanicae habuisse vel saltem servitio eorum interdum usos fuisse ex diplomate sequenti capituli Strigoniensis satis superque elucet : « Gregorius prcpositus et Capitulum Ecclesiae Strigon. omnibus xpi. fidehbuSj praesentes litteras inspecturis salutem in domino, Ad universorum noticiam tenore presencium volumus pervenire. Quod cum domina Maria Illustris Regina Ungariae, nobis per suas litteras precepisset, ut unum ex nobis, cum comite Rubyno, VilHco Strigonensi, homine suo mittere deberemus, cuius testimonio idem comes Rubynus terram ipsius domine Regine, A^yrvocatam, quam Mortumis et Georgio interpretibus Kelduchyni cumani, eadem domina Regina in praefatis suis litteris se contuHsse scribebat, perambularet et statueret hominibus memoratis» etc. Datum per manus magistri Sixti, Scolastici Strigon. Anno domini. M°. CC°. LX". octavo.' — Nomen montis Kaska dagJi in regione cumanica prope mare Azovium, quem montem Abulfcda J-ajsxII v_.AJua)( nominat, doctissimus Blau in dissertazione «de Cumanis» optime cum glossa cumanica vocabularii Venetiani chcscha, cagataice \JL^^ «breve» comparat, in territorio enim linguae cumanicae quaqua incedimus, ubique eandem indolem hujus linguae turcicam conspicimus. V, Nomen Scytharum jam antiquissimis temporibus collectivum fuisse et hoc ipsum nomen populos quoque turanicos a regi- onibus oHm hyperboreis dictis usque ad territoria populorum Cumanorum maiorum et minorum, oppidique Nagy-Zeghed, unius integri anni 1570. Et eorundem proventuum limitata taxatio. Per Egregios Petrum Faygelium, Consili- arium Camerae Scepusiensis, Joannem Freydenreich, Magistrum Lustrationum, ac Joannem Swkan, Sacrae Caesareae Regiaeque Maiestatis Commissarios, Anno Domini 1572. conscriptus." V. apud JERNEY 1. c. Tom. II. pap. ^'jT). ' Hoc diploma membraceum de anno 1268 in archivo capituli Strigoniensis con- servatur (priv. Lad. 29. Fasc. i. Nro. 2.). V. Monumenta EccL Strigoniensis ed. FERDINA.NDUS Knauz, Strigonii, 1874. Tomus i. pag. 561. LVl stirpis iranicae diffusos significasse constat inter omnes. In epopoea Persarum icoUieLi inscripta memoria antiquissimorum et perquam sanojuineorum bellorum frentis iranicae cum turanica adhuc viget. Strabo in 3 cap. libri VII geographiae auctoritate Epliori usus non solum Sauromatas a Scythis distinguit, sed ipsos Scythas indole et moribus inter se multum differre dicit: " Eipoftoq o iv rff ztZ('i.f)Z7j avj z^q laToplaq, Eopcortr^ o i7Tcypa(po[iiv7j ^:l^X(p, TtsoiodsOtrac: t/^v E'Jp(u7TY^'> !'-^'/J'' —^■'^'^(uv i7i\ ziltt u>qa\v slvac t(o<^ r£ (/).).(o</ Zx>jtl(ov xa\ T(ov la>jpoitaT(ov Touq ^couq avouolo>jq' Touq luv yap sival y(jJ.t7:n>)A (ortTt x(i\ dvii p(07:o(paytiv, Touq (Tz xa\ t(ov a?.).(ov ^(ixov a^iiyeadac. x. t. )..^ Herodotus vero Hnguas scythicas haudquaquam ejusdem indoHs esse dicit, ita e. g. Gelonorum linguam a Budinorum clare distinguit et hoc loco sane linguam Gelonorum non graecam, sed scythicam intellexit, nam linguam graecam a Budinorum idiomate distinguere minime opus fuit, " — aHo loco Hnguam sauromaticam ab aHorum Scytharum Hnguis (Hversam esse tradit.^ Strabo diserte ait, Graecos nomen col- lcctivum Scytharum propter rerum ethnographicarum ignorantiam falso usurpasse, quippe antiqui Graeci varietatem populorum septemtrionis ethnologicam non satis perspicientes omnes eos populos nomine Scytharum appellabant : (pyjp\ yap xaTo. t/jv t(ov (j.()yf).i(ov ' ED.yjorj (w^av, (oansp Ta 7Tf)()-^ jdoppav fiipyj za yvojpciw. kv\ ov^rw.Tc ^x'')(Uj.q ix('i.).o'jv rj v(w.('jd(xq, (oq Oarjpoq, — — — , vc'' iv ovon.a t(ov xa(f ixaaTfJ i(^v(ov TaTTonivojv fjca Trjv ayvocfjv, o'jt(o to. ptarj i.ppcv(j 7Z('i.VTfj .\\(Uo7it(jv xfjXtcaBfjc Tf). 7rp(jq (OXSfJ.V(p. fW.pTUpSC (jk TO. TOca>)TfJ^ Justimis Pompcji Trogi epitomator Scythas ipsis Aegyptiis anti(|uiores dicit : « Scytharum gens antiquissima semper habita ; quamquam inter Scythas et Aegyptios diu contentio de generis vetustate fuerit, » « His igitur argumentis superatiis Aegyptiis, ^ Strabonis Geoirraphica. Recognovit AuGUSTUS Meinekr. Lipsiae, 1853. Vol. il. Pag. 415. ^ Lib. IV. cap. 108. 3 L. c. cap. 117. •♦ Lib. I. cap. II. §. 2y. Editio Teubneriana, recognovit A. Meinxke. Vol. I. pag. 43 (Lipsiae, 1853). IVlI antiquiorcs semper Scythae visi»' et chronop^raphi christiani antic|uissiniarn epociiani regni Scytharum in Asia Ixu>it(Ti).6q nominant. Nomine collectivo Scytharum etiam diversas gentes turcicas contineri c nube testimoniorum elucet. Massagetas, Alanos, Sacas, Parthos, quos anticjui communiter Scythas nomi- nabant, scriptores recentiores graeci diserte Turcas dicunt, sic Theophanus Byzantinus Massagetas, quos Persae sua Hngua Kermicliiones dicunt , Turcas esse non dubitantcr asserit. ^ Alanos a Massagetis ortos fuisse Ammianus Marcellinus disertc dicit : «Alani ex montium adpellatione cognominati ». Sacae, quos Strabo simul cum Massagetis memorat,^ oHm intcr Oxum et Jaxartem easdem regiones habitabant, quas per omne tempus populos turcicos occupatas tenuisse notum est. Parthos, de quibus paulo infra uberius disseremus, doctus praelatus GalHae GuiARDUs de Lauduno initio secuH XIII. cum Turcis ejus tem- poris in indole populari optime convenire dicit : «Nam modos qui Turci, vetere sunt nomine Parthi.»^ Hoc loco observo, in nornine coHectivo regum Parthorum arsak (apud scriptorcs romanos arsac-cs) et in nomine ethnico Massagetarum (Mas-sag) nomen antiquum Sacariim (apud graecos Idxa^ procul dubio inclusum csse. Vox sak, saka cum voce turcica orientaH ^Lw «prudens,» «inteHigens,» «sanus» eadem esse videtur. — Nomina geographica regionis a Ponto Euxino usque ad mare hyrcanicum apud antiquos scriptores magnam partejn auxiHo Hnguarum turcicarum sufficienter expHcari pos- sunt at(jue quacdam nomina in turcicis tantum Hnguis eam significationem habent, quam eis scriptores anticjui attribuunt, itae. g. Temerinda, Karbaluk, Graucasus, Silyn &c. Plinius in VII capitulo libri VI «NaturaHs Historiae» originalem significa- tionem nominis Temerinda (aL ecHt. Temarunda) « maris matrem» » Lib. IL cap. L 2 In Photii Bibliothcca, 1824, in 8. Pat,'-. 26. a. 3 Lib. XI. cap. 8. 4 Du Ch[';sme Fr. Historiac Francorum Scriptorcs. Lut. Parisiorum, 1641. Tom. IV. pag. 889. V. Jerney libro c. Tom. II. Pag. 164. LVIII dicit : «Tanain ipsum Scythae Silyn (al. eclit. Sinum), vocant, i Maeotin : Temerinda, quod significat « matrem maris. » Sic et | DiONYSius Maeotin iizzioa -6)^to'j vocat. Primam partem vocis ! compositae cum turcico tiugis, tcngiz^ hungarico tenge}' optime i convenire persvasum habeo atque in forma hujus vocis terncr j (pro tcngcj-) antiquum exemplum permutationis soni ^' cum r \ in Hnguis turcicis, praecipue in cuvasica multum usitatae \ conspici potest. In forma turcica orientaH kozeng «fenestra» sibilans .:: ancipiti dentah r verbi kdrmdk respondet et hanc ipsam permutationem videmus in forma factitiva verbi kdrmdk : j kostdnndk « monstrare, » cf. jacuticum eocttop juxta KorocryH etc. ; Etiam hoc annoto, in forma tcmer a Plinio tradita hanc ipsam j permutationem vocahum e et i occurrere , quae in dialectis i turcicis prope Maeotin et postea usum obtinuit. Plinius falso | pro n, m scripsit. Nomen Silyn turcico orientaH ^-si^*" respondet, i quod «lucidum,» «splendens,» «Hmpidum» significat. Scythae J etiam Jaxartem «SiHs» nominabant (hodie v-v**' vel v-y*' lj>4>.) Idem Plinius Scythas montem Caucasum sua Hngua Graucasiim (aL edit. Croucasim, quod mihi quidem meHus videtur) nominasse ' dicit : «Scythae ipsi Persas, Chorsaros : et Caucasum montem, , Gi-aiicasum^ hoc est, nive candidum.» ' Kar in Hnguis turcicis «nivem» et okar «altum» dicit, quod ultimum in formis ^?^^^?;^, uig. okan^ cag. ogan «ens supremum,» «deum maximum» signi- i ficat. Nomen Graucasus a Plinio traditum e turcico kar aukas \ (aiikar) «altitudo nive candida» compositum esse haud ita \ incredibile est, sibilans enim formae Graukas facile in ancipitem I dentalem r transmutari potuit (cf. exempla paulo superius ahata et uiguricum tormdk, tiirmdk (in glossario VAmbery") cum I cag. tozmdky £ag. okar, altum <zwm oguz «tumidum,» «crassum.») ; In nomine turcico Kaucasi Kafdagh syHaba kaf cum kau plane convenit, dagh vero idem significat, quod antiquum aukas, ' aiikar (okar). Doctissimus H. Kiepert in geographia orbis I ' Lib. VL cap. XVIL ^ Uigurische Sprachmonumente. Innsbruk 1870. I.IX terrarum antiqiiis noti, cujus primam partem nuper edidit (Berolini, 1877), cpiasdam montis Caucasi valles jam anti- quissimis temporibus a populis turanicae originis inhabitatas fuisse asserens etymologiae nostrae nominis Caucasi a Plinio traditi validum suppetit fulcimen. Antiquissimus vero Arme- niorum historicus, cujus Hber sub nomine AgathanCxEli notus est , ab Armeniorum rege Teridate (n. anno 237) ait auxiho quorundam populorum Caucaseorum , quos diserte Hunnos nominat, Persas bello devictos esse. Scythae Maeotin etiam Karpaluk (apud Tzetzem, Chih VIII. 773) nominabant, quod nomen in hngua eorum piscinam significabat^ cf. turcicum balik «piscis». Non solum nomina geographica Scytharum praedicta, sed etiam nomenclatura deorum scythica , quam pater histo- riarum Herodotus memoriae prodidit , talis est , ut quisquis hnguarum turcicarum peritus indolem hujus nomenclaturae tur- cicam ilhco perspiciat, Herodotus enim ait, Scythas Vestam Tabiti, Jovem Papaeos, Gaeam Apia, Venerem Uraniam Artim- PASA, Neptunum Thamimasadas nominasse. ' Origenes haec ipsa nomina in suo hbro contra Celsum rursum perhibens Apohinem Gongosur nominat, pro quo Herodotus loco citato Oitosyros habet. "^ Forma (^ongos evidenter cum turcico oiincs «sol» convenit, Thamimasadas vero, pro quo Origenes : Thagi- MASAD scripsit , quod ad primam ejus partem , cum turcico fcngis, tijigis idem esse videtur (Thamimasadas fortasse idem valet, quod turcicum tcngising atasi «pater maris, » cum quo nomine etiam Temerinda praedictum in prima parte convenit), — Artimpasa plane idem est, quod turcicum erdcni pasa omnium virtutum quasi caput. Tabiti xmVx «adoratam» (deam) significare videtur et nomen summi dei Papacos cum turcico baba «avus,» babu', baja «senex,» — uigurico bajat, ^agataico bijat «deus» optime convenit. Etiam in hngua hungarica Deus interdum ' Lib. IV. cap. 50. ^ Lib. IV. caput 59. LX «senex» nuncupatur, v. locutionem : drcg Istcji ^ et in ipso nomine Jsten «Deus» prima Syllaba is fortasse «antiquum,» «aeternum» significat, cf. vocem os «avus,» «priscus». Antiqui igitur Turcae Deum ut ens supremum Okau, aiikan, ut patrem generis humani anticjuissimum bajat et uti ex nomine Papaci discimus haba invocaverunt. Hoc brevi excursu etymologico peracto ad enarrationem historicam redeamus, Herodotus a dextra fluminis Tanais supra terram Budino- rum Thyssaf^etis vicinos Jyrkas ((|uod mihi scribentis errore ex priscino T')(r/ju ortum esse videtur, nam b'tterae 7' et / inter se facilHme permutari possunt) habitare dicit.'' Plinius vero inter diversas gentes circa Maeotin prope Tussagetas (al. edit. Thussa- getae) Turcas (ab edit. Tyrcae) quoque memorat : « — Tussagetae, Turcae, usque ad soHtudines saltuosis convalHbus asperas : ultra (juas Arimphaei, qui ad Riphaeos pertinent mon- tes».^ Nomen popuH V-Wr/.', quos Herodotus (IV. 22) nomades venatorios fuisse et inter Volgam et Ural habitasse dicit, cum turcico juriik «viator» idem esse Kiepert conjecit («Lehrbuch der alten Geographie,» H. Halfte, pag. 342). Nomen Turcarum, uti jam vidimus , apud scriptores byzantios tandem sensum coHectivum nactum est et hoc ipsum nomen etiam apud scriptores orientales haud ita raro ut coHectivum usurpatur, sic Saadia nomen manifesto coHectivum ni^inn per "jin Sk interpretatur nomen(|ue Turcarum jam in Talmude (tract. Jebamoth) loco 7'^<^'v?';';;/^7 legi potest : 'p'"inn'D «domus (famiHa) Turcarum,» ad quam vocem Paulus Cassel recte anno- tavit, hoc loco nomen citatum nomini ons, id est Persiae opponitur, quae oppositio cum perquam nota Trani cum Anirano vel Turano optime convenit. '^ Nomen Togarma cum nomine ' V. Cl. Pauli HunfalVV «Mag-yarorszag Ethncigrapluaja». Pestini, 1878. Pag. 241. ^ Lib. IV. cap. XXII. 3 Lib. VI. cap. \il. ■* Der Chazarische Konig-sbrief aus dem X. Jalirlnindert. Berlin, 1877. Pag. 88—89. LXT iJvJidem esse MordtmanNus recte admonuit. Tn. D'Oksza et alii iii nomine persico Turan item nomen Turcarum latitare dicunt. " Sc/;is cddin in loco sequenti vocem cLj procul dubio sensu collectivo adhibet : icJljuJf^ cLaJI ^-o ^^iX)y^ C^ \^\'i ^UIJI L^ «Bulgari dicunt se inter Turcas' et Slavos habitare».^ Nomen Sacarum Herodoto docente Persae itidem ac collec- tivum usurpabant ; lUfiaat nu.vza.q, zooq, ^-Audaq xaliwjat laxag.. ^ Alil scriptores byzantii et orientales diversos populos turcicos nomine Hunnorum appellabant, sic Procopius in Hbro «de bello Gothico» Massagetas Hunnos dicit : «Massagetas, sive, ut jam vocant Hunnos»,'* Evagrius in historia eccles. « Hunni, oHm Massage- tae,» etc. Theophylactus Simocatta Persarum vicinos (Parthos) a niultis Turcas appellatos ab aliis Hunnos orientis nuncupari dicit et aHo loco operis expresse ait, Hunnos orientem Boream versus incolentes a Persis Turcas nominatos fuisse. Procopius popuHim Bulgarorum constanter Hunnos nominabat. Nomen Hunnorum sensu coUectivo etiam apud Orientales invaluit, ita e. g. historiarum scriptor persicus Mirchond Avaros, Kazaros, Uzos et Bissenos stirpis hunnicae quatuor ramos nominat atque scriptores syriaci a temporibus Cyrillonae ^ usque ad Barhe- BRAEUM nomine IIunoje diversos populos turcicae et mongoHcae originis denominabant. Jidem popuH turcicae originis etiam Ugori, Uguri, Juguri nominantur. Antiquissimum nominis Ugor vestigium fortasse apud Strabonem reperitur, celeberrimus enim geographus in nomenclatura gentium regiones inter Tanaim et Istrum incolentium populum quendam Jazygibus vicinum Urgos nominat : rj ol 'jnscfrxetjii^^yj naaa ycof>o. too Xz'/t)i\^Toc, iieTa^u BofiuaiJivouq, xa\" lavf/ou npcoTYj ii.v> iaTVJ rj tmv rsTMw if//^nca, ZTzecTO. o'c 7'upsyiTac (lortasse Tussagetae Plinii) i/.ed'' ou-s ol 'A/C^^-es' Iap}mTac xac o'c Uaailecot Ityo- lO. ' Histoire de L'Empire Ottoman. Constantinople, 1871. Tom I. Pag. i( ^ Memoires de TAcademie de St. Petersbourg. VI. Serie, tom. I. pag. 550. 3 Lib. VII. cap. 64. ■* Lib. II. cap. I. 5 Z. (1. U. M. G. Tom. XXVII. Pag. 383—591. Bickkll, dic Gedichte des Cyroi,lanus etc. LXII //.rvof X(u O-jrtyot, To u.h> Tzlio'^ '^onddsg, o?Jyo: ds yewpyeag in;f/.3?,o'jasyoc.^ Si vero nomen Tiiregetarum cum nomine Tussagetarum Plinii idem esset, quod non dubito, Urgos quoque cum turcis Plinii unum eundemque populum significare firmiter crediderim. JoR- DANis nomen Hunnorum etUgurorum ita conjunxit, ut ii apud eum in loco sequenti nomine composito Hunugurorum nuncu- pentur: «Hunugori autem hinc sunt noti, quia ab ipsis pellium murinarum venit commercium», " quamobrem «pellis» in lingua rabbinica S31S' ''31K dicta esse mihi videtur,^ nomen enim Hunno- rum in idiomate syriaco interdum sub forma Unoje apparet. Theophylactus Simocatta Uaros, id est Avaros et Chunos uno eodemqe nomine Ugoros dicit."* Nomen Khagani, quod supremum ducem apud Avaros significabat, nomina minorum dignitatum tndun et jiLguy (cf. verbum turcicum ;jUjy», quod non solum «tenere», «possidere», sed etiam «regnare» signifi- cat), ipsum celeberrimi Khagani nomen proprium Bajan (cf. cagataicum ^Ls «dives», «princeps»), denominatio sacerdotum Avarorum a Theophylacto tradita^: bokolabra, cujus formae primam partem doctissimus P. Hunfalvy cum voce turcica ^yi comparavit,^ Avaros gentem turcicam fuisse diserte com- probant. At non sokim Hunni, Avari, Cumani, sed etiam ahae tribus turcicae terram Desti Kipcak inhabitantes apud occi- dentales uno vocabulo Ugori denominati fuerunt. Jam doctus Olivieri, qui diplomata ct hbros reconditos historiae Januen- sis indefesse scrutatus est, annotavit: «hngva ugaresca o uga- rica era forse Tidioma tartaro degh oigurs (sic !) molto simile al Turco».'' In chplomatibus Eliae et Iharcassii, originahs ho- rum tractatum lingua «ogarescha» dicitur, at in aho tractatu de anno 1387, cum sex tantum annis post datum Eliae con- ' Lib. VIL cap. 3. 17. ^ JORDANIS hisce vocibus addidil ; «quos tantorum virorum formidavit audacia» 3 Vide Elias sub radice "l^HD in Tisbi et passim. 4 Lib. VII. 8. 5 Lib. I. 8. ^ Magyarorszag Ethnographiaja. Pag. 152. 7 Histoire et Memoires de rinstitut Royal de France, classe d'Histoire et lit- terature ancienne. Tom. III. Pag. 117. LXIII scripto haec eadem lingua jam non «ogarescha •>, sed «hngua tartarica» denominatur: «et praesentis instrumenti de hngua tartarica») etc' Non solum Januenses, sed etiam ahi scriptores occidentales Turcas Tauricae et chanati Desti Kipcak «Ugores» nominabant. Nomen Ugor cum nomine Turcarum eponymo Oghuz idem esse videtur, historiarum enim scriptor persicus Resideddin simul cum tribu «Oghuz» sequentes tribus: Kip- cak,- Kangh (cf. trium tribuum bissenicarum nomen KyVNGAR), Karlik, Kalagi, Agac-Eri et Uigur nemorat. In hisce formis ejusdem nominis: ogor, ugor et oghuz permutationis sibilantis cum r alterum antiquum exemplum conspicimus, cf. nomen a Plinio traditum Temerinda nomenque Neptuni scythicum Thamimasadas. Tribum" Oghuz Russi interdum Polow-zi no- minabant, Polow-zi vero Cumanos significare constat inter om- nes, Cumanos autem Theophylactus \. c. simul cum Avaris Ugoros nominat; his praemissis sequitur nomen Ugor et Oghuz ejusdem originis fuisse. Chalcondylas Oghuzorum duos prin- cipes Duzalpes et fiHum ejus Oghuzalpes cum Byzantinis behum gessisse dicit. Tribus Oghuz postea «Turkornanorum» chcta est, at ramus quidam tribus Jomut Turkomanorum Ogurcali et non Oguzcali dicitur.^ De origine autem Turco- manorum H. Kiepert L c. pag. 58 haud dubitanter asserit, eos Daharum, Massagetarum, Parnorum progeniem esse. Ipsum nomen Ogur «secundam fortunam», «bonum omen» significat. Cumanos Theophylactus uti jam vidimus, Ugoros, Ibn Foslan et ahi scriptores orientales et occidentales Turcas, Georgius Cedrenus Scythas nominat : rh tClv ()i)^o)vi>ho<i)'iyoq,ni ■/.(u o^jzot l/.'ji)txw /.. r. A."* Plinius inter gentes, quae regiones a mari ' V. nostram dissertationem «Adalekok Krim tortenetehez» ((cadditamenta ad historiam Krimiae»). Budapest, 1873. Pag. 32 — 33. 2 Histoire de TEmpire Ottoman par Th. D'ok,sza. Tom. L Pag-. 11 (in anno- tatione). 3 Cagataische Sprachstudien etc. von Hkrmann Vamhkry. Leipzig, 1867. Pag. 22T,. ^ IL S82 editio Bonnensis. LXIV Caspio orientem versus sitas incolunt, Commanos et Jatios me- i morat' ac prope portas Caucasiae castellum quoddam « Cu- . mania») noniinat : «Ab iis sunt portae Caucasiae, magno errore. a multis Caspiae dictae, ingens naturae opus montibus inter- | ruptis repente, ubi fores obditae serratis trabibus, subter me- i dias amne diri odoris fiuente, citraque in rupe castello (quod \ vocatur Cuinanid) communito ad arcendas transitu gentes innu- j meras : ibi loci terrarum orbe portis discluso, ex adverso ma- • xime Harmastis (al. edit. Hermasti) oppidi Iberum»' (al. edit. ; Hiberum). Claudius Ptolemaeus (138 — 180 p. Ch. n.) jam ' Cumanos prope Maeotin, inter Basternos et Roxolanos habitare i dicit." Cornides ad hunc locum in litteris cit. ad Georgium Pray annotavit : «Praecipuus Codex Ms. Graecus Ptolemaei \ membranaceus, e BibHotheca Matthiae Corvini Regis in Augus- 1 tam translatus, qui inter Codices graecos Mstos Historiae pro- \ fanae Numero i-mus est, quemque dedita opera inspexi, diserte 1 habet : /ovi/of. » Idem Ptolemaeus Udos (= Uzos) ad inferiorem I Volgam habitare dicit. Cumanos longe prope mare Caspium in antiqua Parthia habitasse jam inde consequitur, quod Persae mare Caspium et yc y:^ vel sji >^j appellabant^ quod nomen etiam apud Turcas invaluit. Flumen Kuma, quod a Caucaso j oritur et in mare Caspium influit, nomen suum itidem a Cu- manis cepit. Kumam antiqui cUdon» nominabant. — In libro \ «Gihannuma» inscripto oppidum Cumanorum ,^.f^ memo- 1 ratur, c|uam formam nominis per negHgentiam scribarum a \ ^l^ [^yjyjS) «laetitia», «faustum nuncium», «dehciae» corrup- j tam crediderim : ^-aji-^ sOwSsol^ y^ ^b ^\^Lls sOwJ «^>-s «-LtLoxl J-«^ | ^3w4Jl ,,_>jwSXj v*-5^ l<V^*^"' t^ ^ ^'^)^ ) <S "' r*^ '/p-^^y*' stXJNLo LX-i-cLoxl tXjtXjpo ^l ^^LjU" ^^Lcy ^^} ^lXjciaJ (jU-oL^i"^ ji )y-***5 )y-^*^ r^ '-^;' .^tXLI F^RAHN recte admonuit loco yijU» : yijLa. legendum esse, id est Jaik, quod flumen Ptolemaeus Daix scripsit.'* Cumani ; ' Lib. VI. cap. XVI. - I ^ Lib. IIT. cap. 5. §. 19. ; i V. Kr,APRO!H. «Notice de la mer Caspienne». Memoires relatifs a TAsie. : Tom. III. Pag. 2^2. 1 ■t Lib. VI. cap. 14. §.2. LXV igitiir non prorsus more nomadum vitam egerunt, sed uti ex verbis citatis intelleximus, principes eorum oppidum (|uoque regium habuere, quod post devastationem Mongolorum Nogai tandem restauraverunt. Usque ad finem IX seculi Cumani re- gionem inter Chazaros et Bissenos occupatam tenebant, tunc autem simul cum Chazaris in terram Bissenorum irruentes eos antiquis mansionibus depulerunt, sed nonnulli Bissenorum Con- STANTiNO docente tandem in patriam reduces cum Uzis, id est Cumanis, amicitias conjunxerunt, attamen et postea — ad tem- pus saltem — inter se aliquantum diversi manserunt : /-(u rolg ?.syo- nivotq OoCocs auvwxYjao.v y.a\ Ifi/pc ~o>j vuv elaiv iv arjzocq s^ovreq TOiauva yvco- pca[ia.Ta loaTe dta^topl^sadai auTdlq xac voecadac Tcveq Te ijaa.v, ') ReHgio Muhammedanica, quae in regnum Bulgariae jam seculo IX et postea in Chazariam quoque penetravit, etiam apud Cuma- nos propagata fuit, eam Cumanorum religionem scriptores ecclesiastici latini posteriores «ritum tartaricum» nomina- bant, ita e. g. Joannes diaconus Kiikulloiensis : «Hic etiam gentem Chomanorum, ritui Tartarico involutam — ad fidem Cathohcam converti procuravit (scihcet Ludovicus I. rex Hun- gariae) » ^ etc. Kazvini in cosmographia^ annotat, Ghuzos sui temporis christianos esse; in hac re celeberrimus cosmogra- phus manifesto erravit, attamen nonnullos Cumanos id tem- poris ad fidem christianam conversos fuisse, haud ita incredi- bile est. Kazvini post terram Ghuzorum regionem Kimak no- minatam descripsit, quod nomen loco Kumak scriptum esse persvasum habeo, inter vocales enim i et u pronunciationis tur- cicae parum tantum interest. Kazvini ait, incolas hujus regionis scripturam propriam habere et Ghuzos monti sacro hujus ter- rae Menkur nominato cultum tribuere. Vox menkur mihi ex duobos vocibus mcngii et ur composita videtur, quarum prima «aeternum», secunda «dominum» significat, cf. adjectivum cumanicum codicis Venetiani mengu, e. g. pag. 144 cod. mengii ' De administratione. Pag. i66, 167 ed. Bonnensis. ^ V. Jerney 1. c. Tom. I. Pag. 59. ^ Ed. Wu.si ENEEI.D. Gottingae, anno 1848. CODEX CUMANtCUS. € LXVI jlllar «innumerabiles anni», «aeternitas» et vocem ur, quod non solum in linfj^ua hungarica, sed etiam in lingua bulgarica «dominum» significat, v. «bellum Troianum» medio seculo XIV conscriptum. ' Fortasse in nomine Scytharum «Sakaurak», cjui regem Parthorum senio confectum Sinatroklcni regem suum elegerunt, urak itidem dominum significat/ Cumanos posteri- ores artis scribendi gnaros fuisse Bohuslavus Balbini diserte dicit : «Superest hodieque aliqua barbarorum memoria non pro- cul Evanczicio et Oslovanensi Coenobio, insigne templum Chri- stianorum, in (juo plurima Cumanorum sepulchra et saxa litteris illoriiiu incisa spcctantur, quibus saxis totum fere TempH solum stratum est, ut ipse vidi.»^ Ceterum hanc Bohuslavi narra- tionem ego quidem vix veram esse putaverim. Cumani isti sub tempus Belae IV. regis Hungariae anno 1253 in Moraviam irrumpentes eam devastaverunt et a scriptoribus chronichorum bohemis «Latrunculi et Antiambulones nuncupantur.'* Seculo XI Cumani jam ad Danubium quoque pervenerunt et ab eo tempore crebris incursionibus non solum principem Kijewen- sem et imperium byzantinum, sed Hungariam quoque mole- stabant. Johannes Scylitzes tribum Uzorum in imperium byzan- tinum incursiones ab anno 1064 fecisse dicit. Celeberrimus Turcarum princeps Alp Arslan in pugnis saepissime valenti Uzorum auxiho usus est, ita unus eorum dux Ansiz Ibn Abik imperio principis Turcarum Palaestinam subjecit. Edrisi totam Cumaniam longe lateque patentem sui temporis &ajUjJ( nominavit, Rabbi Petachja vero Cumaniam non hoc nomine, sed "ilp ap- pellat. mp prb in litteratura rabbinica linguam arabicam sig- nificabat, sic vocabulum a"n't2nx Aben Esra scribit esse notum Tlp JTC^J:,- □"'^'ip autem Tartaros sensu collectivo denominat. Cumanos cum Avaris conjunctissimos fuisse jam nomen Cher- ^ MiKLOsicu «Uie Slavischen Elemente im Magyarischen». Viennae, 1871. Pag. 60. ^ LuCL\NU.s «de vita longaeva» cap. 15. 3 Epitome Historica rerum Bohemicarum. Pragae, 1677. Pag. 267. ■♦ Jerxey 1. c. Tom. IL Pag. 107. 5 JOHAXNis BuXTORFii Le.xicon etc. denuo edidit et annotatis au.xit Beknar- DUS FisCHERUS. Lipsiae, 1875. LXVII MiCHioN tliserte comprobat, de quo nomine Thp:ophanes anno- tat, Persas eo Turcas denominasse,' at vox cJicrni inde ortum esse videtur, quod Persae falsa etymologia delusi nomen Ava- rorum Uar «locum munitum, prohibitum», id est ^ys^ interpretati sunt, ^nLj enim in lingua persica fossam, locum munitum signi- ficat.^ Theophilactus, uti jam vidimus, Ugororum duos ramos Uar et chun nominavit et Theophanes eosdem conjunctim a Persis chcrmichion appellatos esse asserit. Avaros igitur cum Cumanis arctissimo affinitatis vinculo conjunctos fuisse firmiter credo. Avaros Ptolomaeus Parnos vel Aparnos denominat et eos prope Hyrcaniam ait habitasse, at in illa regione jam ab antiquissimis temporibus Parthos habitasse constat. Strabo Apar- nos Dahas esse dicit : zoix^ o ow iv afitaze/ia eianXiovz: to hV/.nTtcov 7iihi.)'oq, 7za()or/,o~rj~<j.'i vo[mdaq Jaaq o'c v^v nfjoaayofituouac zoui inovoii.a^oii.i- vouq Ilafjvouq- AHo loco idcm Strabo refert, unam partem Daha- rum a ceteris ultra Maeotin habitantibus secessisse et nomen Parnorum nactam esse additque hanc traditionem non omnium consensum merere : (I)aa\ di zouq l/afjuovq Jaaq ntzavdaraq zhac ix Twv unift Tr<q MauoTidoq Jaojv, ouq Eavdlooq rj Ilafjtouq '/.a.louar/ ou ndvu (f o)ii.old- yrjTo.t Jd.aq s.iva.t Tivaq tcov UTzifj TVjq MatcoTtdoq IxudcL'/^ Cum hac traditione de origine Parnorum optime convenit JusTiNi relatio de origine Parthorum : «Parthi, penes quos, velut (Hvisione urbis cum Romanis facta, nunc Orientis imperium est, Scytharum exules fuere. Hoc etiam ipsorum vocabulo mani- festatur : nam Scythico sermone Parthi exules dicuntur».* Ver- bum turcicum baruiak proprie «abire» significabat; tjuamobrem nomen Parthorum ex hoc verbo derivatum opinor, forma enim bardi «is, qui a suis secessit» facile significationem exuHs acci- pere potuit. In forma Parn-os d post consonam r in n per- ' In Photji Bibliotheca. Berolini, 1824. Pag. 26. ^ Cf. hung^aricum 7'dr «castellum», vdros «oppidum», cf. etiam in dialccto osma- nica (j*'5)'5 «suburbium». 3 Lib. XL capp. 7. 9. 4 JisTiNl Historiarum Philippicarum c.\ rRdCO PoMPEjo exccrptarum lil). XLL cap. L LXVIII mutatiim est. Parnos igitur cum Parthis eosdem esse jam ex verbis praecedentibus elucet, duae enim relationes in no- minibus et in ipso facto optime concordant. Dahae Plinio do- cente cum Parthis easdem leges et consvetudines habebant : «Multitudo populorum innumerata, et quae cum Parthis ex aequo degat. Celeberrimi eorum Sacae, Massagetae, Dahae» etc." De nomine Daharum {Jdat, Jaat) id tantum adjicio, hoc nomen Cunningham cum zendico dahyu «depopulator» inter- pretari,' G. Rawlinson vero Dahas proximos Parthorum affines opinari.^ Ex iis, quae supra diximus, id cjuoque sequitur, Cu- manos cum Parthis conjunctissimos fuisse, quam arctissimam affinitatem Georgius Rawlinson Hbro citato hisce vocibus con- firmat; «we must view the Parthians as the congeners of the . . . . Comans». Doctissimns Blau Cumanos non solum Par- thorum afhnes dicit, sed haec duo nomina eandem gentem tur- cicam signilicare non dubitanter existimat. Ex antiquo nomine Parthwa, Parthava secundum pronunciationem iranicam formam Pahlav oriri necesse fuit et nomen Cumanorum apud Russos PoLOWzi simul cum formis germanicis val, fal ad hanc formam iranicam reducendum est. Antiqua lingua Pahlav apud Persas proprie Arsacidarum linguam parthicam significabat,* sed tem- porum decursu Persae falsa etymologia delusi sub hac deno- minatione antiquissimorum heroum et regum persicorum Hnguam intellexerunt, vox enim ^l^, in Hngua persica «fortem», (j^^-^J vero «heroem» significat. Linguam PcJilcvi nominatam, quam Haug antiquitus dialectum semiticam fuisse dicit et quae, qualem nunc novimus, non prorsus turcica est, immo in sua elementa : persica et turcica facile dissolvi potest, Blau hngua Parthorum turcica affectam fuisse quibusdam exempHs demon- stravit, nonnuHae enim glossae turcicae imperio Parthorum adhuc vigente in dialectos antiquiores persicas irrepserunt, unde etiam ' Lib. VL Cap. XVI L ^ Archaeological Survey of India (Simlae, 1871). Toni. II. Pag. 47. 3 The sixth great oriental Monarchy. Londini. 1873. * Oppert in Journ. As. 185 1, Fevr. pag. 279. LXIX in dialectos aramaicas penetrabant, tales fj^lossae siint : i^v^ turcicum or. &j'vA4.^ «pirum»,- aramaeum DII^K vel DTn5 «fuJif^O)) turcice kontni, — "11X20, parthicum nhuoo^ — p^riDD «pulvinar» turcicum or. bastuvnk, — talmudicum p^^S> ^''p^ns «calcei lanei» persicum (^♦xoIj, cf. turcicum basiuak^ — T^itO «orbis, cHscus» persicum iy^.kx.), turcicum or. taoar, jacuticum /aTi, turcicum occ Hyj^sxxlo, — "IIDDJ^, turcicum or. asL' Non solum jjjlossac prae- dictae, sed etiam concordantia narrationis «G6sht-i Fryano» pehlevicae cum quodam textu kir^^izico a Radloff edito, quam concordantiam Reinholdus Kohler in summa perfectam esse demonstravit'' (Kirgizos H. Kiepert Sacarum progeniem dicit), ipsaque natura et indoles linguae persicae, quae in quibusdam rebus indoli Hnguarum turcicarum maxime congruens est, Per- sas cum Turcis, imprimis cum Parthis insigne ac longum ha- buisse commercium evidenter comprobant. Scriptores persici Parthos docente Vullers ^5^^ nominabant, quod nomen in lingua persica Turcas designare notissimum est. NonnulH scriptores occidentales Cumanos plane Parthos nominabant et uti jam nunc post supra dicta asserrere pos- sumus, haud immerito. Radevicus de Cumanis ita scripsit : «cjuo viso Poloni de tam improviso malo percussi, et vehementer exterriti, cum jam nihil praeter exitium sui, et destructionem terrae superesse viderent, quamvis auxiHo vicinarum gentium, Ruthenorum videHcet Parthorum, Pruschorum et Pomerano- rum maximum coHegissent exercitum, in sola fuga spem vitae constituunt. ' Locum precedentem et ea, quae sequuntur, vir insignis eruditionis J. Jerney in dissertatione «Parthia» inscripta, quam volumini II. operis « Keleti utazas» («itinerariiim orien- tale») adjunxit, jam anno 1851 pubHcavit. Vincentius Kadlubko scriptor historiarum polonus ("{• 1223) in sequentibus Cumaniam Poloniae vicinam Parthiam Cumanosque Parthos nominat : «Isto- rum (Polonorum) vero hinc usque Parthiam, isthinc usque ' Z. d. M. G. Tom. XXIII. Pag-. 268—273. ^ Z. d. I). M. G. Tom. XXIX. Pag-. 633—636. 3 Mlraiorii Scriptores rerum Italicarum. Mediulani, iol. Tom. IV. Pag. 712. Ungariam, illinc usque Carinthiam crevit accessio. « Item « Rur- sus Sbigneo muliebriter illacr^-mante Parthi Poloniae fines popu- lantur, quos trans flumina tandem consequitur Boleslaus, et hostes passim fundens, captivos suos ense redimunt, et Praedones in praedae praedam convertit. » Item «Verum ille Parthico plus quam Parthus fugam eligit potius et Marii exemplo in Mazoviae carectis delitescit. » Porro «Adest namque Dux Bel- ziae Vseuoldus cum Principibus Laodomiriensium praecipuis, cum electis Tibianorum turmis, cum Parthorum milHbus urbis subsidio.w Denique « Romanus (Dux HaHciae) Duci Leszkoni obnixe supplicat, eum perpetuo ut famulatu sibi obHget, ut ejus obsequio cunctis Ruthenorum Principibus ac Parthorum per ipsum partibus imperaret.» ' Anonymus Saxo de Russis et Cumanis a MongoHs anno 1222 devictis in hunc modum scripsit : « Temporibus istius Imperatoris quidam exercitus de Asya exiens, qui juxta fluvium, qui Than appehatur, habitabant, invaserunt Parthos, quibus Rutheni auxiHum ferebant. commiseruntque cum Thataris praeHum, et victi sunt. Conciderunt itaque de Rutenis et Parthis ad centum miHia hominum.»' In chronicis Hvoniensibus de eodem facto ita refertur: «1221. Eodem anno fuerunt Tartari in Terra Valvorum paganorum, qui Parti a quibusdam dicuntur. — Et pugnaverunt Tartari cum eis, et debeharunt omnes in ore gladii, et aHi fugerunt ad Ruthenos petentes auxiHum ab eis. » ^ Teophanes Byzantinus, uti vicHmus, Avaros et Cumanos loco citato Massagetas nominavit, genus Massagetarum vero ab antiquis scriptoribus, ita e. g. ab Ammiano Marcellino saepe- numero cum Parthis adeo confunditur, ut unum ab altero vix cHstingui possit. Parthos vicissim nonnuHi scriptores expresse Hunnos dicunt atque apud eos Hunnorum nomen proprie Cuma- nos significat, Nicephorus Gregoras enim (Hserte dicit : ^/ywof ok o'jToi /.at x6im\/o'. i/.(i.}j)'jv7o.'' Hunnos, uti jam \icHmus, scriptores ^ Dllgossi Hist. Polon. Lipsiae, 1712. Tom. IL Pag. 604. 675, 682, 787. 814. ■* MKNCKENn Scriptoies rerum Germanicarum. Lipsiae, 1730. Tom. IIL Pag. 123. i Gruberi Origines Livoniae. Francofurti, 1740. Pag. 150. ■» Hist. Byz. Lib. I. Pag. 36. (ed. Bonnensis). LXXT orientales et byzantini Turcas dicunt, ita Theophanes, ' Theo- PHYLACTus " et alii. — Gentes turcicae ab anticjua Partliia usque ad Pontum Euxinum contagione Hn^uiaruni, nioruni et diversa- rum institutionum gentes vicinas iranicae orisj^inis per lon- (^issimum tempus haud parum afficiebant, ita e. i^. vocabulum parthicum karta et kei-ta Blau docente in omnibns iis rcf^ionibus (solum vel in compositione) nomenclaturae geographicae inser- viebat, quas regiones a Caucaso usque ad Oxum sitas gentes turcicae originis oHm occupatas tenebant, hoc autem vocabukmT, uti AsiNius QuADRATUs auuotavit, in Hngua Partorum urbem significabat : to o iau rfj nafnluo.Uov (pMvfi . . . Tiohq. Hoc idem voca- bulum etiam in quibusdam nominibus geographicis persicis, e. g. Darabgird, Walashgird obvenit. Paulo ante vidimus Par- thorum cum Persis commercium et nunc de vestigiis liujus con- tagionis in antiquam linguam Armenorum pauca tantum produ- cemus. Mordtmannus in dissertatione « Entzifferung und Erklarung der armenischen KeiHnschriften von Van und der Umgebung» ^ de formula perquam usitata Anaidinini usvasini annotavit, for- man Anaidini vel potius Anaidinin in genitivo positam esse et in lioc exemplo eadem turanica contagio conspici potest, quam jam in versione BibH'ae a Mesrop confecta et in scriptis anti- quissimorum historiographorum Armeniae Mosis Chorenensis, Eghisae et aHorum vidimus. Mordtmannus genitivum praedictum apposite cum suffixo genitivi turcici viUju vcl ^y comparandum opinatur et nomen summae divinitatis Armeniorum Anait e dua- bus vocibus an et ai compositum esse dicit, quarum prima cum notissimo nomine divinitatis turanicae an, secunda yero cum voce turcica ^^1 «luna» convenit. ' 0'jvvrj[, ou; zat 'IVjupx.ou; Xi^cVJ Eto')^a[i.c7. Item Ojvvot, ou; ■/.a\ Toupxou; xTKjvMkii^i tol; tjA- Ao"!; YV(opi[i.(LT£pov. Lib. i. Pag. 378. Item Pag. 47. (ed. Bonnensis). ^ 'IVov Oovvfjjv Toiyapouv T'ov 7;pb; -o) p&pp* "'1? ^w cdJ; Toup/iou; s'.Jfo; llspaat; aiioxaXav. Pag. 124. editionis Bonnensis. 3 Z. d. I). M. G. Tom. XXVI. Pag. 470, 471, 493. VI. In semiticorum populorum litteris genealogia insignem (jbtinuit locum. Assyri, Arabes et Hebraei genealogiae alte re- petendae curam solicitissime semper egerunt. Quare scriptores hebraeos posteriores Chazarorum et aliarum tribuum turcicarum iis affinium genealogiam conscripsisse non est, quod miremur. Peregrinator hebraeus secuH IX. Eldad ha Dani in libro de decem tribubus israehticis genealogica quoque scripsit, sed relatio ejus solummodo abbreviata superest. Josephus ben GoRiON in libro ei attributo' (p"'"!'!^ |3 ^P^"" "l^P) sequentes dicit esse filios Togarmae : inT ^pm-L:! sr2:m n:bm di:,tSki ir::£i nnD dhx: mns^'^ nrs dh n)2"i:in h^: D^:in Dm Dmx:r Ss ms^is rm^\ pssiD D^rn n':'^ bs pb^Di narxi inn /Din )iapir\ SrsT^ ^"rc^ir^ hv D^:in "^r^iisi n:bDi n::is "[x ^dx sin bn'n nn: Nomen Di:^'''?^ Harkavy optime in Dl^xSbi^ correxit, hoc enim nomen etiam a Constantino Porphyrogeneta simul cum Chazaria et terra Bissenorum memoratur : ajicoxtazac dk /j nar^cwxx}a ix iu\/ 0'jZiaq xax Xa^apiaq uooi rjiizpwj 7ii\/zt, ix (Tz. AhvAaq r^ntpoi^j i^ x. r. X.'^ Nomen s^^D^n- uti Harkavy ad hanc vocem recte admonuit, pro T:nD scriptum esse videtur. Burugundos Agathias cum Hun- norum aliis tribubus, cum Kutriguris, Utiguris (Kuturgur, Uturgur) conjunctos memorat et eos expresse dicit tribum quandam Bulgarorum fuisse : «hi omnes .... et Hunni vocita- bantur, seorsum tamen et per generationes .... partim Cotri- guri appellantur, partim Ultizuri, partim Burgundi, partim alias» etc. («De bello Gothorum et aliis peregrinis historiis. » Lib. IV. secundum versionem Christophori.) Nomen nD sane pro n: scriptum reperitur, copista enim hujus loci ansulam g paulum protendens ejus formam facile in b transmutare potuit. Rex autem Chazarorum Josephus in Htteris ad R. Chasdai sequentes dicit esse X filios Togayuiae: ^ J. FCr.ST Bibliotheca Judaica. Lipsiae. 1863. Tom. II. Pasj-. iii — 112. ^ «Testimonia scriptorum hebraeorum de Chazaris.» Petropoli, 1874. Pag. 48. I.XXIII I. n:is (IJgn) 2. nTD (L)ursu) 3 T1S (Avari) 4 pix (Hunni) 5 brn (Basilii) 6 Knn (Tarniach) 7 nD (Cliazari) 8 m:ii (Zagora) 9 ni^^D (Bulgari) lO • T1SD (Sabiri) ' Harkavy pro pix rectius n^li^ legendum existimat , at Paulus Cassel quidem hanc diversam lectionem non accipit. Ego vero sub nomine Hunnorum hujus nomenclaturae expresse Cumanos intellectos fuisse firmiter credo, qui enim quaeso Hunni X secuh simul cum Avaris, Bissenis, Bulgaris memorati esse possunt, nisi Cumani fuerunt ? Nomen TTD doct. Cassel cum BaalXttot Strabonis comparat, quos vetusta quaedam versio latina perperam regios interpretatur ; ecce locus Strabonis : Heif ooq oV Id^uyeq ^^apadrac xai o\ UaalXecoc Xsy6ii.B'yoc xo) O^jpyoc" x. r. l. De his Basileis Theophanes a Casselio citatus in hunc modum scripsit : idya idvoq rtZv Xa^dpcov drco roo iworiftou cidfhtjq Ihp- CcXraqTrjqTrpMT^qyapfmTcaq.^ Barhebraeus in chronicis nomen ''s':'XD1D habet.'* Gens XJ^nn cum Tdpcav Constantini chazaricae originis eadem esse videtur. Sabiros Procopius diserte Hunnos appellat. ^^Xsb^tO nomenclaturae Josephi ben Gorion doct. Casselius appo- site cum themate bissenico TdXna.T comparavit (liopoTdXaaT, TdX- naT). — Kazvini in cosmographia Guzos simul cum Kimak, Bissenis, Kirgizis, Kadikis, Chazaris, Baskiris, Gekelis, Tataris Tagazguzis nominat, eorumque omnium terram breviter de- scripsit. Gekelos cum tribu Bulgarorum J.iA*/f comparaverim. ' Der Chazarische Konigsbrief etc. von dr. Paulus Cassel. Berolini, 1877. Pag. 71. ^ Lib. VI. cap. IL 17. (editio Teubneriana). 3 Chronographia i. 547. 4 Cassel, pag. 92. LXXIV quos Ibn Dasta simiil cum "^^y-^y? et ^^y-? nominat. De Tagaz- guzis id tantum admoneo, eos doctissimus Frahn Tunguzos fuisse opinatus est. Scriptores persici et turcici morem x\rabum in hac re sequti item ad genealogias ethnologicas conscriben- das animum adhibuerunt, ita Mirchond, Resideddin, Abiilghdzitis et alii. Resideddin septem principales tribus turcicas enume- ravit I. Oghuzos, quos postea Turcomanos nominabant, 2. Kip- cakenses 3. Kalagienses 4. KarHkos 5. Kanklienses 6. Agac Eri 7. Uiguros. Cumanos hoc loco nomine Oghuzorum nominatos fuisse persvasum habeo, quid enim aliud nomen ghuz scriptorum orientalium esse potest, quam forma abbreviata antiquissimi nominis Oghiiz, quo nomine geographi et historici Arabum et Persarum olim potentissimi generis Parthorum descendentes appellabant. Ipsum vero nomen oghiiz cum altera hujus nominis forma ogu?- idem oHm fuisse jam diximus. Nomen Kangli uti vidimus, nobiHssimorum trium tribuum Bissenorum nomen erat et quod ad Karlikos pertinet, eos etiam Kazwini in cosmographia nominavit. Ex hisce genealogiis, quae sane pro stricte ethnologicis minime hal)endae sunt et in quibus etiam ad geographiam, nimirum ad geographicas auctorum genealogiarum notiones respectus semper habendus est, manifesto apparet, Cumanos quarum gentium turcicarum proximos affines et vicinos existi- matos fuisse, ex iis porro genealogiis et hoc videre possumus, Cumanos et tunc ad Volgam habitasse, quum Bisseni Molda- viam, Bulgari Moesiam jam occupatam tenebant, Josippon enim diserte dicit : "^riiiai -i:bm n::is "jx Si:k sih bn^n nn: Sir D';in am "^m X^lp::! bn;n ^TC^V^ h'; D':in« Haec ipsa reLatio in textu arabico a KuNiK edito ita sonat : ' (y*-^) v*Uf^ J^' y^ ^5-^ (jy-^^ [*-S-*^5 (osmanice ^y^) ^<^ yS^^ O^y''^ JW^* ^j-t^ vjy-^-^- y*^^^ o'^*"^?*^'^ Avaros etCumanos quando a stirpe communi secessise non liquet. Avaros sub nomine Parnorum jam Strabo, Cumanosque Plinius diserte memorant. In nomine regionis Scythiae Hunnivar, in quam regionem exiguum exercitus Ellak residuum tanquam ad asylum confugit, fortasse eadem nominum H^in et Uar con- ' Harkavy 1. c. pag. 74. LXXV junctio inest, (]uam in forma \'arhun, KJicrjuicJiiou \i(limus. JoRDANis cle n(omine prae(lict(^ in hunc modum scripsit : (resi- duum exercitus Hunnorum) «eas partes Scythiae peteret, quas Danapri amnis fiuenta praetermeant, quae lingua sua Hnnnivar appellant.» Cumani diu regionem litoralem fluminis Jaik inha- bitantes illic oppidum (juoque habebant a principibus eorum inhabitatum, (|uod oppidum auctore libri ((gihannuma» admonente Seving nominatum fuit. Kazvini senes apud populum terrae Kimak deorum honore affectos esse dicit et de Ghuzis id quoque memoriae prodidit, doctrinam christianam apud eos propagatam fuisse, sed uti videtur, hoc primum conversionis tentamen optato effectu caruit. Jam vidimus, doctrinam Corani in Cuma- niam penetrasse et minime dubitamus, religionem Muhamme- danicam, quae in Cumania non solum propagata est, sed etiam in hoc solo radicem sumsit, in animis Cumanorum quaedam mitioris educationis semina sparsisse. Cumanos etiam cum Persis diutinum ct varium habuisse commercium constat, in lingua enim cumanica codicis Venetiani non ita paucas conspicimus voces, quarum origo persica in dubium vocari minime potest, ita e. g. miJiir «affectus» v^ «amor», ^^y^ <(amicus» etc, — pag. 145. cod. dider : koanalim didcringd «gloriemur in vultu tuo», cf. jd^j^ «vultus», — in eadem pagina gan «mundus», cf. ij'-^, — baJia «pretium», cf. L^j, — pn.g. 148. git «vox» : bu gulardenulam «iis vocibus dictis», cf. (^y^ ^a$ «locjui», quod tamen voc. etiam cumanicum esse potest. Etiam in columna vocabularii cumanica haud ita paucae glossae persicae originis leguntur. Tempore potentissimi Turcarum principis Dizabul Avari Cumanique ab eo devicti et subjugati animosae dppositionis crudeles poenas expenderunt. Dizabul in hocce bello hostem usque ad Volgam persecutus regionem Avarorum Cumanorum- que ubique ferro et igni devastavit. Progressu temporis Uar- chonitae tandem a durissimo jugo liberati ex antiquis mansio- niljus emigrantes usque ad Danubium penetraverunt et in antiqua Pannonia potentissimum Hunnorum regnum saltem ad exiguum temporis restauraverunt. Cumanorum, uti mihi videtur. LXXVI maxima pars in antiqua patria remanens, tandem maxime exop- tatae libertatis potita est. Aliae tribus Ghuzorum a Cumanis separatae in antiquis terris Massagetarum, ad septemtrionem regionis Gag more nomadum vitam egerunt, quarum celeber- rimus geographus Belchi expresse sub nomine Guzzorum mentionem fecit. Cumani, quos scriptores graeci Uzos appel- labant", dominium suum jam seculo X a flumine Ural usque ad Volgam protenderunt. Statu eorum tiorente vitam per artes commerciumque excoluerunt et forsam jam hoc ipso tempore scribendi quoque ars apud eos introducta fuit. Haec Cuma- norum propria scriptura certo ea fuit, quae «uigurica» dicitur. Januenses de quibusdam diplomatibus diserte annotant, ea de Hngua cumanica in linguam latinam conversa fuisse et de his ipsis diplomatibus id quoque tradunt ea in «httera ugaricha», scripta esse. Hoc nomen «Httera ugaricha», uti in additamentis ad historiam Crimeae demonstrare con- stitui, nihil ahud significat, quam eam ipsam scripturam uiguricam, quam etiam chagani Desti Kipcsak evidenter a Cumanis adoptaverunt. Hanc ipsam scripturam Julianus ex ordine Praedicatorum «htteras paganas» appcllat, quas eodem JuLiANO teste Cumanus quidam paganus non sohmi legit, sed etiam interpretatus est: « Nos autem cum transivimus per Cumaniam paganum quendam invenimus, qui nobis eas est interpretatus« . Cumani secuh X cum Chazaris crebras et per- quam cruentas habuerunt pugnas, iique incursiones in territo- rium chazaricum teste Masudi semper hiemi fecerunt, quum Volgam congelatam transgredi facile fuit. Anno 1044 Cedreno docente Bisssenos et paulo post principem Russorum quendam ex improviso irruentes tandem anno 1065 per terram Bisse- norum usque ad Danubium pervenerunt, unde etiam in impe- rium byzantinum impetum fecerunt. Haec tamen expeditio Cumanis male successit, maxima enim pars exercitus eorum lue pestifera interiit, nihilominus ahus Cumanorum exercitus ' lidem Cumani, quos scriptores orientales arabici et persici Guz, Guzz vel Gizz nominant, a scriptoribus graecis byzantinis «Uzi" appellantur. LXXVII jani anno 1067 cum duobus tantum annis post jacturam factam magnum ducem Kijevensem oppugnans eum suosque in fugam vertit. De prima harum duarum incursionum hic amplius ali- quantum disseremus. Turma Uzorum 600,000 hominum (quem numerum Graecorum timor invenisse videtur) anno 1065 muli- eres, pueros, pecus et omnia utensiha secum auferens scaphis Danubium transgressa in Bulgariam byzantinam irruit. Illo tem- pore duces Basilios Apokapios et Nikephoros Botoniates custodiam castelloram graecorum ad Danubium tenebant, quos Uzi post victoriam captivos fecerunt. Tunc demum una pars victorum in provincia Bulgarorum considere voluit, altera vero Balcanum montem transgressa totum imperium ferro et igni devastans Graeciam usque venit. ConstantinopoH de regno desperaverunt, quia adversario valentissimo resistere impossi- bile videbatur. Nonnullorum consilium erat, ut incolae urbis amplissimae eam derelinquentes in Asia minori novam sibi quaererent patriam, aHi imperatorem palam et pubHce vitupe- raverunt, cujus culpa exercitus periit, totique imperio exitium affertur. Autumno Constantinus Dukas solum 150 mihtibus comitatus prope oppidum Choerobachi (quod situm erat ad meridiem versus ab urbe HadrianopoH) castra posuit. Tunc temporis in castris innotuit, Uzos partim gladio Bissenorum et Bulgarorum, partim Hie pestiferaconsumtos esse et duces eorum trans Danubium aufugisse, duos vero duces Graecorum captivos tandem Hbertatem recuperasse. ' AHquot decenniis transcursis Cumani victoriosi denuo ad Danubium pervenerunt et anno 1071 per Transsilvaniam septemtrionalem in planitiem quoque Biharensem penetraverunt.^ Cumanos praeda graves rex Solomon assecutus est, eosque Hcet a superiori loco pugnarent, ad internecionem delevit. Trien- nio post Bulgari et Bisseni quum idem tentassent, eundem ' Vid. «Byzantinische Geschichten» von AUG. Fr. Gfrorer, herauso-., erjranzt und fortgesetzt von I)r. J. B. Weiss, Gratiae 1877. Toni. III. pa.t,^ 668—669. ^ V. hanc succintam historiam incursionum Cumanorum apud doct. RoESLERU.M «Romanische Studien». Pag. 329 — 330. LXXVIII exitum habueriint. Paulo post Cumani denuo in Transilvaniam se effuderunt, ferro atque igni longe lateque omnia depopulati sunt, sed eos rex Ladislaus devicit. Ab eo tempore magna Cumanorum pars Bissenis devictis Moidaviam terrasque ei adjacentes usque ad invasionem Mongolorum occupatas tenebat. In quibusdam nominibus geographicis Moldaviae Bissenorum memoria adhuc viget, ita pagus quidam Moldaviae Beznoasza, ahus pagus Bezest nominatur (nomen Besenyo etiam in Tran- sihania occurrit). Cumani, Hungarorum vicini e Moldavia, quam seculo XIII. et XIV. expresse «Cumaniam» nuncupabant, saepissime in Transilvaniam, Hungariam et in imperium byzan- tinum irruentes locos cultos et inhabitatos devastabant. Dynastia bulgarica Assenidarum Cumanos sibi associans eorum ope adjuta anno 1186 regnum bulgaricum restauravit et in sequentibus quoque belhs contra Byzantinos Cumani semper magnam par- tem habebant. De propagata ad Cumanos hoc tempore fide christiana celeberrimus Pray in hunc modum scripsit : «Prima, inquit — omnium propagatae apud Cumanos in Moldavia Reh- gionis Christianae vestigia in Chronico Belgico reperio in haec verba ad annum MCCXX. In Hiinmria Maoistcr Robertus Vesprimicnsis ^ Vir bonns, et rcligiosus in Leodiensi Dioecesi natns, factus fiierat ArcJiiepiscopus Strigoniensis : cui cruce signato, et in procinctu itineris constituto occurrit filius Principis de Comania, et ait : Domine baptisa me cum duodecim istis, ct Pater meus veniet ad te ultra silvas in tali loco cum duobus millibus virorum, qui omnes desiderant de manu tua baptisari : quo facto abiit Archiepis- copus ultra silvas in occursum patris illius, et ibi baptisati sunt, Deo dante, quindccim millia Jiominum (Pistor. script. rer. Germ. Tom. III. pag. 242). Sed haec aut occupata sunt, aut in Roberto Archiepiscopo error cubat, qui id temporis nondum ad Strigoniensem Cathedram ex Vesprimiensi traductus erat. Rur- sus ad annum MCCXXVIII. (apud Odoricum Raynaldum), conver ionis memoria in eadem Gente occurrit, adjecto etiam Episcopo , cui Theodorico nomen fuerit , quique omnium fortasse primus genti Cumanorum datus Episcopus sit, ut LXXIX liabet Albericus Monachus trium fontium : AirJiicpiscopns in- (|uit, RoBERTUs Strigoniensis de Htinoar-ia, novuiii fecil Epis- copuiii in Comania Theodoricum nomine ( ad an. 1228. p. 527). Quo fit, ut mihi nullo negotio persvadeam Episcopatum Cumanorum , a Roberto Strigoniensi erectum, qui ante octo annos Gentis principem, dum Vesprimensis Episcopus erat, ac profectionem in terram Sanctam moliretur, cum quindecim mil- Hbus sacro fonte abluerat. Quamdiu autem hic Episcopatus duraverit, arduum est decernere. Ab Theodorico iterum Epis- copus Cumanorum, sed anonymus comparet in Htteris Gregorii IX. ad Belam IV. anno MCCXXXV. Perusio VII. Calendas Decembris datis (ex regest. Gregorii IX. Epist 282.) ; (juibus Regi nunciat, se ex insigni laborum fructu, qucm Frater Paulus Hungarus, et Hyacinthus Odrovansius, uterque ex Sancti Domi- nici famiha apud Cumanos fecissent, permotum esse, ut genti Episcopum daret, rogare se itaque Regem, ut Episcopo Eccle- siam Cathedralem erigi curaret, dotaretque fundis, ex quibus dignitatem cum honore tueretur. Qua in re an Rex morem Pontifici gesserit, non constat, quamvis contrarium magis veri- simile appareat, cum ad annum MCCLXXIII. Thomam Cuma- norum Episcopum in Hungaria egisse comperiam ex Htteris quibus Capitulo Strigoniensi significat, se inter Cives Strigoni- enses, et ejusdem Civitatis Archiepiscopum pacem ex Regis mandato confecisse. (Litterarum hoc initium est : Reverendis in Christo Patridus, et Dominis Capituli Strigoniensis Thomas Cumano- rum Jiumilis Minister &c.) Abhinc tametsi per intervaHa crebrae in Moldaviam profectiones a viris sacris susceptae rehgionis causa fuerint, tamen nuHum qui stalariam operam isthic navasset, Episcopum invenio. Ex quilnis conjicio, et Episcopos Cuma- norum ut pHirimum Regionarios, et Episcopatum hunc a Milko- viensi omnino distinctum fuisse. » ' Simul cum Cumanis et multos Bissenos fidem christianam amplexos esse minime dubitari potest, Bisseni enim a Cumanis devicti sensimque cum iis in ' Speciincn Hierarch. Hung. Pag. 413, 417. LXXX iiniim corpiis conflati evidenter se etiam in rebus religiosis ad ' volimtatem victorum conformabant. Josephus Benko, vir multa- : rum iitterarum, in puncto episcopatus Milkoviensis sententiae cl. j Pray neutiquam adhaeret episcopatumque Cumanorum cum ' Milkoviensi eundem esse adfirmat, cujus rei validissimum argu- mentum in sequenti tenore litterarum Theodorici, episcopi Mil- j koviensis ad decanos Siculorum contentum esse dicit : «Theodo- i Ricus quid vobisofficit nominis mutatio, eadem manente Episcopatus erga vestram Nationem ratione et virtute ? Nonne in ; Ecclesia Christi D. lupum et agnum una pasci convenit ? Quidni i etiam Siculum cum Comano, et Olahoque ( Valachoque ) r Res- picitne Deus Personam ? acceptos habet e quavis natione, qui i eum timent et operantur justitiae ; et e diversitate gentium i hnguarumque, in unitatem Fidei suos congregat. Audite Aposto- j lum dicentem, non esse Graecum, vel Judaeum, non Barbarum, I vel Scytham. » Hunc litterarum tenorem Benko sequentibus \ I vocibus commentatus est : «Hanc litterarum partem, quae pro- ' fecto debet nobis auro contra esse chara, inter scripta Jos. i Teutschii Saxonis Coronensis , quem « Transilvaniae »> meae Tom. H. p. 527, laudavi, repertam, utinam ahquis cum ceteris \ membris manifestaret : ita forsan conspiceremus ex integris htteris > ahquam Cumanorum Episcopatus lucem. Ego quidem incassum , usque ad hanc diem quaquaversum perscrutatus sum. Quod ad ' hanc vero particulam adtinet, obtinui hac inscriptione : Literae ! Theodorici Episcopi ad Decanos Zekelios. Dubium non est, per | Zekelios hujus hbrarii Saxonis, intelhgendos esse Siculos, quo nomine hodieque a Saxonibus vocantur ; immo Siculus ipsimet \ Siculo SzEKELY, autiqua scriptione Zekel, scribitur, nominatur- I que. Theodoricum autem fuisse eundem Cumanorum Praesulem, ' cujus not. 2. a. mentio facta est, ipsa verba htterarum arguunt. \ Si quid proinde conjectura adsec]uor ;^aegre ferebant Sicuh, ' Episcopatui Milkoviensi pro ipsis condito, a Cumanis nomen 1 inditum esse : oderant enim illam gentem, nimirum, quae multa : hostiha adversus Siculos, Hungarosqe, saepius patraverat. Viden- * tur porro eaedem htterae innuere, Cumanos hos, utut prima I LXXXI origine Hunnicos homines, a Siculorum lino;ua et cognatione jam tum defecisse.»' Cumanos posterius a fide christiana saepissime defecisse e nonnullis litteris et buUis pontifi- cum comperimus, ita ex litteris Bonifacii IX. et aUorum. Thuroczi in chronicis Hungarorum de re Ladislao diserte dicit; «Cumanice, et non Catholice conversabatur». — Mongoli Bela IV. in Hungaria regnante densissimi locustarum examinis instar superatis Riphais montibus Cumanorum, Alanorum et Russorum regiones Moldaviam versus quotidianis vexabant incur- sionibus, nimirum anno 1235 regionem inter Volgam et Cu- mam, ab anno 1237 terras principum russorum devastabant. Cumanorum una pars e Taurica ad Russos, altera ad impera- torem byzantinum refugit, ahi vero se ad fratres Moldaviam et Valachiam inhabitantes receperunt. Cumanorum Moldaviae princeps, Kuthen nomine, simul cum suis a rege Hungarorum in Hungariam receptus sedes ei et suis assignatas occupavit, sed RoGERO docente antequam simul cum gente sua in novam patriam transmigrasset, solus venit ut Hnguam regni edisceret. Frater Julianus de ordine praedicatorum Baskiriam, id est Dentiam chronicorum hungaricorum" (quam regionem Ibn Dasta «Moggarije» et ipse Julianus « magnam Hungariam» nominabat) peragrans anno 1237 ^^^ progressu dominii Mongo- lorum comperit ac redux in patriam Htteras ducis mongoHci ad regem Hungariae sibi commissas huic tradidit. Has Htteras primum Hber baro Hormayr-Hortenburg ^ et cum aHquot annis posterius Jerney pubHcavit. Ecce tenor Htterarum : « Ego chayn nuncius regis celesti cui dedit potentiam super terram subicientes mihi se exaHare et deprimere adversantes. Miror de te Hungarorum regule, quod, cum ad te miserim tricesima vice legatos, quare ad me nuUum remittitis ex eisdem, sed nec nuntios tuos nec Hteras mihi mittis. Scio (|uod rex es dives et potens, et multos habes sub te miHtes solusque gubernas ma- ' «Milkoviax. Viennae, MDCCLXXXL Toni. I. Pas,^ 115, 116, 117. ' V. cl. Pauli Hunfalvy «Magyarorszag Etnographiaja». Pag. 285, 286. 3 Die goldcne Chronik von Hohenschwangau der Burg der Wcllen, der Hohen- stauffen und der Scheyren». Monachi, 1842. Pars. U, Pag. 68. 69. CODEX CUMANKUS. J LXXXII ,2;num regnum. Ideoque te mihi difficulter subicis sponte tua. Melius tamen tibi esset et salubrius, si te subiceres mihi sponte. Intellexi insuper quod Cumanos servos nostros sub tua protec- tione suscepisti, unde mando tibi, quod eos de cetero apud te non teneas et me adversarium non habeas propter ipsos. Faci- lius enim est Cumanis evadere quam tibi, quia ilU sine domibus cum tentoriis ambulantes possunt forsitan evadere. Tu autem in domibus habitans habes castra et civitates, quomodo effugies manus meas?» Bela IV. rex Hungariae, uti etiam ex Htteris imperatoris Frederici II ad regem Angliae scire possumus, per nuncios Mongolorum ahquoties rogatus erat, «ut si suam vitam cuperet et suoruin, per suam et regni sui deditionem, eorum gratiam festinius praeveniret. » ' Julianus de Htteris ducis Mongolorum haec quoque memoriae prodidit : « Misit ergo legatos (dux Mongolorum) ad regem Hungariorum, qui venientes per terras ducis de Sudal et hteras regi Hungariorum missas dux ille recepit ab eis et legatos ipsos cum sociis mihi deputatis etiam vidi. Predictas Hteras a Noe duce de Sudal mihi datas ad regem Hungariorum deportavi. Litere autem scripte sunt Hteris paganis et Hngva tartarica. Unde rex qui eas possint legere multos invenit, sed intelHgentes non invenit. Nos autem cum transivimus per Cumaniam (evidenter per Bessarabiam et Moldaviam) paganum quendam invenimus qui nobis eas est interpretatus. Hec sunt autem que Htere continent etc» Ex vocibus «Unde rex qui eas possint legere muHos invenit» facile comperimus, inter Cumanos haud ita paucos fuisse, qui scri- pturam uiguricam (Mhtteras paganas») legebant. Post discessum Mongolorum a regno Hungariae rex Bela velut ex ingenti naufragio civium reHquias coHegit, terrasque desertas et deva- statas cultoribus assignavit et Cumanis quoque, quos per totam Hungariam dispersos invenit , sedem fixit eosque ad fidem christianam amplexandam compuHt. Attamen Cumani neque sub ' AIathaei Paris «Historia Major.>. Parisiis, 1645. Pag. 496. V. Jerney dis- sertationem de hoc argumento in annalibus academiac scientiarum hungaricae (Budae, 1846. Tom. VII. Pag. 118, 119). LXXXIII tempus Ladislai III christianismo sincere addicti erant et habitationem in domibiis solo fixis christiano more aegerrime ferebant. Cumani Hun,ij^ariam inhabitantes sensim sensimque cum Hungaris in unum corpus coalescebant temporumque pro- f^ressu et usum idiomatis vernaculi amittebant. Sigismundo re- f]jnante Hnguam cumanicam adhuc usitatam fuisse ex sequenti regis mandato scimus : «Jubente abquando Sigismundo impe- ratore, secedere pauUilum omnes, qui cumanum nescirent. » Magna Cumanorum pars, (|uae Moldaviam et Valachiam inha- l)itabat, tandem Valachorum religionem, Hnguam, mores assum- sit et hodie quoque quaedam famiHae valachae non sohim in Valachia, sed in ipsa Transsilvania, e. g. in Comitatu Zaran- diensi «Koman» nuncupantur. Cumanorum memoria in nomi- nibus quorumdam locorum Moldaviae adhuc viget, ita vaHis quaedam «Koman», et tres pagi Komanest nominantur. Duo pagi in ea Transsilvaniae parte, quae terra Fogaras dicitur itidem Koman (superius et inferius) nominantur. Et Uzorum no- men in Hungaria haud sane extinctum est, in cod. enim dipL per Georgium Fejer edito his formis memoratur: Uzacns prin- cipaHs Cumanorum 1279, V, 2, 509 (Vzacus)^ — Us nobb. de 1412, X, 5, 268, — Uz viUanus de Dorogh 1223, III? i, 428, — no. viri 1299, VI, 2, 220, — Uz pater de Uza 1299, VI, 2, 220. Uzlar, terra ultra Danubium prope Budam 1259, IV, 2, 448, — Uzfalu et Uzfalva (Vzfalu) 1301, VI, 2, 305, — UzaJidzhcgyc, locus ad Budam, 1212, III, i, 119. Cf. etiam 11. loci Uzon in terra Siculorum (viUa Uzilu v. registrum decimarum, pag. 667 et passim). Ultimus Cumanorum Hungariae, (|ui Hnguae verna- culae quandam notionem etsi perquam defectuosam habuisse fertur, idem Stephanus Varro (f 1771) fuit, cujus jam in primo capitulo prolegomenorum mentionem fecimus. Jazyges Cumanorum sagittarii nominabantur, sagitta enim in dialectis turcicis jai vel jci nominatur, jalci vero sagittarium signiftcat, cum (pia voce hungaricum //', ijdsz jilane convenit. Scriptores Hungarorum latini formam originariam cumaniram jaici, \)\. jaicilar tandem iii «jassonem, jassones» corruperunt, LXXXIV qiiam transmutationem formae doctissimiis Hunfalvy apposite ciim formis e respondentibus hungaricis ope suffixi io derivatis Jiodii-noo^io et joic-hagio comparavit (hungarice hadmigy^ j^^^^Sy)- Forma nominis Jasso nonnullos viros doctos, inprimis Ranzanum itahanum in hunc errorem induxit, ut Jassones pro descenden- tihus antiquorum Jazygum Metanastarum haberent, Jassones enim posteriores eas terras incolebant, quas oHm Jazyges occu- patas tenebant. Scriba quidam germanicus regis Sigismundi clarissimo Hunfalvy docente \ocem. jaici, ijdsz, jdsz sagittarium significare comperiens in quibusdam diplomatibus loco Jassonum Phihstaeos scripsit, germanice enim sagitta : pfcH (in antiqua hngua germanica phil) sonat, quam ipsam vocem etiam in nomine bibhco Phihstaeorum inesse opinatus est. Hujus erroris uheriorem sequelam in anticjua versione hungarica veteris testa- menti conspicimus, ubi PJiilistaci hungarice diserte Jdszok nomi- nantur. Jazygum Moldaviae cumanicorum memoria in nomine prin- cipahs urlus hujus terrae y^-^jrjr::/, ^wm^^sxa&Jdszvdros et hodie viget. Nomen Palovcz eandem gentem significare, quam Cuma- norum nomen, nihil est dubii. Eadem enim facta, quae scrip- tores russici et polonici de Pokjwczis, byzantini et chronica hungarica de Cumanis referunt. In Hungaria ambo nomina, scihcet Palocz et Knn simul apparent, quae duplex denominatio unius et ejusdem gentis, uti Hunfalvy optime observavit, Cumanorum per duam diversam regionem diversoque tempore ingressum in Hungariam demonstrat. Ingressus Paloczorum per Russiam et Poloniam, scihcet per Carpatos septemtrionales', secundum omnem probabihtatem sub tempus Colomani incepit, qui anno 1104 filiam principis Kiewensis Svatopluk in matri- monium chixit, ex c]uo matrimonio inter Hungariam et princi- patum Kiewensem frecjuens et varium rerum pubhcarum com- mercium ortum est. ' Parva (juaedam pars Cumanorum, quae a Mongolis ad imperium byzantinum refugit, in cohortibus chversarum regio- num dispersa sensim sensimc|ue evanuit, de qua re Nicephorus ' V. Cl. Hlni-alvy «Magyarorszag Ethnographiaja». Pag. 363. LXXXV^ Gkegoras in hunc modiim scripsit ot (Cum;ini) xat t)jV (io.pzXnv /jn dvij7i6(7TO~o\) tfodov iy.~Xo.yivTei^7c7jv afjzt i~idr>o.i('>vzo)v Ex'jf^)i7)v (Mong^olorum), Eyvco(To.v (^eiv eaoTouq neTo.v('i.(TTO.o, ixe~.t)ev ~otetv. o'j yfio ev ilrttatv o/xo^ 7.P'^i~ (TToXq. f>'jr>cv: To dv^taTO.(TiUiX YjV, dXXfj. ~(').vTO. 'jrteTZT/jyzt x(u TKjkefS xo.t et^vr^, xrj.t ()txYjV daTa.y'Jcov coq iv dlcovt t^epivcf aoveTp^t^ovTo re xfJt icpdetpovTO. of^ev 0.710- yvovTeq xa\ ouTot rbv Tzpbq roljq l'x'jf)(jq TroX.etjiov, (jtcpi^^epfjtq d.vT dlX-qq ayeotfj.q x('i.p(prjq ■Ken'kTjpcoi.ev(J.tq twj^ laTftov (Ite^rjaav (j.pfj yuvot-t Te Xfj.) Tixvotq. xfj.\ o'j fuxpov Ttvfj yptjvov fj.vd. tvjv SpfixrjV Ttlfj.vcoi.evoc 7tept7jeafj.v, d.7to'.xuj.v ^-fjTojvTeq, dpii-OTTouafJV ifJUToIq, yijh.ij.deq ou fte''o'jq tcov dixfj, fj.l).d. 7tf>\v fJOTooq xfj.zfj.XJjatj.t Trjv 7tl('j.vrjV, 6 iSaatleijqlcoc^i.vvTjq dcofiedtq fieyo.)o7tpe7tiat xfjl oettcoaeatv fj.llfjtq icpiXxeTfxc xai ' Pcoiiaixoijq xa\ fj.ozoijq iyxaTfj.rtXiyet aTpfj.Te>j'i.fJ.ai ycopo.q fj.X).otq dXXaq dtavetimiievoq etq xa.Totxyja:v, rotq filv xfJTd. dpaxrjV xa\ l\laxedovi'o.v, Totq (f iv\4aca x(j.Td Ma.iavdpov xa\ (Ppjuycav." In genealogia nobilis cuma- nici SuRGiAN expresse dicitur, avum ejus ad impcratorem byzan- tinum refugisse Cumanorum(|ue nonnulli etiam paulo post expu- gnationem Constantinopolis (anno 1453) memorantur, de quibus refertur, eos stipendia sua a sexaginta annis insoluta a Muham- MEUO II requisisse. Jam Alexius Comnenus cohortem Uzorum in suo servitio habuisse optime scimus, cujus imperatoris fiHa Anna, uti jam diximus, Uzorum Hnguam cum Bissenorum ean- dem esse asseruit, in qua re cam historiarum scriptor byzan- tinus Glycas et ahi confirmant. Cedrenus (opp. II. pag. 695) cohortis Uzorum quendam ducem Tame nominat, qui tandem ab exercitu byzantino deficiens ad Turcas confugit. Quum Joannes Plan Carpinus in oriente iter faceret, Cumanorum mansiones se usque ad flumen Jaik distendebant, at paulo post in eadem regione Guilielmus de Rubruck ubique Tartaros invenit. De Bissenis jam Plan Carpinus annotavit, eos'cumanice loqui. Rubruquis in descriptione itineris per Cumaniam tauri- cam facti de Cumanorum miseria ac desperatione MongoHs in Tauricam irruentibus quedam memoratu digna conscripsit, ita e. g. Cumanos ad Htora maris confugientes fame adeo vexatos fuisse dicit, ut tandem se ipsos cadaveribus alerent. Plan Carpinus id quocjue affirmat, «apud Jugures esse fontem ' Lib. I. Pa;,'-. 36, ^y (editio Bonncnsis). V. apud RoESLERUM 1. c. Pa.sr. 333—334- LXXXTI et radicem idiomatis Turrici ct Comanici.»' Cumanos et in Taurica oppida habuisse diserte dicit celeberrimus Arabum geographus Edrisi, ubi de urbe Galita (Jalta) expresse observat eam in terra Cumanorum esse. Edrisi praeter eam et aUas Cumanorum urbes memorat, sciHcet Matlnka (Lo-yJf ayOUi" «Cumania alba. » Thuroczi Moldaviam «Cumaniam nigram» nominabat), quae urbs secundum Lelewel in re^ione A/o/onioc Osero prope MeHtopol extitit, A^cy {^^) prope Hmitem Cumaniae versus principatum Kievensem, Kyrkcr secundum etymologiam Abulfedae j ijjvi", Kirah, Narus, Nuslii, Kiniov, quorum nominum quartum Kirah cum voce turcica orientaH ^f^ «margo» «Hmes» optime convenit. Kiniov fortasse ex chiabus vocibus king^ ^^^^^S et oj compositum est « larga domus» vel «spatiosum tentorium». In vocabulario cum. Venetiano «oppidumD, « urbem » duaeglossae significant, sciHcet saar arabicae originis et clicnt^ vox genuine turcica. — Eam regionem Cumanorum, quae hodie « Molocsna» dicitur, geographi itaHani per longum tempus «Cumaniam» nominabant, sic Petrus ^^esconte de Janua et aHi. Martinez de Messina in charta hujus regionis de anno 1570 nomen Conianja inscripsit.'' Nomen vero «Cumania» in iHis chartis his formis conscriptum rcperitur : Comania, Chumania, Cumanya, Comanja. Fra Pascal de Victoria anno 1337 in antiquam urbem Serai ad ripam Volgae, uti ipsc ait, Hnguae turcicae ediscen- dae causa ad Cumanos contcn(Ht et iHic per unum annum integrum stucHis Hnguae quam maxime operam navabat.^ Igitur Hngua cumanica tunc nondum exstincta erat, immo uti vicHmus, unus missionariorum occidentaHum suam notitiam sermonis tur- cici praecipue Cumanis debuit. Cumani Moldaviae pagani vcl potius Muhammcchmi, uti Ivoeslerus apposite admonuit, quin etiam anno 1410 memorantur. Bonfinius vero diserte dicit, Cumanos nondum Christianos sub tempus regis Matthiae in Hungariam venisse atcjue sponte fide christiana initiatos esse : ' Fejkk «A kunuk eredete», pag. 54. ^ V. Jerxev «Keleti utazds». Tom. IJ. Pag. 56. 3 \. RoESLER (.Die Aralseefragen. Pag. 70. «Ultra Axiaccm fluvium Pcucini, Carpiaui, l^jastarnac sunt, et Chuni, qui natali solo ejecti in Ungariam venerunt, et a Divo Matthia Danubii insulam impetrarunt. Pauco post tempore sponte se orthodoxa fide nostra initiarunt ». ' Johannes Szegedi anno 1706, Timon vero anno 1730 referunt, quosdam sacer- dotes missionarios e Tirnavia in Besserabiam iter fecisse, ut Cumanos hanc terram inliabitantes relii^ioni imbuant christianae. Hoc rerum statu (Latum codicis Venetiani mccciii nihil est, quod admirationem obtincat, tunc enim f^ens Cumanorum linguaque vernacula non sokim in ea Tauricae parte, quam geographi itahani Cumaniam nominabant, sed ctiam in regione litorah fluminis Volgae ct occidentem versus in Moldavia, Bess- arabia et in Hungaria adhuc vigebat, mercatoresque id tem- poris itahani, si in vastissima regione Pontocaspica commer- cium face.re voluerunt, hnguam cumanicam scire omnino necesse habebant. VH. De iis hnguis, quae cumanicae antiquo et mcdio aevo pro- ximo cognationis gradu conjunctae fuerunt, vix quidquam scire possumus. De antiqua hngua Massagetarum, Sacarum, Daharum, Alanorum nihil fere novimus, quin etiam nomen Daharum et pars prima nominis Massagetarum iis a popuhs iranicae ori- ginis indita esse videntur, cf. formam iranicam nia «regio», glossam antiquam armenicam luanc «incolae». Attamcn hngua Kirgizorum et Turkomanorum a Sacarum et Daharum hnguis orta, quantumvis in quibusdam rebus ab iis (hffcrat, defectum antitjuorum harum hnguarum monumentorum (juochimmodo sup- pleri potest. Parthorum (juoque hngua ex ista etatc% cpium ea potentissima gens adhuc in flore esset, praeter quacdam nomina propria nobis paucissimis tantum glossis conservata est. Lingua Avarorum cumanicae conjuctissima, excepta hac una voce : hokolabra «sacerdos», itidcm in nominif)us tantum j)ropriis et dignitatum superest. E Bulgarorum hngua, cxcej^^tis nominibus h)Corum, personarum et (hgnitatum, forte hacc sohi vox \Sy^ ' Dec. 1. Lib. I. Lxxxvin «deus» perdurabat (nc> ^jXj' K^xh XjlXj.).' Chazarica quoque lingua, si excipias nomina geographica, propria et dignitatum, paucissimis tantum glossis monumentis Tauricae sepulcralibus charactere hebraico incisis interitui gentis oHm florentissimae superstes evasit (e. g. pto3, cf. turcicum ^y^ «domina» etc). De Bissenorum Hngua praeter nomina quaedam personarum id tantum novimus, quod Constantinus de nominibus thematum eorum et quorumdam locorum memoriae prodidit.^ Ammianus Marcellinus in loco sequenti Uzos a Cumanis separatim memorabat : « Dumque ad Chionit^as et Eusenos haec scripta mittuntur» etc, at hujus quoque differentiae, quae secundum omnem probabiHtatem, si omnino extitit, tantum in pronunci- atione consistebat, nuHum habemus indicem. Nec Hnguam Kiimiikorum orientalem Caucasi provinciam flumine Terek, Tschetschna majori et Daghestan definitam inhabitantium notam habemus. Nomen Kiiiuuk cum nomine «Hunk» scriptorum armeniorum comparari potest, quo nomine Moses de Chorene et aHi Hunnos appeHabant. In hac regione Kiimiikorum nom. geographica etiamnum turcica sunt, e. g. Torgaul, Akssai etc ( = ,^Lu (^f). Lingua igitur cumanica primo loco cum dialectis ab ea derivatis, deinde cum sorellarum fiHabus Hnguis turcicis et hodie usitatis comparanda est. Doct. Blau hisce studiis cum descriptione linguae Bosniacorum turcicae^ dialectorumque pro- vinciae MariopoHtanae novos et perquam pretiosos aperuit fon- tes. Dialectum Kazanicam in multis rebus cumanicae perquam similem esse jam diximus, Kazani enim non inmerito de se ipsis antiquorum Bulgarorum progeniem esse praedicant. Cassel autem Hnguam cumanicam nogaicae assimilabat: «In der Bi- bHothek des Franz Petrarka is ein lateinisch-persisch-cumani- sches Lexicon gefunden worden, das Klaproth herausgegeben und zum Theil alphabetisch zum Theil sachHch geordnet ist. Es sind so viel ich mit den Wortern der Nogayer vergHchen ' V. apud ROESLERUM «Romanische Studien». Pa.<j;-. 251, 252. ^ «De administ. imperio.» Cap. 37. 3 «Bosnisch-turkische Sprachdenkmaler». I.ipsiae, 1868. LXXXIX li.ibc, die meisten dieselhen. >» Praecipuum tamen fontem noti- onis linf^aiae cumanicae is ipse codex Venetianus continet, quem nunc primum ex intei^ro in hoc volumine luci publicae damus. Hic autem codex non tantum dialectum linguarum turcicarum insignem, sed etiam monumentum harum hnguarum vetustate commendatum continet. Viri docti principio hujus secuh pro antiquissimo hnguae turcicae orientahs monumento opera cele- berrimi poetae Mm Ali Sir, defuncti anno 1500, habebant, at circa annum 1829 codex quidam insignis bibhothecae imperi- ahs Viennensis persicus apud philologos innotuit, in quo 156 disticha turcice scripta (in centesimo primae partis capitulo) leguntur, quae iUius hbri auctor Alacddin Scicli Siiltan Veled operi «Dubab-name» inscripto inseruit. Celeberrimus Hammer- PuRGSTALLius codiccm praedictum circiter ante 500 annos con- scriptum esse dicit, datum igitur distichorum versibus Mir Ali Sir prope cum ducentis annis antiquius habendum est. Primus textus selgukienis editor in praefatione admonuit' distichorum hnguam pure turcicam et omni elemento arabico exemtam esse, at Mauritius Wickerhauser, quum trigintaseptem annis postea textum denuo examinasset, in eo septuaginta glossas arabicas invenit, ex quibus syi quatordecies, i^is- (l9-^) novies, j*jj (yMj) octies, i^U> (ueUv) septies, Lo<3 quater occurrunt.^ Codex Venetianus anno 1303 conscriptus tituh:» antiquitatis hos (juoque versus superat ! Timuris diploma cL Vambery docente anno 1397, «Bachtiarname» vero anno 1432, «Miragname» autem anno 1442 conscripta sunt^ et quidem charactere uigurico, nec igitur uHum ex iis aetatem codicis cumanici adaequat. At hber «Kudatku Bihk» inscriptus, quem cL Vamb^ry eximia cum sollicitudine edidit, transcripsit et in hnguam germanicam vertit, ipsum codicem cumanicum titulo antiquitatis longe praecelht, is enim cum 234 annis ante datum 1303 conscriptus est.'* Hic id unum annoto, neque hnguam «Kudatku Bihk>» uiguricam ' «Jahrbiicher der Literatur». Viennae, 1829. (apud Geroliuum). ^ Z. d. D. m. G. Tom. XX. fasc. IV. Pag. 574, 575. 3 «Uigurische Sprachmonumente»» (1870). Pag. 8. 4 L. c. Pag. 2j, 28. xc elementis arabo-persicis exemtam esse, VAmbery enim in calce editionis suae 112 exoticas colleojit voces, quae partim arabicae sunt originis, partim persicae. — J^-m Robertus Roeslerius in appendice operis « Romanische Studien» quaedam vocabularii linguae cumanicae specimina dedit, ' cui quum autumno anni 1873 Graetiae agerem, copias meas secundae quoque codicis Venetiani partis communicabam, quibus inspectis vir doctus mihiquc amicissimus maximopere laetatus est. Doctissimus Blau in dissertationc «de gente et lingua Cumanorum» grammaticam hujus dialecti breviter quidem, sed more suo praeclare adum- bravit.'' Etiam nos in sequentibus hac ipsa adumbratione tex- tuumque ope adjuti grammaticam codicis Venetiani paucorum- que monumentorum hnguae cumanicae . in Hungaria descri- bendam brevi voluimus. Annotationes phonoh)gicae : i. Scriptores textuum sonum a ab d, et hoc ultimum ab c solhcite distinguunt, e. g. icrdd^ ciktd^ sdii «tu», cf. jacuticum dn etc. et ad hanc vocalem designancLam signo quodam htterae « Graecorum simihimo, sed a diversis scriptoribus ahquantum chverse formato utebantur. Hoc ipsum signum etiam in glossis germanicis occurrit, e. g. di z'ddii'kcil etc. Gemminatio htterae a longitudinem vocahs significat, e. g. saa «tibi», cf. altaicum et selgukiense sa. Scrip- tor vocabularii sonum d per a vel c designat, e. g. csitmaga, souanucn etc. et rarissime tantum scripturam d adhibet ita e. g. in forma nczic cJii csiti(n)gassd «si audis», at annotatores vocabularii gcimanici vocalem d sohicite denotant, e. g, pag, codicis 59 crtd cakta etc. In secunda codicis parte pronomen primae et secundae personae interdum d scribitur, ita pag. 149 )ndn ct sdji passim. Vocahs a in pronunciatione cumanica ple- rumque immutabihs est, quod idem cL Blau docente etiam in hngua bosniaca obvenit. 2, Vocahs c in radice et in suffixis pridem plerum(|ue i sonabat, ideoque cumanico c in dialectis cagataicis saepis- ^ Z. d. D. M. G. Tom. XXIX. Pag-. 576-580. XCI siiiK' / rcsj^ondct, e. «^. cki «duo») ca^'. //'/, osm;iniciini //v, — curnanicimi cl «)iopulus»>, catj;, //, osm. // «alii», — cum. clclik «pax», cag. //, — cum. crcyiruicn juxta crikfnu, cao-. irik- }iidk etc, — cum cindi, osm. i)ndi^ — cum cnc in pag. codi- cis 142, ca<^. ino «tranquillum», «securum», — cum. crir (pag. 142 et passim), cag. inir «est», — cum. cdik «fuimus», cag. idik, osm. idik, — cum bcrgil «da» cag. biro^il, — cum. yctmac^ Q.7\.^. jitmdk, — verbum auxiliare ddcnocz «eratis» pro idingiz (pag. 129 codicis), dddni pro idini, cf. formas kazanicas cjc ejcn, cjcni «erat», «eras», «eram», — cskc pag. 130, cf. cag. iski, kazanicum iskc etc. Vocalis / et in dialectis cagataicis et in dialecto osmanica haud ita raro in c permutata est, e. g. cum. ct, cag. ct, osm. ct «caro» quod in dialecto Kazanica //, in lingua autem jacutica dt sonat, in 1. jacutica enim interdum vocales d et / inter se permutantur, e. g. dgin, igin «varium»,' — cag. dcjnidk vel dcnidk juxta dimdk, osm. dcmdk, jac. did7i, did, kaz. di — etc. In dialectis turcicis Sibiriae meridionalis et Gungariae vocalis c omnino desideratur duabus dialectis exceptis, utpote i. dialecto Taranci, 2. Koibalica et Kacinzica, in quarum prima, vocalis a per subsequentem vocalem / in c emollitur, c. g. cti «equus» loco ati, in altera vero syllabae primae vocalis d in c permutatur, e, g. tcmir.' In dialecto Kazanica vocales c et / inter se permutatae reperiuntur, e. g. cs «opus» k)Co cag. is, — cc «pars interior», cagataice /r, vicis- simque it, — ir «vir» loco cag. ct, — rr ctc. In Hngua textuum cumanicorum Flungariae eandem permutationem vocalium c et / observamus, quam in dialecto Kazanica, e. g. bczcm «noster», — dtmdkoncznc «j^anem nostrum», — bcznc «nos» etc. — In lingua Kasgarica loco cag. c plerum(|uc / pronunciatur. — 3. Scriptores codicis cumanici communitcr vocalem / ab / non distinguunt, e. g. iglading «flevisti», id est 'iglading, — inangai (pag. 143 codicis) «credant», id est 'inangai, — it «canis», cag. /7, jac. //, — icipturscn «bibisti», kaz. cc-, cag. ' V. Cl. BoHiLiNGlc «Ueber die Sprache der jakuten». Pag. 34 glossarii. ^ Radloff «die Sprachen der Turi<. Stamme Siid-Sibiriens» etc. Tom. 1. Pag. XIX. XCII ickii, «potus», jac. isdbin «bibu» etc. Sed nonniinquam et in codicis prima parte (in vocabulario) et in secunda vocalis / per e denotata reperitur, e. g. jarle «pauper», — kickcrip sen « clamavisti», — algisic «sanctum», — aziiilc «utile». HiNDOGLu in vocabulario osmanico-gallico vocalem i constanter per r designat e. g. yai-alc «saucius», — yare «dimidium» etc. et annotat «e, sans accent, est une voyelle qui tient le milieu entre c et /, au lieu de \ y de Meninski» etc' Haec ipsa vocalis / in dialecto sorica prope uti i: sonat. Scriptores codicis cuma- nici vocalem / modo per y, modo per y notabant, e. g, kyssilcr «viri», «homines», Vocalis / in lingua cumanica liaud ita raro cum u permutata reperitur, e. g, tusi «femella» loco cag. ^^-ijo, osm. ^5-^.^, — konus «argentum» juxta konis occurrit, e cont- rario in glossa cumanica johsil «pauper» vocalis / loco cag. u scripta est ( J«A»Jfo)r . Vocalis n suffixi consequenti gutturali in v emoUita etiam in o permutari potest, e. g. satov, — buzov (pag, 139 cod.), quac formae pridem safik, buzik, sonabant (satik, satuk, satuv (in 1. kazanica satiu), satoz). Exemplum permuta- tionis vocalis a cum / jam vidimus, iglading enim cag. aglaniak respondet. — Vocalis / bosniaca nonnunquam pariter atque in codice cumanico per c denotatur, e. g. hatcr, arabice >Ai?l-^ vel yki^ (apud Blau vi^Li») etc. Vocalis / etiam in 1. bosniaca inter- dum in u et o permutata est, e. g. takuiu, osmanice takini «manipulus», — sator, osmanice cadir, hung. sdtor.' 4. Vocahs o in prima codicis parte saepissime ab o non est distincta ; secunda codicis pars etiam in hoc puncto primae multo praestat, scriptores enim hujus partis vocalem o ab 0 per tres modos distinguunt: i. per Hneam transversam, quae litteram o ex obHquo scindit 2. per Hneolam Htterae o superscriptam, haec denotatio praecipue in uHimis codicis paginis videri potest 3. per ou, e. g. souncac «os», cagataice songdk. Scriptor voca- bularii modorum praedictorum primum tantum usurpabat, e. g. sduarnien «amo», si^uarscni (sic !) «amas», attamen idem scriptoi ' Dictionnare Turc-Francais. Viennae, 1838. ^ «Bosnisch-tiirkische Sprachdenkmaler». Pag. 20. XCIII tertiam personam hujus verbi sottarol, id est soitar ol scripsit. Ipsa vocalis o interdum per oit denotatur, e. (^. toulit «plenum». ca^. toluky tolu, kazanice tul'i, — in prima codicis parte chitnra- dan touoa (n) «spurius», cf. caj^. togjna, togkan etc. {^Ja^yi «nasci» apud Pavet de Courteille), kazanice tu-, titt-. Vocales o et o in codice cumanico haud ita raro pro u et it reperiuntur, e. ^. soitnclit loco cagataici siljitns^iiluk, — bori «hipus», cag. hiiri etc, — satov, bitzov loco satuv, bttzuv (satuk, buzuk), — osta. «magister» loco usta. Eandem permutationem vocahum etiam in dialecto Kazanica videmus, e. g. tot- «tenere», — to3 «sal», — kot «salus», cagataice tittniak, — tus, — kitt etc. In (halecto Kasgarica vocalis it et tunc clare pronunciatur, quum in aliis dialectis turc. orientalibus in vocalem o permu- tatur. In glossa bosniaca coi^da «gladius» vocalis o ex originali 2t orta esse videtur, cf. osmanicum s*^^^'' hungaricum kard. 5. Vocalem it ab ii scriptores codicis Venetiani rarissime (hstinguunt, distinctio autem in hunc modum efficitur, ut lit- terae it lineam transversam adjiceant, quae eam ex obliquo scindit, e. g. ciiydurunicn, ciiydurduni, ciiyditr «ardo», «arsi», «arde»' Quum vero scriptor dubius fuisset utrum vocalis o an ii scribenda esset, super litteram it minusculum 0 adscribebat, e. g. uzitn loco cagataici iiciin, kazanice ocdn, osmanice icin, jacutice isin. Germanicum zv non solum in germanicis glossis, sed etiam in quibusdam formis turcicis usurpatur vocalis ii ab n distinguendae causa, e. g. daw (pag. 40), — kowsap «desi- derans» (pag. 140 codicis). Vocalis it et ii in lingua cumanica perquam saepe occurrunt pro o et o aliarum dialectorum, e. g. itn «sonus» loco cag. on., — sttzitl juxta sozulitrnicn, cf. cag. soziilmdk, — iizdi loco cag. ozdi (pag. 143. codicis), — jtoraia dn\ cf. cag. okrainak, — titz «pulvis» loco cag. toz, — bulsun «sit» loco cag. bolsun, — bogitz «guttur» loco cag. bogoz, — itgialurnien «verecundor» (p^ig. 57), cf. turc. or. ojalniak, ojat- mak, — itlcb ( = uleb) «moriens», cagataice c>/;;irt'7c'. Eandem per- ^ In vocabulario sub liUera c. XCIV miitationem videmus in dialecto kazanica, e. g. on «far» loco cag. tin^ — osta pariter atque in 1. cumanica loco cag. iLsta; e contrario un «decem» loco on aliarum dialectorum, — nl «ille, illa, illud» loco cag. ol etc. In lingua cjuoque Turkoma- norum vocalis u pro o aliarum dialectorum perquam saepe occur- rit, e. g. bul «es» pro bol etc. In sermone bosniaco Blau docente vocales o et o haud ita raro cum il et il permutantur, e. g. ngu «ulula» pro dgil aliarum dialectorum, vocalis vero o cum u in versu cadentiam facit, ita soz cum jiiz etc. Vocalium harmonia etiam in Hngaa cumanica summa lex erat, at haec lex ob saepe inconstantem et inperfectam deno- tationem vocaHum, praecipue in • prima codicis parte non sem- per apparet, immo in vocabulario saepissime latet, e. g. birga «simul», ■ — yctniac, cf. cdig. jitnidk, — tcrclap «velociter» etc. Etiam in 1. cumanica vocalis suffixi interdum ad vocalem radicis conformatur, quam assimilationem in dialecto Kazanica et in aHis quoque dialectis conspicimus. Vocales breves interdum elisae esse videntur vel saltem non denotantur, e. g. ajp «peccatum», cf. osmanicum ajip, arabice ^^ ; in forma verbi tiisriip (pag. 138) ipsa suffixi voca- Hs eHsa est, cf. formam factitivam cag. tdsilrnidk «dejicere». Haec eHsio etiam in dialecto kazanica haud ita raro occurrit, e. g. tosrd pro tosord, — brdii pro berdii «ahquis», — borno «nasus ejus» pro borono etc. De consonis haec pauca admoneo : I. consonae gatturales Hnguae cumanicae per sequentes Htteras notantur i. k 2. cJi 3. gJi 4. c 5, g 6. Ji 7. signo quodam Htterae Graecorum o sub- versae perquam simiH, quo nasaHs explosiva ng significatur. Consona kaf Turcarum in secunda codicis parte plerumqe per k et c denotatur, e. g. Jcai^oviniiz «praemium nostrum» (pag. 145), — kacan «cjuum etc, eademque consona in vocabulario saepe etiam per c signiiicatur, e. g. pag. 17 coarnicn, coyduui etc, cf. cag. ^jU-jy;, — cuyrug «cauda», cf. ^^■^jJ^', — taniucka «ad inferna». Haec ipsa consona etiam per r// et <;// designatur, e. g. ticJwiac (in pag. 43) juxta tictini «phintavi», — kacJuna, xcv cf. l+JjUs, — jocJi pro jok^ — Qlialjran loco ka/oan (paf;. 75) — yaaoh «maxilla». Consona k nonnunc|uam in ^ cmollitur, e. g. in quibusdam suffixis, in fine syllabae et inter cluas vocales, e. g. tamaging «guttur tuum» juxta tamak, — tas bolniaoa (pag. 138) «ad perditionem», quae littera ^ tan- dcminy emolli potest, y autem facile eliditur, e. g. kuurinak, quae forma per formam kjijiirmak a kugurmak orta est, cf. cagataicum i^^-^^i' «pellere», «persequi». A' nonnunquam in cli, et Ji permutatur e. g. cJiatun, Jiatun «domina», cf. osm. i^^^' (kadtn), cag. ij^''-^, — Ji^n «rex», «princeps», cag. ^j^l^, — bulaJi «fons» (pag. 141), cf. cag. bulag idem, — cibuJi, — jariJi (pag. 148). Permutatio Jc finalis in Ji in textibus cumanicis saepe occurrit. Forma yomsaJi jam in vocabulario legi potest, sed hanc quoque formam scriptor quidam secundae codicis partis annotavit. K interdum in fme vocis apocopatur, e. g. tamu (pag. 144) «inferna», cf. cag. ^y^- — Consona cJ in vocabulario plerumque per c 7\.\A cJi denotatur, e. g. congul «cor», cf. osm. cV^^ — crca «masculum», — coc «caeruleum», — cJioz «oculus,» ^5" (KlaprotJius \yi scripsit!), — cJictcJiil «recede». In glossa ycag vocabularii loco Jc, g scriptum reperitur, cf. c)L.^:>! iceg. In secunda codicis parte J plerumque per /' transcribitur, e. g. Jcop «multum», — cgilik «bonitas», — kok «caelum» etc. Interdum etiam in ipsis textibus J per cJl redcUtur, e. g. ctcJicn- lcrgc «facientibus». d inter duas vocales in ^'' emoUitur, ^' autem in quibusdam glossis in j emollitum tandem prorsus evanescit, e. g. miiz (pag. 143) «cornu», quae forma per formam inter- mediam miljiiz a miiguz orta est. — Littera <;>', uti jam.vidimus, ex ^ et iJ orta est atque secundum hanc dupHcem originem modo durius modo lenius pronuncianda est, cjuam dupHcem pronunciationem scriptores codicis cum. interdum ita denotant, ut htteram c per gJi, lenem consonam > per g significent, sed multo saepius hanc totam distinctionem plane omittunt. G non- nun(|uam in Ji permutatur, e. g. saJia «tibi» h)co sajiga, c|ua consona tandem ehsa duae vocales a unam longam effecerunt (saa — sa). — Consona -v modo per k, modo per gJi designatur, XCVI ,. ^ , ^ r- X - ' r*^^ Consona Arabum Persarumque 3 in voce L^ etiam per ch sig- nificatur (bacha). — K et g inter duas vocales, uti jam anno- tavimus, haud ita raro eliduntur, alioqui illae consonae in 2c emollescunt, e. g. aurlagil pro agirlagil «sanctifica», cf. formam avurlagil (pag. 132.) Elisio in hisce exemplis observatur : imirniak «parere», «generare», e. g. in dictione : ki tinir ata tengri «quam (scibcet « sanctam Virginem») generat pater Deus» (pag. 140 codicis), cf. verbum turcicum or. i^Ui^y» «nasci», — kuiirinak «pellere», cf. verbum turcicum or. \,^^y'', — ouht «fiHus ejus» (pag- 148) pro oguli, — tuusning (pag. 150) «ortus» in genitivo. In fine vero vocis vel syllabae radicalis hae consonae saepissime in u emollescunt, quod vicissim ob vocalem praecedem in v durescit, e. g. satov, — bu30v, — acuving (pag. 139), cf. cag. agik, agig^ — javdurding (pag. 142), — bavursak in eadem pagina «intestina» pro bagirsak (v, ^Lwwjilj apud Pavet de Courteille). Scriptores secundae codicis partis semivocalem v per signum quoddam Htterae w germanicae aliquantum simile denotabant. Consona k in 1. cuma- nica pariter atque in multis aHis dialectis turcicis interdum in cli (^) induruit ; k et g etiam in omnibus dialectis turcicis in semi- vocalem v et j emoUescere possunt, ita e. g. in 1. cagataica 002 «cibus quidam lacteus», cf. formam oguz^ ■ — attl «tentorium», «curia» cf. agil^ cf. etiam altaicum aildap in versu sequenti : Kara atty kanga aildap jilriib-idi «ad Kara Attukan venit hos- pes»,' — in L jacutica ojiin «perendie», quod Bdhtlingk auctore ex o «ista» et kiin «dies» compositum est, k enim inter duas vocales in j moHitum cst. In dialecto Kazanica forma agrigimiz « passio nostra>^, «dolor noster» in aui7'iubiz permutata est, cf. formam cumanicam aitrlagil pro agirlagil. Bosniacum quoque d Blau docente interdum in v ety emoHescit, e g. kjilve «tinea», cf. ^^5^ persicae originis, — diijiln «nuptiae» cf. ^^5^0.'' Consona ' Radloff O. c. Tom. L Pag. 50 = Blau. L. c. Pag. 31, 12. XCVII k, vel g (c), quae syllabam radicalem vel vocem ipsam termi- nat, in dialecto cumanica saepissime in n emollita est, quod u, uti jam annotavimus, ob praecedentem vocalem tandem in v induruit, e. g. praeter formas suprascriptas yVzz^/z «pingue», — javdiirding «donavisti», — ovsadi «assimilatum es», cf. cag. ,^LoLco»jl et uiguricum oksak, icksak (in glossario prof. Vambery) «simile» — kriv (pag. 151) «introitus», etc. K et g finale etiam in dialectis ^agataicis saepe in u vel o permutantur e. g. jirau «cantor» — jahm «iiamma», cf. formam kaz. jalkin^ — jasao «lex»), «statutum», cf. formam jasak, — sao «sanum», cf. sag. In formis kiraic, jao juxta kiragu, jagi consona g inter duas vocales plane evanuit. In dialecto Kazanica k et g finale per- quam saepe in u emoUescunt, e. g. sau, «sanum», — tati «mons». — jaic «hostis» et in fine nominum agentis et actionis, e. g. caklau «consideratio, » — karan «aspectus,» — kileilce «advena», — katiu etc. In forma kirij «margo» k finale in j emol- litum est. In prima codicis parte, uti jam annotavimus, consona k in haud ita paucis glossis per cJi denotabatur, e. g. charachus^ id est jiy> s*ij, — chaxan ((jM), — chasnc, quam formam Blau minus recte chasuch scripsit' (Klaprothus hanc formam ita scrip- tam edidit, qualem nos in codice Ven. conspeximus), id est (^J-wU, — sachal (JULo), — ayach (^t-jj), in dialecto Mariupoli- tana aytay, sed haec ipsa vox in Hnea subsequenti in htt. g desinit : ayag uxi. In diaL Mariupohtana consona k fere semper ut h pronunciari solet, e. g. yo.Ycimy(j.n ((•UUjU), Xorjfmv (jM, — in dialecto Kazanica et bosniaca haec aspiratio raro tantum obve- nit. In secunda codicis parte k sine uho aspirationis signo occurrit. — J in vocabulario interdum per c, vel ci transcri- bitur, e. g. ciuruba, id est Uwgi^ (keliruha), — canian, id est kemun, hungarice kemeny(niag) etc. Hic quassus consonae k etiam in \. bosniaca obvenit. ' Blau «Uber Volksthuin uud Sprache cU-r Kumanen» (Z. d. D. m. G. Tom. XXIX. Pag. 569, 570). CODEX CUMANrCUS. J?" XCVIII Sonus jtg in codice Venetiano diverse denotatur i. aut per signiim quoddam litterae o graecorum inversae simile aut per for- mam it, cujus linea ulterior inferne paulum prolungata est, quae duplex denotatio saepissime usurpatur 2. per litteram n, e. g. in dictione tamagin beslcgil « nutri guttur tuum » pro tamgiJicr beslegil 3. per ng^ sic in salutatione angellica : seningbile «tecum» 4. per^^solum, e. g. aglai-im «intelligo» \)ro anglarim. Interdum n finale etiam tunc cum gutturali pronunciatur, (juum in aliis dialectis haec pronunciatio in usu non sit, e. g, ong «dextera» pro on aliarum dialectorum, — quod ad formam cumanicam, cf. kasgaricum ong. Denique de consonas // et -^ id tantum admoneo, consonam // in secunda codicis parte pro /• non solum in fine vocis, sed etiam in ipsa voce occurrere, e. g. coJiraJi (pag. 145) «fons», «scaturigo», — aJia «fluens», etc. In olnlnJi «mortalis», — bol- duJi cdi «factus est», — cibuJi «virga», — jazuJi peccatum» Ji pro /' finali scriptum est. Vox tamuJ^: et tamuJi et tamu scriptum reperitur. — Consona -^- non solum per cJi, sed etiam per gJi denotatur, e. g. nogJiut pro <:jy^^ etc. Aspiratae ^ et a inter duas vocales perquam facile eliduntur, e. g. /aan pro iu..s\.j «brassica», sed etiam lagJian occurrit, — saar pro y^ «urbs». De dentalibus pauca tantum adjicio. Tenuis in 1. cumanica pariter atque in dialectis cagataicis plerumque incolumis mansit, media vero interdum in sibilantem ;:• permutabatur, e. g. azam pro adam «homo», cf. kazanicum /st'/ pro /^/t7, kazak -p^o kadajz «ckivus» etc. In glossa dac loco tenuis mediam conspicimus, cf. ^Lj. Loco azam et asam scriptum reperitur. In pag. 143 obs. for- mam toredi «generavit», quae pro toretdi scripta reperitur, hic forse scriptor denotationcm consonae / per negligentiam omisit. Ex ordine labiahum Httera f exceptis glossis arabicis et persicis frustra desideratur ; in secunda codicis parte littera f in glossa persicae originis frista, fristiJar adest. Glossa jiJ «elephas» in vocabulario tantum occurrit. Consona p quoque in exoticis tantum glossis apparet , . e. g. bap- tisma etc, Littera b in forma Jiaybat (pag. 148) inserta XCIX apparet, cf. bosniacum Jicibct pro hcjct «status», «essentia», «forma externa rei» etc. arabicae originis (v. formas arabicas jlLAse, o^.*.Aie). Ceterum Jiayhat fortasse ar. iUAiC est. Semivocahs V jam supra mentio nem fecimus. Consona m interdum in codice Venetiano in n debilitata reperitur, cf. bosniacum tanian pro (•Uj etc. Consonae quassatae c et g peculiaribus signis notantur, nempe prima signo Graecorum c, altera autem sic^no Graecorum <T perquam simili. Haec duae consonae ex quassu gutturalium et dentalium ortae sunt, e. g. cctik loco catik^ cf. katmak, — suffixum cc juxta tek, dek, — suffixum ci juxta ki, — cirmarmen «torquere», cf. 6ag. kirmdk «nodus» etc. Interdum loco / ; / scriptum reperitur e. g. kosanc «desiderium» pro kdsdno- et vice versa. Consona c praeter signum descriptum per diversos desig- natur modos i. per s, e. g. bizac pro btcak «culter» 2. per c, e. g. in secunda codicis parte cctik pro catik «cinctus» 3. per cz, e. g. in vocabulario kiczi congulu bile «humiliter» 4. per s, e. g. as pro ac «esuriens» 5. per z, e. g. nezc pro ncce, — uzmak pro ticmak «paradisus» 6. per zc, e. g. tizcarmen «volo in altum» pro ucarmen (pag. 56 vocabularii). Consona ^^ in vocabulario praeter duos modos praedictos etiam per ;'7, j (i) et gz denotatur, e. g. in sequentibus formis a Blau adductis : gigar, id est y^ «jecur», — cJioligian, id est ^ls3J.3^i:> «galanga», — giemis «fructus», (hungarice gyilmolcs) pro ui:uj4.>o ; — jim, id est >M^, — mariand, id est ^^^y^, quam glossam Blau post Klaprothum minus recte marjan scripsit («corahum»), — jotcani pro («j'^- In formis numerorum ordinahum biirungi, ecJiinzi suffixum ^s- per gi et zi denotatum reperitur ; in textibus Mariupohtanis hoc suffixum per rC significatur, v. formas a Blau adductas //.TY-^ivrC/, ^^fvrCf' etc. In glossa vocabularii tagz «corona», id est J^ g per gz transcriptum est. In dialecto bosniaca Blau docente -^ interdum per c) denotatur, e. g. [jX^ pro ^^-^ «fragum», — hoc idem c in (juibusdam vocilnis ^ scribitur, e. g. c;^^ pro o^ «campus»; ^ porro et in / permutatum reperitur, e. ^. sator, cf. hiin^aricum sdtor. Consona ^ in pro- nunciatione bosniaca interdum tj sonat, e. g. ^^^^ pro ^j^L^, idem -^ etiam in j emollitur, e. g. tanjir «discus» pro s^-sUJ", cf. hungaricum tdnycr. Consona j praeter htteram j in codice Venetiano per y et / denotatur, e. g. aianirnicn, — ayandini, cf. cag. ajamak «parcere» etc. — iazdini pro jazdini «peccavi«, «erravi». y inter duas vocales facile ehditur, e. g. sounclii pro sdjilnclil juxta soiiir. Haec ehsio etiam in L bosniaca saepissime obvenit. J interdum cum g permutatum rcperitur, e. g. gikilmak pro jikilmak «delabi», — gillan pro ,j^^j, — giltrin pro (vJs«^-L, — gicrar juxta yicrar, — in media voce cJiiign pro ^yj etc. In dialecto nogaica haec eadem permutatio usitatissima est, e. g. in versibus nogaicis a Vambery pubhcatis stXjLXjJ e^Xla» <:>Si=>. et paulo infra *X5C.^ «cor meum» pro i*^)^.-' In dialecto Mariupohtana j haud ita raro cum ^ permutatum reperitur, hoc ipsum g in textibus a Blau examinatis per y notatum est, e. g. (j.yi-)(i. pro l^j etc. In glossa terc juxta tez «cito» r cum z permutatum repe- ritur. Tres consonae sibilantes i, / 2. .y 3. ^ in codice cumanico Venetiano perquam diverse notantur. Sibilans / i. per sch 2. per z 3. per i"-? 4. per sz 5. per jr 6. per zz denotatur, e. g. taliscJiirmen^ nruscJiirmen, kirliscJiirmcn «htigo», — tnscJicidcr pro tilsdrldr; etizcrmen «adjuvo», cf. etisldmdk, — kyziler ; tis- sisluJilarmen, cf. ijii->j-> «dens», — kyssiler, cf. ^5-**'-^; algiszle \)ro algisli ; karindas pro karindas, — jaksi; buzzatkit pro bosatJzil. Blau sonum / cumanicum interdum et charactere cJi designatum esse dicit, e. g. in glossa cJiaJiar pro y^^ at haec vox in columna cumanica saar scribitur, glossaque gJiacJiar, quam KLArKOTHUS minus recte cJiacJiar et Blau: cJiaJiar scripsit, in parte persica occurrit. Haec maxima inconsequentia sonum / denotandi prae- cipue in vocabuhaio occurrit manifestoque comprobat^ quam ' Nyelvt. Ko^^lemenyck. Tom. IL Fasciculus L Pag. 120. CI molestam comperit desi^nationem hnjns consonae scriptor vocabularii italianus' Scriptores autem secundae codicis partis irermanici consonam / idiomati suo familiarem sine uUa diffi- cultate vel per s simplex, vel per sr/i denotabant. Consonam s plerumque per ^' simi^lex scriptam reperimus, at interdum haec sibilans i. inter duas vocales geminatur, e. g. arassinda^ — • essirgagil etc. 2. cum 5 permutatur. — Sonus ,c i. per z 2. per X 3. per s denotatur, e. g. siz «sine», oz «ipse»; juxiini, id est (•^Sj^. ; sosin pro sozin etc. — Consona .v in glossa 2ix «sensus» per x scripta reperitur. Inconsequentiam ortogra- phiae auctoris vocabularii nihil demonstrat mehus, quam unius et ejusdem vocis in diversis conjugationis dechnationisque formis multiplex designatio, e. g. azarmen « comedo » assa « comede » as «cibus», — aianirmcn «parco» ayandim «peperci», — cigharmcn « exeo » zigtum « exivi » , — coparurmcn « aedefico » cobardum «aedeficavi» etc. In secunda codicis parte hanc designationis sonorum fluctua- tionem multo minus conspicimus. — Super quasdam gk)ssas vocabularii aha manus, nimirum unus scriptorum secundae codicis partis nonnuhas suprascri sit transcriptiones variantes, ita e. g. super formam gici^ar Htteram //, — super formam acirmach syllabam ga^ — super formam bisiUurmen htteram z, super formam yarasirmen item z etc. ' In vocibus italianis «scibile», «sciolto» etc. vocalis / praecedentem sonum emoUit. CII Annotationes morpheologicae. I. De Pronominibus. Pron. separata. Pron. suffixa. I. Pers. Sing. Plur Nom. inen (et mdn scriptum) Gen. mcning Dat. manga (maa, ma) Acc. mcni (menj) Abl. menddn Nom. biz Gen. bizing Dat. biz^d Acc. bizni Abl. bizddn im, im miz, miz Cl. Blau loco biz : miz scripsit, Klaprothus recte biz habet [bix scriptum). II. Pers. Sinsf. Plur. Nom. sen (san) Gen. scning Dat. sanga (saJia vel saa) Acc. seni AbL senddn Nom. siz Gen. sizing Dat. sizgd Acc. sizni (siznj) Abl . sizddn ing, tng 'inglz, ingiz Vocativus pronominum personahum interjectione aj (ay) praemissa formatur, ita aj sen ! — aj siz ! (turcice I, (^l) III. Pers. Sing. Nom. ol Gen. aning Dat. angar vel aar Acc. ani AbL andan i, i, isi, tsi CIII Plur, Nom. anlar idem, quod supra Gen. anlarninz Dat. anlarga Acc. anlar^ii (anlarnj) Abl. anlardan Blau post Klaprothum loco ol minus recte al scripsit. Quod ad dativum anoar, cf. respondentem formam uiguricam anggar, quae forma etiam in dialecto kazanica (anar) et in aliis quoque dialectis usurpatur. Pronomina possessiva separata sequcntia sunt : nicnini «meum», hizini (bizin) «nostrum», e. or. hisini gicJiovga « in nostrum templum » (pag. I2i), — scning (scnin) «tuum », .sVir/;/^'- «vestrum», — aning «suum», anlarning, pro quibus possessivis saepe etiam oz usurpatur, e. g. oz 7idzik hoyungni (pag. 149) «tuum purissimum corpus.» Pronomen demonstrativum. Sing. Plur. Nom. hn Nom. hular Gen. vmning Gen. hularning Dat. mungar Dat. bularga Acc. niuni Acc. bnla^^ni Abl. niundan Abl. hulardan. «Ipsemet», «ipsimet» ol og/i, anlar ogli dicitur, cf. cag. (^■jl in hac dictione : ' jvJtX-U^' <:j:iiui.^ "^^s (^jl ^5^'*^^^)^ fcjrmas- que Kazanicas 2iluk, suluk «idem, eadem, idem». « Ipse, a, ud«, «egomet, tute, ipse» in 1. cumanica plerumque kcnini, kcning, kensi dicitur^ e. g. kin kcnsi cin tcngri «qui ipse verus Deus est» (pag. 159 codicis), pro quo etiam oz et oz oz usurpatur (ita e. g. pag. 145). Pronomina relativa et interrogativa. Kim, Kin «quis», ' «Babernameh», 17. V. in glossario Pave T DE CouRTElLE. CIV «qui»; chaysi «qualis» [inunca «talis»); chaym, quod mihi pro chaju '&(zx'\^X\m\ esse videtur, item «quis» significat ; nc «quid»; ndmdgd «quidquid», cf. azerbaiganicum «-L»j ; nesa «quantum»; ndk «quare», cf. Kazanicum nik; nccik «quomodo», cf, Kaza- nicum nicck ; kacan «quum»; chayda «ubi», etc. II. De n o m i n e. Decl inatio Sing. Plur. Nom. at Nom. atlar Gen. atning Gen. atlarning Dat. atga Dat. atlarga Acc. atni Acc. atlarni Abl. atdan Abl. atlardan Postpositiones usitatissimae linguae cumanicae pariter atque in aliis dialectis turcicis sequentes sunt: da (dd), — dan (ddn), dan (ddn) nlani «ab», — dcin cv\m dat., — bila, — ucnn, uzun, — ca, za, — six, siz. — dcy (e. g. anning dey), dck, lcy (pag. 143), lcyin (in eadem pagina), kibi «sicut», de qua ultima postpositione in parte codicis grammaticali haec scripta repe- riuntur: « No q ista dicco. Kibi. addita alicui noini denotat alique similitudine» etc." Nomina cum suffixis possessivis praedita in casu accusa- tivi interdum hujus casus signo destituta apparent, e. g. tania- ging beslegil «guttur tuum nutri » etc. Suffixum possessivum in genitivo interdum per neghgentiam scriptoris omissum est, ita e. g. zejti^t agacga pro zeytin agacinga^ cf. ,^Lcf ^y^S etc, in sequenti vero exemplo ordo genitivi inversus esse videtur : ^r/V je7'i arilarning (pag. 142) pro arila7'ning jeri. — Quaedam aftixa nominaha in L cumanica usum obtinuerunt, quae in ahis dialectis obsoleta evaserunt, e. g. daci in formis jendaci «vic- tor», — tuu7'daci «parens», — /'z^/^^^V^mwzV «Hberator noster» ' In pag. 127 Codicis. cv (pag. 138), in (|iio ultimo cxcmplo non daci, scd «f^ir// scriptum reperitur, cf. verbum H\<^. ^UxUjyj «salvare»); ^iJi (cik) in glossa tangla^cik «admiratio», cf. verbum cag. ^Uf^LXiU ; interdum loco rak 7'ah scriptum est, sic in glossa colirak «scaturigo», cf. ver- bum (5ag. ^Ui^=^. Usus suffixi c'i (ci) et iik (lik) in parte codicis grammaticali hoc modo describitur: No q ista dicco ci addita alicui noini fac nom maisfle illius rei qua significat illud nom cui addit' sic v'bigtia dtmdk e panis s (sed) otmdkci e ille q' facit pane cckm (osmanice »^f^ e panus sed cckmci e q facit panu et sic de similibs», — « No q ista dicco. lic. addita noini cocto (concreto) facit illud absttu sicut v'bi gtia eigi est bonu s (sed) cgilic e boitas. Kara e nigru s karalic e nig'^to. bir e unus s birlic e unitas. kdnii e iustus s konulic e iustitia et sic de sigis (singulis) r(vel) aliqtm poit' (ponitur). /;/^. ut /zV (pag. 127.) De Adjectivo. Gradus comparativus suffixo rak (rdk), superlativus vero per diversos modos designatur, nimirum per geminationem vocis, per praepositionem quarumdam vocularum, e. g. kob, as7'u ad- jectivorumque, e. g. ulu «magnum», denique per ipsum dictionis contextum. Doct. Blau terminationem quorumdam adverbiorum cumanicorum lap cum syllaba corroborrativa '-J^ comparat, quae Vambery docente in dialecto azerbaiganica gradus superlativi designandi causa adjectivis praeponitur, e. g. lap jachci «opti- mus» (cf. syllabam corroborativam superlativi hungarici leg, e. g. leg jobb «optimus»), at inter cum. et az. syllabam A?/ jam primo obtutu hanc differentiam conspicimus, primaiii semper postpositam occurrere, secundam autem praeponi. Usum adverbii jalga7ilap formae ogrilam (pro ogrilan)^ cop coura «circum» et alia adverbia hujus generis optime illustrant, quae maniiesto formam participiorum prae se ferunt, igitur et jalganlap oHm non erat ahud, quam forma verbi denominativi jalganlap par- ticipiahs; in secunda codicis parte pag. 145 haec dictio legitur : jarilgap 7nedet etti «misericordia motus auxilium attulit», haec CVI quoque forma jarilgap, quae evidenter pro jarligap scripta est, sane pro gerundio verbi ^UIjlJ^Ls habenda est. Forma diminutivi adjectivorum per suihxMm gina fieri solet. In parte codicis grammaticali de formatione gradus comp. et superlativi linguae cumanicae sequentia dicuntur : «No q ista dicto n/f. T dico rcc. posposita noi poitiuo facit copertu (com- parativum) sicut hic kai-a e niger. s. cararac. e nigrior. katti e durus, s kattirac e durior. tuz e rectus s. tuzrec e rectior qu aut (quum autem) debeat adi. rac. vl rcc. n (non) e regula firma)). Ex hisce ultimis vocibus clare patet, scriptorem hujus adumbrationis grammaticahs legem harmoniae vocahum in hnguis turcicis prorsus ignorasse! No q ista dicto asru facit suplatim tam i (in) noibs qua i vbis pponedo ea. sic. v. gtia kara. e nigru. s asrn kara est nigerimu. et tatli e dulce s asru tatli e dulcissimu » etc. (in pag. codicis 127.) De Verbo. Ecce paradigma verbi ^Lo^LCil ((intelhgere», uti id in parte codicis grammaticah apparet:' Praesens (aoristus) . Sing. inteUigo anglainnen intelhgis anglarsen intehigit anglar PL inteUigimus anglarbiz inteUigitis anglarsiz (sis) inteUigunt angla^-lar. Imperfectum. Sing. inteUigebam anglar dciini (dddni) inteUigebas anglar dding inteUigebat anglar ddi (ddy) In pag. Codicis 129. CVII Pl. intelligebamus inteliigebatis intelligebant ainjlar ddik anglar ddingiz (ddengezy anglar ddildr (ddylar). Perfectum. Sing. intellexi intellexisti intellexit a7tglad'im anglading angladi (y) Pl. intelleximus intellexitis (sic !) intellexerunt angladlk (yk) angladhigiz anorladilar. Plusquamperfectum . Sing. intellexeram intellexeras intellexerat ano^lamis edim anHamis edinz anglantis cdi (y) Pl. intellexeramus intellexeratis intellexerant anglamis cdik anzlcimis cdinnz anglamts cdildr (lar). Futurum. Sing. intelligam intelliges intelliget anglagaymen anglagaysen anglagay Pl. intelligemus intelligetis intelligent anglagaybiz anglagaysiz (sis) anglagaylar (eyler). ^ In scribendi ratione codicis iidani, ddengez hanc eandem vocalium c et /per- mutationem vidimus, quae in formis respondentibus kazanicis ejein ejen, eje etc. occurrit. CVIII Imperativus. intellige intelligat intelligamiis intelligite intelligant intelligito intelligitote angla anglasun anglalwi (uni ) vel anglaVik (tik) anglangiz anglasunlar (Idry anglagaysen anglagaysi^ (sis) Optativus. Sing. intelligerem intelligeres intelligeret anglagay edim anglagay eding anglagay edi (y) Pl. intelligeremus intelligeretis intelligrerent anglagay cdik anglagay edingiz (edengez) anglagay edildr (ediler ) Perfectum Opt. Sing. intellexissem intellexisses intellexisset anglamis bolgay edim anglamis bolgay eding anglaniis bolgay edi (edy) Pl. intellexissemus intellexissetis intellexissent anglamis bolgay edik anglamis bolgay edingiz (edengez) anglamis bolgaylar Cohortativus. Sing. intelligam intelligas intelligat anglaim anglagil anglasun ^ Scriptorem adumbrationis gramm. codicis Venetiani quam parum le^em har- moniae vocalium in lini^ruis turcicis comperisse, scribendi ratio bolgeyler, aiigla- suiildr satis superque demonstrat. CIX Pl. intelligamus intelligatis intelligant anglalini (eni) vel anglaluig ( eng) anglangiz (gez) anglasunlar (sdnley, sic !) In hacce conjugatione aglalhig pro aglaiik scriptum est. Conditionalis. Sing. intelligem anglasani cdi anglasang (sen) edi intelliges intelliget a7izleisa edi Pl. intelligemus intelligetis intelligent anglasah edik anglasangiz (edi desideratur, et suffixum sengiz scriptum est) anHasalar cdi. In prima persona pluralis, uti videmus, verbum auxiliare edi cum suffixo personali praeditum apparet (cdik). Perfectum cond. Sing. intellexerim angladini ese intellexeris anHadinf!; ese intellexerit angladi (y) ese Pl. intellexerimus intellexeritis intellexerint Futurum Cond. Sing. intellexero intellexeris intellexerit angladik (dnc) ese angladingiz (dungiis) ese anHadilar ese. anglar bolsam anglar bolsang (n) anglar bolsa Pl. intellexerimus intellexeritis intellexerint anHar bolsak anglar bolsangiz (gez) anglar bolsalar (ler).'' ' Syllabae, quae in parenthesi sunt, originaleni codicis orto^raphiam exhibent. cx Gerundium «intelligendo» angla}' egec. Infinitivus «intelligere » anglamaga. Scriptor hujus paradigmatis in parte codicis secunda ad finem sui exempli annotat : «secdu ista dclinacoem potes d'clina'e oem d'clinacoem (omnem declinationem ». ' Conjugatio negativa. Praesens. Sing. non intelligo non intelligis non intelligit anglanian anglaniasen anglanias Pl. non intelligimus non intelligitis non intelligunt anglaniasbiz anglaniassiz (sis) anglaniaslar (ler). Imperfectum. Sing. anglamasedini (deni) Pl. anglaniascdik anglanias eding anglarnasedingiz (dengez)'' anglarnas cdi (edy) anglaniaslar cdi (edy). Perfectum. Sins^. anzlamadini Pl. an<rlamadik anglamading (dyng) anglamadingiz anglamadi (y) anglaniadilar. Imperativus : anglamagil. In secunda codicis parte non solum aoristus, sed etiam praesens definitum occurrit (aoristum Vambery praesens inde- tinitum nominabat), ita e. g. alia tnnir «ascendit» pag. 145 codicis, hiiza dur « destruit » super eandem paginam, ^ Pag. 130. codicis. ^ In formis edem, edengez permutationem vocalium e et / in lingua cumanica liucusque jam saepe annotatam videmus. CXI seni fapubfur heni sile «te adoravit amatque» pag. 137. In forma pl. keluyorlcr or. / in j emollitum apparet, cf. os. Jsy.fJS'. In lingLia osmanica, Kazanica et in aliis tjuocjue dialectis turcicis verba in r desinentia aoristum perquam saepe suffixo i'r, ir, lir, iir formant, nempe in lingua osmanica polysyllaba in r et s desinentia et cjuaedam monosyllaba in r et / terminata aoristum non suffixo ar, dr^ sed iir (iir), ir [ir) informant, e. g. goriir «vidit», — olur «est», — verir «dat». In 1. Kazanica vero pariter atque in d. cagataicis omne monosyllabum, quod in r vel / desinit, aoristum i vel c format, e. g. alir «sumit», — harir «it», — bircr «dat» etc. In dialecto autem cumanica verba et mononsyllaba et polysyllaba in litteram r desinentia in aoristo primae personae sing. n. haud ita raro suffixo ?/, ii, iy i formata apparent, e. g. barunien « vado » , kiiydiiriimen «accendo» in vocabulario, batirrimen item in vocabulario, bisturumen in pagina ^'i^ codicis (in vocabularu^), otunzcha berumen «mutuor», buyurumen pag. 41 (in vocabulario), berumcn «do» super eandem paginam, berumcn pag. 43. bitirrimen «perficio», ultima vox sub littera p, chaytarumen «reddo» pag. 45., chondarumen «complano» pag. 46, cf. cag. dUj'!^'8cXj^5^ amanat berumen «commendo» pag. 47., olturumen «sedeo» pag. 50, tapcurumen «sputo» pag. 51., ayrumen «separo» in eadem pagina, salam berumcn «saluto» pag. 52., turumen «sto» pag. S2)-i sechirumcn «salto» in eadem pagina, chatisturumen pag. 54., tec turumen «taceo» pag. 55., — tanucluc bertimen «testi- ficor» in eadem pagina, — oscurumen ibidem. CXII harn7nen «vado» pag. 56., uyag ttLriinien «vigilo» pag. 57., coiirunien «volvo» pag, 58. In formis alunnen «siimo», — kalurnicn «remaneo», in forma bilurmen «scio» pag. 49., et aliis quoque formis in / et r desinentibus tota terminatio ir (ir), — u.r (ilr) apparet. In secunda et tertia persona haec eadem verba suffixo ur (iir)^ ir (ir) formantur, e. g. turur etc. Forma chorarnien «video» in codice Venetiano semel tantum ita scripta reperitur (in d. osmanica quoque ^sy^goriirini). Monosyllaba in / desinentia aoris- tum haud ita raro suffixo ar, dr (er) efficiunt, e. g. tilarmen «volo», — chularmcn «rideo», cf. osmanicum giildrim, — yulannen « redimo » etc. In polysyllaborum aoristo terminatio ur {ilr)^ ir [ir) praevalet, e. g. uyanurmen «resurgo», — inanirmen «credo» pag. 148., — jugunur «inchnat se » cf. osmanicum ojre- nir «discit» etc. Forma imperfecti contracta, e. g. isitirdim^ isitirding juxta isitir edem in codice cumano passim occurrit. Perfectum indefinitivum in syllabam ;;/// (w//) desiniens in codice cumanico saepenumero legi potest, e. g. jarlilarga andan bahmis «inde ad miseros adspexit» pag. 137., — jaril- gamakga jwpz imis, id est jopci imis «amare eos dignatus est ». Prof. Vambery de hac perfecti forma annotat, eam in dialectis tantum occidentahbus usurpari sola dialecto chivaica excepta, — at in L uigurica barmis erdim ut forma plusquamperfecti ab ipso VAmbery allegatur, quae forma in « Kudatku Bihc» saepissime occurrit, e. g. negii ter isitkil agun kezmis er basinda kecilrmis koziin kormis er.^ Hanc formam etTurkomani saepe usur- pant. In hngua jacutica itidem nomen praet. in bit desinens usu tritum est, e. g. bu suruk bdrt kusagannik tilbdstanimit «hoc scrip- tum pessime exphcatum est».^ Haec ipsa forma in dialecto kaza- nica significatum substantivi assumsit, e. g. tormis «vita» etc. ^ «Uigrische Sprachmonumentt'». Innsbruck, 1870. Pag. 134, ver. 14. 2 CI. BoHTLlNGKH «reber die Sprache der Jakuten». Petropoli. 1848. Pag. yt^- §-, 738. CXIII Forma aoristi in dialecto quoque cumanica futuro desip^- nando saepissime inservit, praeter eam etiam forma conjunctivi futurum effecit, e. «(. soJIgayscn «gaudebis» pag. 142., pro sdv- /nov/sr/i, — /(wi^vy «gaudebunt» pag. 143, in hoc exemplo tertia persona singularis pluralem significat (cf. sapii pro saptilar pag. 143). Futurum linguae uiguricae itidem perquam saepe eadem forma conjunctivi denotatur, e. g. senino- at'/ng etkiin jirak barka but,'^ etc. Formae imperativi et conjunctivi saepissime inter se con- funduntur, quod etiam in aliis dialectis turcicis obvenit. Conjugatio periphrastica in dialecto cumanica perquam trita est, sic forma ba/'ip tnr/tr, bcrip t//r/ir etc. pro perfecto simpHci saepissime occurrit, — formae verbi cum bolniak com- positae, e. g. cJicscJia csitniis bolgaycdini item saepe usurpantur. Infinitivus sub dupiici forma apparet, sciHcet, i. in niak, mdk 2. in maga, mdgd disinit. Participium suffixo Jcan (can), ga/i formatur, sed interdum altera quoque participii forma in a (d), an (dn), in desinens obvenit, e. g. cr iazuJmi bilniain boiicndi «vir peccatum igno- rans natus est» pag. 145 codicis, javdu/'a «pkivian producens» pag. 144. Gerundium suffixo ip (ip) formatur. In forma susaptur/cp «sitiens» forma gerundii bis apparet. Forma barganda ^ «dum itur, » e. g. tuturganda «dum tenetur» pag. 143. Ea quoque gerundii forma in secunda codicis parte saepe occurrit , quae suffixo gac, gdc formatur, e. g. egec «quum est. » Forma passivi per suffixum / efficitur, e. g. berelipturur «datum est» pag. 145., — yengilrnac «victum esse» pag. 56. Verbum autem «posse» per compositionem participii verbi prin- cipaUs cum auxiliari bilmdk «scire» exprimitur, e. g. ajtc b/ld/ng «dicere potuisti» pag. 142. Denique forma verbi factitiva ' «Kudatku liilik». Pag. 134. vcrsus 12. CODBX CUMANICUS. « CXIV sequentibiis suffixis formatur: i. chir (diir), e. g. javdurding «donavisti »> pag. 140. 2 ir. (ir) e. g. /^?//;?//;/^ «gustare fecisti» pag. 140. 3. kir, kir e. g. jetkirgil « pervenire fac » pag. 141. 4. guz, gilz e. g. olturguzdi «sedere fecit» ibidem. De Adverbiis. Adverbium alaj, ali (in «pater noster» Kunszent Miklo- siensi) ex radice pronominali an et particula comparationis laj (Idj) conflatum est, cf. adverbia Kazanica alaj, bitaj\ sulaj, susilaj «ita», «sic». — Terminatio nonnullorum adverbiorum cJicle., quam terminationem Blau minus recte chelle scripsit (Klaproth recte cJicle habet), optime cum postpositione caga- taica s^ilaj convenit, e. g. berc cJiele «firmiter». Annotationes ad syntaxim pertinentes. Scriptores codicis extranei conjunctionem relativam contra usum linguarum turcicarum perquam saepe tunc quoque usur- pabant, quum ea in dictione turcica solicite evitanda esset, ita e. g. in secunda codicis parte CJiristusne kacan tuurdung scriptum reperitur, pro quo in d. cagataica cJiristosni tugdirgac, in d. kazanica CJiristosni tiudirgac diizQwAvim sit. Ceterum etiam in codice cumanico pronomen rel. et conjunctio relativa saepe evitata et per alios modos suppleta sunt, e. g. bilinmaganni bil- dirdi «notum fecit, quod ignotum fuit», — erni^ig juzun Jiec kormagan etc. «quae nunquam virum noverat». Conjuctio y^^^^> ut in dictionibus sequentibus per constructionem formae verbi indicativae cum gerundio dep «dicens» vel imperativo conjunctae suppleta est.- kiz anadan dep toredi «dicentes (CJiristum) a matre virgine natum esse», — tengri seni soyurgadi duluma(!) bo! dep anasi « Deus tibi favit dicens sis Jilio meo mater (pag. 151.). Etiam ordo verborum in hoc codice haud ita raro inver- sus est, e. g. mengii tinc konusing eri jeri arilarjting pro ari- larning jeri pag. 142. cxv Annotationes de glossario. In prima et in secunda codicis parte nonnuUas conspexi- mus glossas linj^uae cumanicae, quas in dictionariis a nobis consultis vel omnino non vel saltem alia forma, alio significatu invenimus, ita e. g. vocem erdenglik « virginitas» (pa^^. 141 codicis) tantum in hoc codice legimus. Verbum kopsamak in vocabulariis turcicis orientalibus «aliquem ironice laudare» sig- nificat, at in codice cumx. kopsamak nihil ironiae habet. Uc «avis» sub hac forma solum in glossario cum. (pag. 142) apparet, cf. kasgaricum uckan, cag. ucar. AHas glossas cuma- nicas tantum in vocabulario uigurico a cL VAmbery conscripto invenimus, e. g. mudus «simplex» (pag. 142), cf. uiguricum munduz, montu, quod proprie hominem simphcem significabat ; koseng « desiderium » a radice verbi uigurici kosdmdk^ kosumdk «desiderare» derivatum est, cf. mongoHcum /vitW «desiderium ; » koanmaga «gloriari» (pag. 142), cf. uiguricum kebinmdk, kevin- mdk. — Quaedam glossae cumanicae manifesto e lingua mongo- hca transumtae sunt, e. g. olbcklig «abundantia» (pag. 140), cf. mongohcum clbck, olbck idem, amarak «amicus» etc. — Voces arabicae in codice cumanico haud ita paucae occurrunt, e. g. aval, — ayna «festum,» — Jiaziz, — haybatli, — tamam etc. — Ahquot voces ad cultum christianum pertinentes ex hnguis latina et graeca in d. cumanicam irrepserunt, e. g. altar «altare» — katolik\ — klisca «ecclesia», — baptisma (pag. 148.). Vox mirron «crisma» pag. 141 graecum Mjpov est. Vox samola «pix» evi- denter e hngua russica transumta est, de voce autem /<?/ « fur- nus» vehementer dubito, an eam quoque russicae originis dicam, />//, pe6 enim in d. kazanica, bosniaca, bulgarica furnum sig- nificat, cf. hungaricum pcst in dialecto vSiculorum Transilvaniae et nomen urbis Pestini, hungarice Pest (nomina urbium Becs, Pecs «Vienna», « Quinqueecclesiae» fortasse ex eadem voce per- formata sunt). De glossis cum. persicae originis, e. g. miJir «amor», dider «vultus» jam chximus, nunc autem pauca dc elementis persicis in calendario cumanico adjiciemus. Hebdo- ti* mas in d. ciimanica gaftci vel jeti nominatiir, quorum nominum primum pers. «JCasc alterumque numerus turcicus jcti ((septem» est (cf. hungaricum hct i. septem 2. hebdomas), dies autem heb- domadis in hunc modum denominantur: dominica: jc sanbc, d. Lunae: tit sanbe, d. Martis: sc sanbe, d. Mercurii: caar sanbe d. Jovis: pansanbe d. Veneris: ayna d. Sabbati: sabat cun, haec eadem nomina etiam in columna persica ita scripta repe- riuntur. Nomina mensium cumanica sequentia sunt : Januarius: safar ay^ Februarius: soiuiz ay, Martius: ylias ay, Aprihs: tob ay, Majus: songusax ay Junius: cils ay^ JuHus: orta cux ay Augustus: soncJiitx ay September: clics ay October: orta cJies ay November: citrban baran ay^ December: asnc ay. Annorum haec partitio in quator divisiones et medii unius- cujusque mensis denominatio « medium ver% « media aestas»; «medius autumnus», «media hyems» non solum in L mongolica, sed etiam in L tibetana occurrit, primus vero et ultimus harum divisionum mensis «primum ver», «ultimum vcr», — «prima aestas», « ultima aestas » et sic porro ilenominantur, ita etiam in sermone tibetano primus harum divisionum mensis 7'a-va^ medius brino^-va, ultimus fac"ung nominatur. Doctissimus Blau momen- claturam mensium cumanicam solo nomine Decembris asuc ay excepto optime in hunc modum exphcavit: CXVII yiias ay «Martiusi) ;^f \L) iX.'(, iob ay ((Aprilis», cf. Jj!!^(by>" ((ventus vernus)), songusax ay ((Mcijus)) ^ vLj ^^*^, cns ay <(Junius)) ^f \^ orta cux ay ((Julius» (^f v^ b\jf, sonchitx ay ((Aufyustus» (^f \^^ dlj^, f//<"5' (7/)' <( September» ;^f (ji-AJj, ^r^? r//<"-s- c7j)' ((October» (^f u^-s' b\jf, curban ba7'an ay «November», e sacrificiis Muhamme- danorum ita dictus. asuc ay <(December», pro qiio Klaprothus: (7/("<f <7)' habet ; asuc mihi turcicum orientale ^^j ((victualia» esse videtur, nempe mensis, in quo victualia congregata esse debent, safar ay ((Januarius» ^cf v^, sounz ay <(Februarius» ^ ^y^-, id est (( ultimus anni mensis». VIII. In media glossarii columna voces persicae continentur latinis cumanicisque respondentes, Initio glossarii verbum per- sicum scnudan ((audire» per diversa tempora et modos conju- gatum reperitur. De transcriptione sonorum Hnguae persicae in prima codicis parte haec pauca observanda sunt : i. gJi pro f// scriptum reperitur, e. g. gJion «sanguis» pro cJion. Ceterum ^ etiam per c et in glossa diiJcosi juxta dilgJiosi et dilcJiosi per /' transcribitur. Transcriptio ejusdem soni per cJi saepe occurrit. 2. cs pro / scriptum est, e. g. garuiics «calidum» pro garmis, — balacs pro yi.)Lj 3. ci pro r, e. g. cicsm «oculus», id est [vA=- 4. j vel ccJt pro /, e. g. jouani ^^jf;^, — cJiaaccJi pro •^^^y^- ^ etiam per zz et / transcribitur, e. g. zzucJuina, — iumb 5. ^\s- vel ^- pro / e. g. andissa »cogitatio» 6. / pro z, e. g. cami «terra» CXVIII pro ^j-^S- - etiam per ^^jt transcribitiir, e. g. viussa «ocrea» pro vntza. 7. /' pro //, e. g. rak «via» pro sf^ (pag. 56 codicis) 8. gh pro // e. g, medeghcm «do» pro «medehem» (pag. 55) 9. littera // interdum eliditur, e. g. medaem «do». Aspirata quoque fortior ^ interdum prorsus non denotatur, e. g. abar i. e. Y^. \o. X pro £:^ e. g. /^rw mexanein, v. verbum ijt^V+J' II. littera v interdum praecedenti nasali fulciendae inservit, e. g. lambs pro /^???i' 12. 2V saepe per ^^^ denotatur, e. g. d^^^c?. Paradigma verbi j^^a^ : Praesens. Pl, mesnam mesnoy mesnoit mesnoet mes7ioe7it Sing. jnesnoeju Sinsf, mesindem o mesinidi mesi^tid Imperfectum. Pl, mesinidim rjtesinidit mesiriident. Prima hujus formae vocaHs / quasi deleta est, Perfectum. Sing. sinidem (sifiide) Pl. siiiidiin sinidi sinid sinidit sinident. Plusquamperfectum . Sing:. sinadabudem Pl. sinadabudim sinadabudi sinadabudit sinadabud sinadabudent. Sing. bisnoern bisnoy bisnoet Futurum. Pl. besnoim (besnoym) bes7toit (bes7ioyt) bes7ioe7it. CXIX Imperativus. bisno besnoiteni (besnoyteni ) besnoat. Optativus. Sing. ysalla mesinidem Pl. ysalla mesinidim ysalla mesinidi ysalla mesinidit ysalla mesinid. ysalla mesinident. Prima hujus formae vocalis / similiter atque in imperfecto indicativi quasi deleta est. Perfectum et plusquamperfectum Optativi. Sing. ysalla sinadabudim (sic !) Pl. ysalla sinadab^idim ysalla sinadabiidi ysalla sinadabndj (sic !) ysalla sinadabud ysalla sinadabud (sic 1) Futurum Optativi. Sing. ysalla bes7toem Pl. ysalla besnoim (besnoym) ysalla besnoi (besnoy) ysalla besnoit (besnoyt) ysalla besnoet ysalla besnoent. Subjunctivus modus. Sing. zonchi mesnidem Pl. zonchi mesnidim zonchi mesnidi zonchi mesnidit zonchi mesnid zonchi mesnident. Perfectum Subjunctivi. Sing. zoncki sinidem Pl. zonchi sinidirn zonchi sinidi zonchi sinidit zoncJii sinid zonchi sinident. Prima hujus formae vocaHs / in codice prorsus deleta est. Inf. sanadae (sic!). Part. praesens. sanoenda. Part. Futuri. ghoet sinidam (sic!). cxx Formae verbi simplices interdum cum causalibus promiscue occurrunt, e. g. niciiinhancm, imp. bcinnib. In codice cumanico \^enetiano praeter voces cumanicas, persicas et latinas, praecipue in secunda ejus parte haud ita paucae germanicae quoque glossae occurrunt, quae a missio- nariis germanicis conscriptae constantem dialecti franconicae (Mittcldciitsch) orthographiam offerunt, ita in his glossis vocalis i intcrdum respondct c aliarum dialectorum e. g. ich zviylchc loco icJi luclkc, iy vero pro ci apparet, e. g. icJi riysc «ich reise» etc, ui autem loco iji scriptum reperitur, e. g. sprni loco sprin, — niich vrnyst loco vrinsct. Consona z saepe pro s scripta est, z vero interdum per rr denotatum apparet, e. g. cziuirn «filum». Partem codicis nostri germanicam doct. Carolus Julius ScHROERUS, professor Viennensis, mihi roganti perhumaniter inter- pretatus est, eaque soUcite perlecta non solum dialectum, cujus indolem glossae germanicae exhibent, sed ipsam hujus dialecti regionem ope glossae ticf, quae glossa in secunda codicis parte obvenit, optime determinare potuit. Dialectus ea est, quae «media germanica» vocatur, at glossa praedicta in ea commu- niter non usurpatur, in vasto enim hujus dialecti territorio canis femina plerumque sub forma zaiikc apparet, ita in Trans- silvania apud Saxones, in Scepusio (Zips), in Silesia, in Borussia autem occidentaH haec forma zak, Luxiburgi zacp, Confluentiae zanbcl, zatz, sed Aquisgrani jam : ticf, Bonae teff' sonat, quae forma cum tcff' inferioris Germaniae, hoUan- dico tccf plane convenit. Quum lingua codicis germanica ea sit, quae in medio Germaniae h:)quitur, (juae etiam Aquisgrani et Bonae dominatur, (juum porro forma ticf et tcf tantum- modo Aquisgrani et Bonae in illa dialecto occurrat, patria scriptorum glossarum codicis germanicarum inter Aquisgranum et Bonam quaerenda est. Doct. Schroerus de hac re ita ad me scripsit : « Regio ubi dialectus glossarum germanicarum hujus codicis invenitur sine dubio in medio Germaniae (Mitteldeutsch- land) quaerenda est. Pronomen personale cr forma hc (interdum ha ) occurrit. Vocales / et c inter se commutantur, e. g. wcdir CXXI loco zvidcr ctc. Ita etiam in syllahis secundariis, e. jj^. ver, -en-, cr : i loco c occurrit. Loco ou linojuae germanicae aevi medii (mittelhochdeutsch) saepe oy leij^itur : Jioypt, loypJicr ( ^loufer); loco /;/ (hodierna linfyiia cu) autem uy : IniicJicf, JcuylccJit , tuycJie etc, Initio vocis etiam interdum z loco >? reperitur : zamcmnigc> zeczt sicJi, zelocrctc (scJQ-cractc ). IHud uy, Jii loco hocHerni C2t plane cum orthoc^raphia hollandica congruit, ita etiam z loco s, quod etiam apud Saxones Transilvaniae et Scepusii in Hungaria in eorum scriptis aevi medii invenitur». Glossae latinae non soKim in prima codicis parte, sed etiam in secunda occurrunt, in qua haud ita raro versio inter- HneaHs latina, eaque saepissime interrupta eas tantum voces cumanicas interpretatur, quas scriptores hujus cotHcis partis apud tirones Hnguae cumanicae pro parum notis vel plane ignotis existimabant. Jam Klaprothus annotavit in Hngua latina codicis nostri tales quoque voces mediae et infimae latinitatis occurrere, quae neque apud Du Cangium, neque apud Dief- FENBACHUM lcgi possuut : Lc latiu meme de cet ouvrage est curieux, et on y trouve plusieurs mots peu connus, qui pour- raient former un petit supplement a Ducange, et qu'on par- vient a expHquer a Taide du persan et du coman (jui se trou- vent a cote. L'ortographe de Tauteur est ritaHcnne».' Denotatio consonae jr per x^ e. g. in vocibus «praepoxui», — «raxorij», — «vixus», — «eHmoxina», — «quaxi», — «inquixicio», — «divixio», — «evaxio» etc. ortographiae Venetianae maxime congrua apparet, sed ex hac re minime consequitur, scriptorem vocabularii Venetum fuisse, haec eadem enim scribendi ratio etiam apud Januenses per id tempus et posterius quocjue occur- rebat, in quorum scriptis z et x saepe loco s scripta reperi- untur, e. g. Luzerna, pro pedemontano Luserna, cjuod in Tos- cana Lucerna sonat. AHocjui in haud ita paucis exempHs ipsum X per .s\s- vel s denotatum reperitur, cjuod apud scriptores Ve- netianos haud(}ua(|uam in usu erat, e. g. intelessi», — «resu- ■ Memoires relatifs a TAsie. Tomus 111. Pag. 121. CXXII ressi,» — «adiunssi», — «depinssi», — «dussi,» — «infinsi» etc. Nonnullae voces partis latinae quod ad ortographiam vel quod ad formam ipsam sane indolem dialecti Venetianae redo- lent, e. g. «endego» loco «indigo», — «tenagie», — «chibebe», — «latonum» hodie quoque «laton» loco «ottone», — - «merzaius», — «caramella», — «turta», sed aHquot horum vocabulorum etiam in dialectis septemtrionaHbus itaHcis occurrunt, e. g. «laton», quod Mediolani «loton» sonat. ' E contrario aHa vocabula eaque sane multa indolem dialectorum septemtrionaH occidentaHum, respective dialecti Januensis clare manifestant, e. g. «gragnora», in quo vocabulo originale / inter duas voca- les r evasit, — «sivoro» in qua forma eadem permutatio obve- nit, — «carubius», — «turcheyse» etc. Scribendi ratio ac formae maximae vocabulorum lat. partis scriptorem glossarii latini Januensem fuisse evidenter comprobant, quae res etiam eo corroboratur, quod antiquissimus codicis possessor Antonius de FiNALE erat, cujus famiHa ex Liguria orta Januae per lon- gum tempus diversa munera administrabat et vulgo De Finar vel De Finario nominata fuit, ex qua famiHa, uti mihi cl. CoRNELius De Simoni communicavit, unus nomine Andreas seculo XIV Januae munere notarii («notaro e CanceHiere dei Banchi (H Mutuo») functus erat. In pag. 156 codicis hoc nomen in forma originaH occurrit : «Iste Hber est de Ant. de Finale», locus enim, ex quo nobiHs famiHa De Finar originem sumsit, Finale nuncupatur (in Liguria). Pro causa nostra et hoc argu- mentum adduci potest, quod anno 1303, quum Toktai in Kip6ak et Gazan in Persia regnarent, in his regicnibus Januenses et non Venetiani commercium habebant, nec celeberrimus Paulus Venetus (Marcus) anno 1294 Chersonesum tauricam peragrans inter mercatores occidentales sympatriotarum mentionem fecit. De orthographia latina haec pauca adnotanda sunt : i. / saepissime per j)' denotatur. e. g. «circuytus» 2. c saepissime loco / scriptum reperitur, e. g, «inquixicio», — «nupcie» 3.^, ' V. doct. Adolfhi MussAFIAE «Beitrag zur Kunde der norditalienischen Mundarten im XV. Jahrhunderte» (Viennae, 1873). Pag. ^]^. CXXIIl iiti vidimus, saepissime pro .v scriptum est, quam denotationem unus annotatorum germanicorum haud ita raro cum .v supra- scripto emendavit 4. ss vel jt interdum loco x legi potest 5. r loco / saepe occurrit, e. g. «fragellum», — « indecrinabile « 6. /i interdum omissum est, alia vice tunc quoque adhibetur, quum adhiberi non deberet, e. g. «hodoro», — «honero» 7. c loco o scriptum reperitur, e. g. «retunde» 8. 0 loco 7/ in quibusdam glossis legi potest, e. p. «fondo», — «fondamentum », cf. «autono» in vocabulario itaHco Viennensi Seculi xv, de quo doct. Mus- SAFiA 1. c. quaedam disseruit g. 7i interdum elisum est, e. g. «demostratio» 10. inter consonas w;^ interdum / insertum apparet, e. g. «sompnio» pag. 50, — «columpna», cf. formam imperativi «combia» in vocabulario italico r. bibliothecae Mo- nacensis numero 362 signato. Forma «combiato» etiam in dia- lecto Toscanica usurpatur' 11, consona 7t interdum sequentis consonae fulciendae causa inserta apparet, e. g. «denpingo», — «infingo», «infinsi», aHa vice haec eadem consona redupHca- tionem supplet, e. g. «rendo», «rendidi,» «rende». In dialectis itaHcis septemtrionaHbus n praecipue sequenti consona 5 inse- ritur, e. g. «minzuol» 12. in voc. «monimentum» / loco n scrip- tum est 13. £ loco r, e. g. pag. 55 «torze» pro «torce», c]uod formae imp. latinae «torque» respondet 14. etiam in hoc co- cHce ^2i saepissime per c denotabatur, e. g. «condam», — «cotidianum» 15. ae, oe per e denotatur, e. g. «ceHum» pro «caelum», — «fetz» pro «foetet» (pag. 61). — Quaedam verbi formae ex falsa analogia ortae sunt, e. g. «momordidi», — «acendidi», — «ascendicH», — «ardidi», — «abscondicH», — « descendidi », — «espendicH», — «estendidi», — radidi, — «ofen- didi», quae formae omnes manifesto ad analogiam «dedi» factae sunt. Perfectum «adiuvavi» ad analogiam «amavi» conjugatum est. In formis verbi cum praepositionibus conjunctis unius Ht- terae dupHcatio saepe desideratur, e. g. «acendo», — «adisco», — « aporto » . ' V. apud MussAFiAM 1. c. CXXIV Formae activae verbi saepenumero pro deponentibus appa- rent, e. g. «mutuo» loco «mutuor», — «obsculo», «obsculavi». «obscula», — «letare», — «famulare», in dictione : «homo letae cum h deo famulae, — «recordo», — «sequere», — «nasco», «nasci», «nascere», — «confitere», — «loquere», — «hodoro», — «obhvisco», «obhvi.sci», «obhvisce», — «utere», — « verecundavj ». Primam quorundam verborum syl- labam scriptor ahquam usu tritam praepositionem existimabat, e. g. «obsculo». «Substineo» loco «sustineo» scriptum est. Prima verbi « pendo » syllaba ctiam in pracsenti et imperativo reduphcata est («pependo», «pepende»). — Neutrum in sin- gulari saepe in n desinit, e. g. «pecatun» etc. et haud ita raro genus neutrum pro mascuhno apparet, e. g. «saltun» loco «sal- tus», — Glossas latinas, quac in vocabulariis Du Cangii et DiEFFENBACHi desidcrantur ex toto codice congestas in fine operis vocabulariis hnguarum cumanicae, persicae et germa- nicae ultimo loco adjunximus. IX. Scriptor vocabularii et scriptores secundae codicis partis ad quosdam sonos cumanicos et persicos denotandos pecuhares hte- rarum iormas adhibebant, quas in capitulo VIII. descripsimus. Orthographia primae codicis partis perquam inconstans est, ita sonus quidam in una eademque conjugatione interdum diverse denotatus reperitur et in quibusdam exemphs unus annotatorum isti inconstantiae ita medetur, ut super htteram (interdum expunctam vel cancehatam) sono exotico magis congruentem htteram, vel sahem eam htteram adscribat, (piae in aliis quo- que ihius conjugationis formis apparet, e. g. «aperio» azniine, in quo exemplr) annotator consonam ^ recte per r denotavit, — • — yasirtnnc^ in quo exemplo annotator sonum / per z transcipsit, ut / ab JT bene distinguat, v. etiam ^jLoj^Lj, — hosaturuicn etc. Annotator interdum et orthographiam latinam correxit, e. g. pag. 2 1 «especto» et in quibusdam formis originale ^ hnea cxxv verticali adjecta in /' transmutavit, e. g. pag. lo sokannen, in aliis vero formis litteras omissas addidit, e. g. esitca^nien, esit- ka^^sen et sic porro pcr totam conjugationem. Siiper formam acir^hacJi annotator syllabam ^^a adscripsit, et interdum totam glos- sam scriptoris vocabularii expungens eam denuo adscripsit, inter- dum vero super litteram c scriptoris Ji annotavit, e. g. gicrar, — yi(/'rar. Scriptor textus pag. 143 codicis negligenter toredi scripsit pro toretdi « generavit » . Alia quoque hujus generis menda in hac secunda codicis parte reperiri possunt, e, g. seng «tuum») in oratione dominica loco sening etc. Denotationem reduphcationis scriptor vocabularii saepe plane neglexit, aha autem vice eam contra regulam adhibet, e. g. esittigler loco esitingler, hic idem error etiam in latina codicis parte obvenit, e. g. pag. 53 «stetti», — pag. 57 «ussus fuj». Annotator in exemplo sequenti agisihile «ore» pag. 124 vocem auis in agis transmutavit, sed sine uha necessitate, forma enim vulgaris aits sonat, cf. kazanicum aic'i3 «os». Scriptores codicis non solum vocabula latina, sed etiam cumanica et persica abbreviant, et ad abbreviaturas designandas diversis mochs utuntur, nimirum i. sighs quibusdam, quae sigla vel supra vel infra hneam apposita sunt 2. prolongatione quarundam htterarum pecuhari 3. contractione duarum littera- rum in unam. In parte codicis cumanica signum abbreviationis plurimam litteram n supplet, sed praeter eam ahae quoqiie htterae abbreviantur, e. g. k, r, sic htt. k in vocabulo Jzdruli pro kdj^iiJzli (pag. 142) etc. Suffixum dur formae verbi causahs pag. 138 signo quodam 8 perquam simih denotatum est. In editione nostra plerumque duo abbreviationis sigla usurpantur, unum ad omissionem cujusdam htterae, alterum ad contractio- nem totius formae denotandam, saepe tamen haec cKio signa typographi permutaverunt, primumque tunc quoque adhibebant, quum in copia manuscripta ad omissionem r denotandam nos ad scripturani cochcis conformantes ' scripsimus. — In cokimna latina primae codicis partis vocabula cumanica saepe male exphcantur atque in ipsa secunda codicis parte versio inter- hneahs latina interdum textui cumanico minime respondet. CXXVI immo interpres pag. 141 verbiim sozlemegen « non est locutiis» per «locutus» interpretatus est! Quaedam litterae in scriptura codicis nonnunquam inter se adeo similant, quod vix una ab altera distingui possit, ita e. g. ^ et ^*, — k et b. Primam codicis partem quinque diversae manus conscrip- serunt. Eum, qui maximum codicis partem conscripsit, scrip- torem codicis nuncupamus ; illum Italum Januensem fuisse, non solum scriptura, sed etiam orthographia arguit. Haec manus litteras largas rotundasque scripsit, quae facilhme legi possunt, — sonum V semper per it, consonam vero k plerumque per c denotavit. Manus secunda charactere diformi, longo et saepe angusto, atramento nigro scripsit, vocalem a ab d sohcite distinxit eamque per htteram a denotabat, — consonam v sem- per V designavit, e. g. «vl» id est «vel», pro qua conjunctione interdum formam abbreviatam / scripsit. Manus tertia atramento non semper aequahter nigro htteras aequabiles, angustas et formae acutae scripsit consonamque v semper per v, interdum vero ipsam vocalem n per v transcripsit, e. g. pag. 14 «condvco», — vocalem a a, c ansula deorsum protracta designabat, — in fine vero vocal)uh consonam /' plerumque /' et non c scripsit, e. g. iarlclik «paupertas«, — yiuusak pag. 60., — / autem in quibusdam exemphs per scJi notabat, e. g. tabiiscJii^nncn. Quarta manus primum in pag. 26 obvenit, eaque htteras minusculas, et satis aequales atramento pahido scripsit, vocalem a secundum scripturam itahcam et vocalem c saepe 0 non prorsus clauso, u vero w scribebat, e. g. pag. 40 daw pro daauc scriptoris itahci. Haec eadem manus k in fine vocabuh per /- et qu in vocabulo «quotidianum I) per c notabat (« cotidianum » pag. 60 codicis). Ouinta manus pag. 21 sequentem dictionem scripsit : kyni niaoa bcrsa niendagar bcrayni. kyni )}iaga bermassa niendagar bcrnian. Scriptura hujus manus nitida est characterque ejus satis rotun- dus. Haec manus a cl scripsit. Secunda, tertia et quarta scrip- tura supradicta ctiam ni sccunda codicis parte apparet, easque CXXVII scripturas jam hac causa scriptoribus germanicis attribuendas esse nihil dubito. Scriptura et orthographia itidem illos tres scriptores germanos fuisse manifesto comprobat. De scriptura quintae manus dubius sum, an eam scriptori cuidam italico attribuam, character enim ejus multum itaHco similat, at haec eadem scriptura etiam in secunda codicis parte adesse videtur, cujus secundae sectionis maximam partem scriptores germanici, nimirum missionarii e Germania orti conscripserunt. Menda orthographica primae codicis partis interdum ipse scriptor voca- bularii, aha vice unus annotatorum germanicorum (sccunda, tertia, quarta manus) correxit. Correctiones sequentes sunt i.s saepe in 2 correctum est, e. g. ezittirmen 2. corrector haud ita raro jt in x correxit, e. g. pag. 21 «especto» et hic annotatum esse volo, jam scriptorem vocabularii htteram s et x in qui- busdam exempHs promiscue scripsisse 3. corrector Htteram a interdum in d emendavit 4. httera o interdum in o transmutata est 5. haud ita raro ex u i factum est 6. interdum Httera ehsa annotata est, sic in quibusdam exempHs consona r 7. corrector pag. 13 Htt y in g permutavit (gicJirar loco yicrar, id est yr»')> quae voluta correctio revera corruptio evasit 8. Htteram c cor- rector interdum in k transmutavit, e. g. pag. 10 sokarnien, quae forma ex originaH socarnien ope Hneolae verticaHs Htterae c adjunctae facta est g. annotator interdum formam vulgarem, abbreviatam in formam antiquiorem plenioremque mutavit, e. g. a^is loco aiiis pag. 124. Etiam in secunda codicis parte, quam uti jam diximus, magnam partem missionarii fidei christianae germanici con- scripserunt, diversae scripturae apparent, nimirum i. scriptura aequaHs et maximam partem sine ulla gravi difficultatc legi- bihs, (juam scriptor partim atramento nigro, partim coloris (Hhiti conscripsit 2. scriptura deformis, interdum vix legibiHs 3. for- tasse autographum Pftrarch/e 4. manus cujusdam scriptoris itahci 5. scriptura (H'fficulter legibiHs, in qua scriptura aenig- mata conscripta reperiuntur 6. pag. 120 us(jue ad orationem dominicam scriptura satis nitida, quam scriptor germanicus CXXVIII atramento nigro conscripsit 7. oratio dominica, quam prima manus secundae codicis partis scripsit 8. annotationes gram- maticales usque ad pag. 137 manus parum exercitata con- scripsit 9. orationes ad sanctam Virginem, quae scriptura haud ita mala conscriptae sunt 10. scriptura minuscula 11. scriptura Antonii de Finale 12. scriptura deformis et passim vix legi- bilis 13. scriptura legibilior, fortasse prima manus 14. denique scriptura passim vix legibilis unius scriptorum germanicorum. Hoc demum annotatum volo, in prima codicis parte multa vocabula cum c vel cli incipiunt, quae in secunda parte litt. ini- tialem k habent. / initiale in prima parte per y transcribitur, in secunda autem codicis partey apparet. Denique in prima codi- cis parte httera /, praesertim initio vocabuh, raro occurrit, in secunda parte e contrario saepissime scripta est. In prima codicis parte vocabula cum htt. a incipientia a pag. I. usque ad pag. g. leguntur, vocabula 1 vocalnila 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabnla l vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 reperiuntur. itt. h pag. g. itt. c a pag. 10. usque ad pag. 17. itt. d a pag. 17. usque ad pag. 21. itt. e a pag. 21. usque ad pag. 24. itt. / a pag. 24. usque ad pag. 27. itt. g a pag. 27. usque ad pag. 28. itt. k pag. 28. itt. j a pag. 2g. usque ad pag. 32. itt. / pag. 32. itt. 111 a pag. 32. usque ad pag. 35. itt. ;/ a pag. 35. usque ad pag. 38. itt. 0 a pag. 38. usque ad pag. 40. itt. / a pag. 40. usque ad pag. 44. itt. q pag. 44. itt. r a pag. 45. usque ad pag. 4g. itt. .v a pag. 49. us^jue ad pag. 54. itt. / a pag. 54. usque ad pag. 56. itt. V a pag. 56. usque ad pag. 59 conscripta i T J CXXIX Adverbia a pag. 59. codicis usque ad pag. 67., declinatio vero pronominum et nominum pag. subsequentibus usque ad pag. 70 continentur. Ulterior vocabularii tenor pag. sequentibus usque ad pag. iio. legi potest, cum qua pagina totum vocabularium cuma- nicum a Klaprotho editum terminatur. Secunda codicis pars, quam nunc primum luci publicae damus, cum pag. iii incipit et cum pag. 164 terminatur. Ecce prima et ultima paginarum hujus secundae partis vocabula: pag. III. scskenirme — kous^ pag. 112. tertia Hnea textus calamo scripti, quae legibilis est «del dolce loco ove lo» — «cum spiritu tuo», pag. 113. it tiradir — erdem ars, pag. 114. caman — ultimum secundae columnae vocabulum jargunze. pag. 115. jf^^^^gu jararmc — cyn agelc. pag. 116. jirtilding — virnuft, infra hoc vocabulum imago psittaci videri potest, juxta quam haec dictio latina legitur : «vio pinde ac discto». pag. 117. post quaedam vocabula latina calami probandi causa scripta fortasse ipsum autographum Petrarch/e : « None al mio parer» etc. legitur — tizinggis cokunggis (haec pagina inferne lacerata est, quam ob causam vocabula citata ultima sunt, quae legi possunt), pag. 118. post quaedam vocabula calami probandi causa adscripta corhaa(?n) cuprak — trege (voc. germanicum), pag. iig. tap tap tamyzik (aenigmata) — kara ulah dir, pag. 120. (...) ir ucu (continuatio aenigmatum) — ol bazar^ pag. 121. jugungis oglanlar — bir ave mar (id est btr Ave Maria), pag. 122. Are lucas ayar — aning uSu. pag. 123. geldik ol cJianga teizmaga — tugenmes - : • boreh (fortasse glossa ^ag. '^^^), pag. 124. Christus alay ayti — iazzinmassen, CODEX CUMANICUS. pag. 125. viat turscn bir kyziga — kopden kcmizzildi, pag. 126. aning ucun bugn — ihc xpc Amcn^ pag. 127. «No q ista dicco. lary> etc. — «et sic de alijs», pag. 128. «No q ista dicco. sisy> etc. — ^dalis ordo rcqrif. », pag. 129. inteligo anglann — anglasal(ar), pag. 130. futu''^ anglarbolsan — in columna sinistra «hiems kyz,» in columna dextra nvei' jaz,» pag. 131. in columna sinistra «aper kaban», in columna dextra «accidia» — in columna sinistra «gulosus boguzgur,y> in columna dextra kayma kerckimiz da ^Uru kclgil, pag. 132. in columna sinistra tcngrinj sovgil, in columna dextra «differetia» — in col. sinistra v^murraclik^ ide», in col. dextra altinda vl jargul(.-an), pag. 133. «a Aleluia», pag. 134. nihil habet scripti, pag. 135. item, pag. 136. «ave iehu xpe» etc. — figurae quarundam Ht- terarum codicis, pag. 137. avc ucmakning kabagi — olumdd usutmadi, pag. 138. ave Maria kim bisgd tiruh tuvrup sc — erksis kildi, pag. 139. avc icsscning cibugi — bahdp jarilgadi, pag. 140. auc saa kT acikting — ata tcngri et inferius «inpor- tunus ungestmne )) , pag. 141. jollaringni ol bavladi — mirromisni xpcni ave, pag. 142. avc ko^^uli sc sion scdan cihti — apostolcrgd bild'ding, pag. 143. avc scn kiz — bizgd tcydi, pag. 144. avc eminc icri — senden, pag. 145. ilis sducimiz bolsun — Mdiadan, inferius aha manus glossas sequentes annotavit : tcngrisi toprak bay cr kok ari bakil ouluna bcyinc ' Fortasse a nomine actionis arabico auij*^ derivatum et per neghgentiam scrip- toris in formam suprascriptam corruptum. CXXXI pag. 146. Arilarning kitsanci — iariloagil Amen, pag. 147. Amen. haninng alanlari cikssin — mengulnckd am aitgancd secudii dictu ( ) gani hildirdi nescita fecit scita, pag. 148. Inanirmcn barcaga erkli bir ata iengrigd — Amin, pag. 149. saginsamen bahasiz kanini — kim hacka minmdgd uyalmading pag. 150. d tattli beygindm — (rb)dk mdnggu tovgo bolus kim barali. Amen. pag. 151. «hec z umnus a Solis ortus (sic!) h' est nonen (sic !) » — Kertu Cristus.^ pag. 152. dno no ht eg" minq pag. 153- 154- 155- inscriptae sunt, pag. 156. autographum Antonii de Finale continet, pag. 157. borlendi germinavit — tanglancik admirabihs, pag. 158. inscripta est, pag. 159. bir erkli iarfgancli tengri — tcngri bisni uj-ctti, pag. 160. in columna sinistra surat ymago, in columna dextra cindifme icJi kniype, pag. 161. in col. sinistra aya. ddr tdmir., in col. dextra usahci pditor, pag. 162. in col. sinistra jen ( . . ) rifue (glossa germanica). corrigo, in col. dextra jakurarmc icli span de., pag. 163. in col. sinistra telbuga. eyn leyt seyl, in col. dextra caridi gescJieute. pag. 164. in col. sinistra icJcor. en brucJigurtcl, in col. dextra boksmen(.-)et. enziyte vleys — in coL dextra siriJi, en merder. CONSPECTUS CODICIS. I. Vocabularium })er alphabetum pag. i — 58. II. Adverbia pag. 59 — 67. III. DecHnatio pronominum et nominum pag. 68 — 70. IV. Vocabularium per ordinem notionum correlativarum, cujus inscriptiones sequentes sunt : CXXXII 1. Noia rer que ptinet Deo et ad suiendii ey 2. Hec sut elemeta 3. Hec sut compsiones 3 4. Hec sut tempora \ 5. Sentimenta quinque 6. Qualitates tempor « 7. Res contrarie 8. Qualitates rer | 9. No^a rer que communit inueniunl I 10. Noia arciu et que ptinet eis j 11. Hec continet de spetiaio et spetiaia ' 12. Faber et feraius i 13. Pelipaius | 14. Sartoius i 15. Calegaius i 16. Magr asie 17. Barbeius 18. Scriba (Sub hac inscriptione alia quoque vocabula, quae ad 1 ofticium scribae minime pertinent, conscripta reperiuntur) i 19. Nobilitates hoiiim et mulier I 20. Mercimonia que pertinet ad mcatore ! 21. Noia lapiduu precioxor • • 22. Hec sut menbra hoium et muHer 23. De paretatu hois [ 24. Conplementa hoium ' 2^. Defecta hoinum 26. Res q ptinet ad bellii ! 27. Res oblite necesale p domo 28. Res q pertinet ad vestes 29. Res q pertinet ad domu 30. Res q pertinet ad axmixiu hois I 31. Res q ptinet equo j 32. Res quae ptinet ad letu ^^. Res quae pertmet ad mesam | CXXXIII 34. Res q ptinet ad cochina 35. Noia arbor et fruc (....) 36. Noia erbar ■^'] . NoTa bestiaru 38. Noia vermiu 39. No'a volucru 40. Victualia quae nascunt. Hoc alterum vocabularium cum pag. iio terminatur. V. Vocabularium cumanico-germanicum pag. iii. VI. Fragmenta poeseos italicae pag. 112. VII. Spicilegium brevissimarum dictionum cumanico-ger- manicarum pag. 113. VIII. Idem pag. 114. 115. (pag. 115 etiam quaedam voca- bula latina occurrunt) IX. Quaedam dictiones et vocabula cumanico-germanica et cumanico-latina pag. 116. X. I. Fragmentum poeseos italicae 2. textus brevis cuma- nicus, in quo lector ad praecepta fidei observanda admonetur 3. vocabularium in duas columnas partitum pag. 117. XI. Nonnulla vocabula cum. quorum unum latine, alterum germanice explicatum est pag. 118. XII. Aenigmata cumanica pag. 119. 120. XIII. Textus cum. de poenitentia pag. 121. XIV. I. Pericope evangelii secundum Lucam cumanica (cap. II) 2. de Sto Stephano 3. textus de sanctis- simo nomine Christi cum. 4. textus cum. «in die epiphaniae» pag. 122. XV. I. Continuatio textus praecedentis 2. exegesis prae- cepti Jesu Christi «de amore erga Deum» cumanice pag. 123. XVI. textus cumanicus de peccatore et de poenitente, in quo quidam loci e scriptis S. Hyeronymi et Ambrosii citantur pag. 124. XVII. Continuatio textus praecedentis, in quo quidam loci CXXXIV XVIII. XIX. XX. XXI. XXII. XXIII. XXIV. XXV. XXVI. XXVII. XXVIII. XXIX. XXX. XXXI. XXXII. XXXIII. XXXIV. XXXV. XXXVI. XXXVII. e scriptis S. Augsutini, Ambrosii et alioriim de con- fessione peccatorum et poenitentia citantur pag. 125. I. Meditationes de passione Jesu Christi 2. oratio dominica pag. 126. Adumbratio grammaticae linguae cumanicae latine pag. 127. 128. Paradigma verbi cumanici anglamak pag. 129. 130. Vocabularium cumanico-latinum in duas columnas partitum pag. 131. I. Decalogus 2. enumeratio septem peccatorum capi- talium cumanice et latine 3. in columna dextra quae- dam dictiones et vocabula cumanica cum interpreta- tione latina pag. 132. Aleluia pag. 133. pag. 134. 135 inscripta sunt. I. Ave iehu xpe benedictissime creator et salvator (bis) 2. quaedam litterae huic codici propriaepag. 136. Salutationes, orationes et eulogiae ad cultum Jesu Christi et sanctae Virginis pertinentes pag. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. 146. 147. Confessio fidei pag. 148. Hymnus de passione Jesu Christi cum siglis musicis pag. 149. Hymnus alter de passione pag. 150. Hymnus «a Solis ortus» pag. 151. Qaaedam vocabula latina pag. 152. Pag. 153. 154. 155. inscriptae sunt. Autographum Antonii de Finale pag. 156. Vocabula quaedam cumanica et latina pag. 157. pag. 158 inscripta est. Textus de incarnatione Jesu Christi pag. 159. Vocabularium cumanico-latinum et cumanico-germa- nicum pag. 160. 161. 162. 163. 164. in duas colum- nas partitum. CODEX CUMANICUS. MCCCIII die XI luly. In noie dnj Nri ihu yri et Bte Vigis Marie Mats eius et omium Scorum et Scarum dei Amen. Ad honorem dei et Bli lohis euangelijle. In hoc libro cotientur prsicum et comaicum p alfabetum : Hec sunt Veba et noia de lita. A. audio mesnoem eziturmen audis mesnoy esitursen audit mesnoet esitur Et pr audimus mesnam esiturbis auditis mesnoyt esitursis audiut mesnoent esiturlar f^teito impfcto audiebam mesin(.)dem audiebas mesinidi audiebat mesinid esituredim esitureding esituredi Et pr audiebamus audiebatis audiebant mesinidim mesinidit mesinident' esitureduc esituredingis esiturlaredj ' Vocis iiieMnide})! post // sequens vocalis / erasa est. ^ Prima hujus formae vocalis i quasi deleta est. CODEX CUMANICUS. pfeito pfcto audiui sinide (sic!)' esitum audiuisti sinidi esiting audiuit sinid esitti Et pr audiuimus sinidim esittic audiuistis sinidit esittingis audiuerut sinident esitilar (Praeteri)to plusqpfcto (au)diueram sinadabudem esituredi (sic!) (au)diueras sinadabudi esitturedi (sic !) audiuerat sinadabud esittedi (sic !) Et pr audiueramus sinadabudim esiticedi audiueratis sinadabudit esitungusedi audiuerat sinadabudent esitularedi Eiituro audiam bisnoem esitca^men audies besnoy esitka^^sen audiet besnoet esitkay Et pr audiemus besnoym esitka^bis'' audietis besnoyt esitkaysis (a)udient besnoent esitkaylar (I) mpato m (a)udi bisno esit ^ In forma im?dr pro sinidem scriptor glossarii omisit signum abbreviationis annotare. 2 In prima et secunda persona temporis futuri in singulari et in prima pluralis V supra syllabam ka, uti videtur, emendandi causa appositum est, cf. formas optativi linguae turcicae or. hargajmen, hargajsin etc, in quibus vocalis a in diphthongum ai amplifiicata est, cujus demum i finalc in scmivocalem J induruil (ajj. (aii)diate (a)udiant Optato audirem audires audiret Et fr audiremus audiretis audirent besnoytem besnoat ;;/ Jitin ysalla mes(i)nide y mes(i)nidi y mes(i)nid' y mesinidim y mesinidit y mesinident ^terito pfcto et plsqpfcto audiuisse audiuisses audiuisset y sinadabudim (sic !) y sinadabudi y sinadabud Et pr utina audiuissemus y audiuissetis y audiuisset y sinadabudem (sic !) sinadabudj (sic !) sinadabud (sic !) Futuro utina audiam y besnoem audias y besnoy audiat y besnoet Et pr audiamus y besnoym audiatis y besnoyt audiant y besnoent esitinj^lar esitsin chescha esitkaedim c esitkaedin c esitkaedj c esitkaedic c esitkaedingis c esitkaylaredj c esitmisbolgayedim c esitkaeding vl ezitmizbolg(aye)di(ng) ' c esitmisbolgayedi c esitmis bolgayedic c esitmis bolgaedingis c esitmis bolgaedj ylar- c esitchaymen c esitchaysen c esitchay c esitchaybis c esitchaysis c esitcha(y)lar'* ' Prima hujus formae vocalis / quasi deleta est. ^ «Vel ez2fmizbo/g'fayeJdi(ngJ" jam alia manus, quam secundam nuncupamus, charactere gothico deformi annolavit. ^ ,,y/ar'' eadem secunda manu annotatum est. ^ y postea additum est. Subiucto ni cum audire audires audiret Et pr ctim audiremus audiretis audirent pteito pjcto audiueim audiuis audiuit (E)t pr cum audiuimus audiuitis audiuermt zonchi mesnide z mesnidi z mesnid z mesnidim z mensidit z mes(.)nident' z s(.)nidem z s(.)nidi z s(.)nid^ z sinidim z sinidit z sinident esittimessa nezic chi esiti(n)gassa n chi esitese n chi esitic n chi esitingis n chi esittilar essittimersa essitingersa esitiersa esitticersa esitingersa (sic ?) esittilarersa ptito plsqpfcto audiuissem audiuisses audiuisset Et pr audiuissemus audiuissetis audiuissent Futuro cum audiuero audiueis audiuit ^ In forma mes ( .) nident scripturae originalis inter litteras ;^ et ^ vocalis i adfuit, cujus adhuc vestigium videri potest. 2 Prima singularis praeteriti pcrfecti vocalis / deleta est Revisor quidem primae partis luijus codicis in quibusdam formis vocalem radicalem erasit. Et pr cum audiuimus audiueitis audiuint Infinito m audire Gerudia audiendum Supina auditum Nfom' audiens auditurus sanadae sanoenda gho^t sinidam esatima^a yzitmaga' esattan (sic !) esitmaga cuyga (am)o^ (a)mas (a)mat ptito pfdo amaui amauisti amauit Ivipato ni (a)ma dost medarem dost medari dost medaret dastem dostdar souarmen souarsem (sic !) souarol (sic !)"* soudum sougil ^ Sic in cod. orig-inali. In forma infinitivi persici sanadae (pro jMtX-<«bAAw) vocalis | e terminationis per ae denotata est. | ^ ,,Ntom" pro «nominativo modo» scriptum esse videtur. Grammatici graeci e j contrario modos verbi propter eorum similitudinem cum casibus nnminis h(y'K' qhz, nuncupabant, cf. denominationem y.Xtat; ovo[j.a-(ov. 3 Pag. s codicis cum verbo «amo» incipit. •; 4 Id est souar o/ «ille amat» cum pronomine 3. p. postposito. In formis sovdr- j 7nen, soviirsem vocalis '6 per (j denotata est. \ Nto amicus dost amor dosti accipio mestanem accepi stadem accipe bistan souus soumac alurmen aldum algil acendo lumen var mecunem acendidi (sic !) var cherdem acende var cun yandurumen yandurdum yandir' adisco adidici adisce ascendo ascendidi ascende adisco miamoxem amoghtem biamus ballameroem balla raftem balla buro adiuuo yari medehem adiuuaui (sic!) yari dadem adiuua yari bide adiutorium yari z zani^ (ardo) mesozanem ardidi (sic !) sozanidem arde besuzan ourann"men ouandum (sic !) ourangiP agenurmen gmanirmen ul minermen agendum agen boluzurmen boluztum bolus bolusmac ciiydurumen ciiydurdum ciiydur'* ^ Propter lituram unius lineolae characteris Ji haec littera characteris / similis facta est. ^ Cf. formam kazanicam bjrdn-. 3 Fortasse corruptum ex inf. persico ^jtXAjK«-u; (forma factitiva toj ^d^\yM "ardere»). 4 Revisor quidam formam originalem litterae >i in v correxit. Hic // per %i denotatum est. albergo liospito' orhana cabul mecu- nem albergaui hospitaui g cabul cherdem alberga hospita ti^ cabul cun ospicium conaclarmen vl con- durumen^ conaclardum conacla absoluo teursemayem bosaturmen absolui tnsaydem bosatim absolue besau bosat absolutio becsais bosatmac abscondo panaham mecunem yasirumen abscondidi (sic!) panacha cherdem yasirdun absconde ' pan(a)cha cun yasir absconsio panaham yasirmac^ (a)bscosalia (a)pareo peda mesouem corunurmen (a)paruy peda surmeden corundum (a)pare peda sau"^ corungil (a)paricio peda corunmac adiungo merasanem yetarmen adiunssi rasanidem yethim adiunge berasam yetchil aperio va mecunem azarmen aperui va cherdem azarme aztim aperi va cun aztin azchiP ' «Hospito» tertia manus nitido charactere gothico addidit. ^ itVel condurumen» etiam tertia manus adscripsit. 3 Z revisor suprascripsit. 4 Id est : yi^ fiXAJ, |**-»i («^ '<X^> r»tXiA« 'tX.AJ. 5 Litteram c per t denotatam revisor suprascripsit. Mihi ita videtur, revisoreni glossarii non Italum, sed unum e.v scriptoribiis hujus codicis germanicis, fortassc eundem esse, cujus scripturam tertiam manum nuncupavimus. aporto aportaui aporta abrachio abrachiaui abrachia alargo alargaui alarga aleno alenaui alena abasso abassaui abassa miauarem auurdem biauar bachana megirem bachana' griften bachanar gir dour mecunem dour cherdem dour cum nafas mecunem nafas cherdem nafas cun fru mecunem fru cherdem fru buchun chelturmen chelturdum cheltur cuzarmen amplector cuztun amplexatus sum cuzchul amplecte ^ iragirmen bosattim jarat et custunurmen suspiro custundum suspiraui custungil suspira custunmac suspirio^ asat etermen libero asat ettim Hberaui asat et libera asat kisi liber homo'* aro terram araui ara ^aml mebirem ^aml bridem ^ami^ bir saban surarmen saban surdum saban sur aquno aquixiui aquire macsap mecunem maschap cherdem maschap cun cas^anirmen cax^andim cax^ngil ^ ' Per negligentiam scriptoris signum abbreviationis super a omissum est. '^ «Amplector» etc. tertia manus atramento nigro adscripsit. 3 «Suspiroii etc. tertia manus atramento nigro annotavit . •* «Libero» etc. postea annotatum est ( asat ~ persicum '^KI, verbum periphra- sticum azad ettnek «liberare» etiam in lingua turcica occidentali adest.) 5 Hic z per c denotatur. ^ g revisor suprascripsit. admissio admito admissi admitere armo me armaui me arma te anuco' accuso accusaui accusa accusatio admoneo admonuj admone admonitio armamentum adiuino selech mepusem selech pusidem selech pus gamazi mecunem gamazi cherdem gamazi cun gamazi paand medehen paand daden paand bide paand ul mesourat selech ram mecunem adiuinaui ram cherden adiuina ram cun incantatrix atedior eregirmen atediatus fui eriktim" ydis ydimen (sic !) ydim ymaga (sic!) sagetlanurmen sagetlandum sagetlangil sc)un(^larmen zagarmen zagatim^ zackil zacmach ouraturmen sagindire- men ouratum sagindum ourat sagingil ouratimac saganmac^ saget memoria'* kamhk etermen ranzihc etarmen ranzihc ettin ranzihc ethil kam katun kisi dir^ ^ «Anuco» etc. secunda manus annotavit. Forma anuco ex «annuncio» abbre- viata giossam cumanicam optime interpretatur (sviincldrnien = ^uoL^pfikXo). kaza- nicum enim sojdnce graecum EuaYyEXio'/ significat («donum pro laeto praeconio»). ^ Secunda vocalis a manu revisoris quasi deleta est. 3 «Sagindiremen» etc. tertia manus annotavit. ■* «Memoria» secunda manus annotavit. 5 «Incantatrix kam katun» tertia manu adscriptam est. ^ Formae verbi turcici ere_i;-/rwen, criktini per neg-ligentiam scriptoris in secunda columna annotatae reperiuntur. aquiesco aquieui unarmen undim ' Hcc sunt ]^crba ct noia dc lita. B/ bibo miausauen (sic!) yzarmen bibi ausamitem (sic!) iztum bibe biasam iz bulio meiussen caynaturmen buliui jussiden caynatim buli caynatur ballo rags mesanem beyrmen plaudo ballauj rags messadem beyrdim plausi balla rags mexan beygil plaude^ ballum ragsi koron hostende'* balneo aliquid tarmecunem us etarmen vl iuunurmen balneaui tarcherden us ettim vlmen iuundim balnea tar cun us et vT iuunguP balneum garmauoa yssi su blasmo nafrin mecunem cagirmen. in theutonico scappin'' blasmaui nafrin cherden cagidim blasma nafrin cun cagigil blasmu nafrin cachimac blasfemio drusma mecunem sokarmen blasfemaui dusma cherden soctum ' «Aquiesco» etc. secunda manus annotavit. '^ Littera E cum pag. 9 incipit. 3 flPlaudo» ect. tertia manus annotavit. 4 Koron, in lingua turcica occidentali chora (graecorum /opo;), hic falso inip. «hostende» explicatur. «Ostende» in dialecto kazanica kiirscit sonat. 5 «Vel iuunurmen» etc. tertia manus annotavit. ^ «In theutonico» etc. secunda manus addidit. Quod ad formam scappin, germ. med. ae. sclienipiii, Handricum schiinpfeti. per blasfema blasfemia dusma cun dusma sochul socmac Hcc sut Vcrba ct noia dc lita. C. concordo sazgai mecunem yarasirmen concordaui sazgaT cherden yarastim concorda sazgai bucun yarastirgil concordia sazgai yarasmac crepo a metch em yarilurmen crepaui trasidem yarildum crepa betra yarelgiP crepatura sighastan yarihnac crido baneg mezanem chezchirirmen (sic!) cridaui baneg zamdem chezchirdun crida bezan chezchir cridus baneg chezchirmac casso carap mecunem buxarmen destruo cassaui carap cherdem buxdum destruxi cassa carap cun busgil destrue comedo mecorem z asarmen comedi chordem asardun comede bocor (sic!) assa cibus buchurani as custodio nigaa mecunem saclarmen custodiui nigaa cherdem saclardum (sic!) custodi nigaa cun sacla custodia nigaa saclamac ' Littera C cum pag. lo incipit. ^ Litterani z revisor suprascripsit, isque ex originali forma vocalis ii i fecit. 3 In hac forma correctionis vestigium jam primo obtutu observatur. Hanc for- mam et imperativum yarastirgil praecedentis columnae tertia manus anifotavit. ■* In suffixo hujus formae loco syllabae ir vocaHs tantum / scribenda erat. caueo cauuj caue cado cecidi cade dour mebassem dour budem dour bas mecosten costaden' beyf saclanurmen > saclandum saclan tuzarmen ul gikilurmen tustum ul gikildum tus ul gigiP slese. lube let(e)^ curro medauen yugururmen cucurri dauidem yugurdum curre bedao yugur cursus dauan yugurmac canto surut megoem yrlarmen cantaui surut gufen yrladim canta surut bugo yrlagil cantus surut yr clauo bakilit mecunem yusxaclarmen clauaui bakilit cherdem yuxacladum claua bakilit cun yuxacla clauatura cofle yusxac clauis kilit azchuz cinglo mebandem ayltartarmen^ cinglaui bastem ayltartum cinge cingulum custuband ayl ul colan ' Klaprothus h. 1. bene annotavit : «L'auteur parait avoir confondu cado et caedo, car ^jJCwj signifie "tuer» en persan.n Memoires relatifs a TAsie. T. III, P- 13.V 2 In formis gikilurme?i et gikildum tertia manus ex originali g k fecit. 3 Doctissimus O. Blau vocabula slese, luhe, lete (uti videtur, a secunda mani annotata), quae Klapr. signo interrogationis notavit, cum russico CJI't3a.U JIHJI,U .16X11 contulit (\'. Zeitschrift d. D. M. G. Vol. XXIX, pag. 570). \ 4 Secundam hujus formae litteram r tertia manus addidit. . ] M consolo dilkosi medebm (sic !) congul azarmen consolaui dilkosi dadem congul azatim consola dilkosi bide congul az consolatio paand dilghosi congul azmac consulo paand medehem chengas berumen consuli paand dadem chengas berdum consili(a) da paand bide chengas ber' con(silium) paand chengas conpleo tamam mecunem tamam etarmen conpleui tamam cherdem tamam ettim conple tamam cun tamam etkil conplementum tamam tamam coquo mepaxem biluturmen^ coqui pohten bisurdum coque bepoh bisur coquus motbahi bagerzi (sic !) ^ coquina muthagh as bisurgan eu cesso tigilurmen cessaui tigildum cessa tigil^ condepno pena jurum mecunem jurumlarmen condepnaui jurum cherdem jurumladum condepna jurum cun jurumla condepnatio jurum jurum^ ' Cf. kazanicum kihds ifi/idk, kifids «consilium», kihdscc econsiliator". ' Revisor litteram .v lineola horizontali ut erroneam signavit et loco ejus super lineam z scripsit. Eadem manus primum u in formis bisuiur/itc/i, hisurdu//i, histtr in / transmutavit. 3 Pro -jSVJ^-Cio. Bakirci in dialectis turcicis «fabrum caldarium» significat. ■♦ «Tigilurmen» etc. tertia manus adscripsit. 5 Cf. vocem arabicam ^j^ (giir/it) «peccatum», quae etiam in lingua turcica occidentali usurpator. Klapr. pers. et cumanicum Juru/ii parum recte e.x forma arabica ^4^.>^ derivavit. calceo mussa mepussen etic cheyarmen calceaui mussa pussiden etic cheydun calcea mussa bepus etic chey calceamentum mussa etic capio megiren tutarmen cepi griften tutum cape begir tut captus andissa I tutchum cogito miandissen sagenurmen cogitaui andissi den sagendum cogita biandis sagengil cogitatio andissa sagenz cresco auxum mesoen ulgayirmen creui auxum sudem ulgaydum cresce auxum bas ulgaygil canbio res dacsur mecunem aUsirmen (?) yest mi- naylu (? mincaylu) canbiaui dacsur cherdem alistum canbia dacsur cun aUschil mineyse^ canbium dacsur alisturmac circundo gri''^ meroem zourayururmen circundaui gird raftem zoura yururdum circunda gird buro' zoura iurgil circuytus gird zoura ^ Vox andissa (auiojol), quae in sequenti columna locum obtinet, per negli- gentiam scriptoris jam hic et quidem loco vocis \Lci^ annotata reperitur. ^ «Minaylu ( ■■ nuiicaylu ), mineyse» fortasse secunda manus annotavit. Littera a formae minaylu formam v. habet, quamobrem pro ligatura ca arbilrari potest. Klapr. has formas ab eo falso ininexy/a, minesse scriptas cum glossis russicis meniaou et menai contulit. Yest in lingua russica verbum substantivum designat. ^ i^viii) f^Y in lingua persica ucircumire» et non Mcircumdare» significat. In forma grird meroeiii secundum ;- ipse scriptor glossarii emendandi causa addidit. adverbium enim "circum» in lingua persica gird sonat. 15 culpa guna culpabilis guna kar credo bauarmecunem credidi bauarcherdem crede bauar cun credencia bauar cherdan credens confitor ( sic!) atref mecunem confessus fui atref cherdem confitere (sic!) atref cun confessio atref cognosco mesnasen cognoui sinachtem cognosce besinas cognosimentum sinach yaxuc yaxuclamis jnanurmen jnandum jnangil jnanmac jnangaan gicrar berurmen (sic !) gicrar berdum yicrar bergil ycrar gichrar berdi' tanirmen tanidum tanigil tanimac no cura gan contritio cordis pesmaydil coperio copersi coperi coperta conduco conduxi mepussem pusiden bepus pusidenj zan congul acirmach' yaparmen yaptim yapchil yapchiz^ usattirmen usattim* ^ «Gichrari) juxta formain ycrar tertia manus annotavit. Litteram h in formis gichrar et yichrar revisor suprascripsit. Cf. v. arab. )'>-s'. ^ Prima manus agirmach scripsit, ex quo tertia manus g in c transformando et super lineam syllabam ga annotando acirgamach fecit, cf. verbum turc. or. ■3 Hujus formae littera initiaiis y a sequentibus parvo intervallo separata est. ■* «Conducoi) etc. tertia manus scripsit. Cf. verbum turcicum or. uzafniak «comitarii), «mitterei». castigo castigaui castiga adab medehem adab dadem adab bide oguturmen oguttum ogutchil no contrasto contrastaui contrasta contrastum barch mecunem barch cherden barch cun barch souascurmen in via ambulo' camino caminaui camina via' caminum batta meroem batta raftem batta buro rach meroe jolga jururmen raftem jolga jurdum jolga jur jol conforto confortaui conforta confortun dilchosi medehem dilchosi dadem dilchosi dar dilchosi conquisto' conquistaui conquista conquistum calefacio calefactus sum calefac caHdus gra mecunem'* garmies (sic!) issmurmen issiHc ^ «In via ambulo» tertia manus annotavit. ^ «Via» eadem tertia manu annotatum est. 3 In glossario I)u Cange forma «conquesto» allegatur. ^ Id est r»y>. Littera r post vocalem a scribenda erat. 17 cerno cerniuj (sic !) cerne consuo consuj consue custura meguxinem guziden beguxin medoxem docthem bedos dars tanlarmen tanladum tanla ticharmen tictim tichil tichmac confido confidi confide fides umet medarem umet dastem umet dar buuai isanurmen izzandum izzangil isanmac ' culo umum culaui cula mepalanem palandem susarmen ich sye suxdum ich sey^ conuyto conuitauj conuita conuiuium mechemanj mecunem ascaundarmen (sic !) mechemanj cherden toyga undadum mechemanj bucun toyga unda mechemanj toy concupisco creator creatura afi-idigar afrida claudo portam mebandem sohlanirmen yaratchan yaratmac esich(ni) japarmen'* ^ Revisor super litteram s formarum isanurmen et isanmac z annotavit. Izzan- dum, tzzangil etiam tertia manus adscripsit. Bmiat pro bavari scriptum est, cf. ;,W. ^ Revisor germanicus fortasse missionarius ille, qui in secunda hujus codicis sectione textuum cumanicorum magnam partcm conscripsit et cujus scripturam tertiam manum nuncupavimus, formas verbi germanici ish sye, ich sey addidit. 3 «(^oncupisco» etc. secunda manus annotavit. •» Syllaba iii deleta est. CODEX CUMANICUb. clausi colige claude' coligo colesi (sic!) colige cauda co'lum co^^tum celo celaui celare congrego congregaui color varbe boyiow conuenit iomucti jildi bastem bebad metinem (sic!) cinidem becin dumb gerdan muba (sic!) esichni japtim esichni jap zoplarmen zopladum zopla cuyrug boyn bisirmis^ batirrimen batirdim batirmaga'* yiarmen jomdarimen iydim jomdardim^ iycharmen ich velle iychte vellete*^ Hec sut Verba et noia de lita. D/ do medaem berumen dedi dadem berdum da bide ber ^ «Claude» tertia manus loco «colige» addidit. ^ Scriptor pro litt. c negligenter t scripsit. 3 E forma hisurmis revisor bisinnis fecit. ^ uCelo» etc. tertia manus annotavit. In forma batirrinien littera r ante suffi- xum / (pro originali ir') reduplicata est, consona enim sequentis suffixi formae cau- sativae non plane evanuit, sed vocali suae anteposita cum praecedendi r coaluit. s «Congrego» etc. tertia manus scripsit. ^ «Color» etc. secunda manus spatii vacui implendi causa adscripsit. Glossae germanicae varbe, ich velte (=ich falle), vellete, — character gothicus scripturae atque designatio semivocalis v per zv manifesto demonstrant, hunc quoque scriptorem germanum fuisse. 7 Littera D cum pag. 17 incipii. 19 dono mebacsem bageslarmen donauj babsidem bagesladum dona babes bagesla donum bacs bages doceo miamozanem ouratu'men docui amozanidem ouratum doce biamuzan ourat doctor bilisman' osta dimito meelem coarmen dimisi hostem coydum dimitte heeV coygil dimitens mehelenda coygan chisi dormio mechospem uiurmen dormitauj choftem uyurdum dormiens dormi bechosp^ uyugil decet laech est yarasur decuit laech sud yarasti doleo dart medarem agrurmen dolui dart dadem agerdum (sic !) dolor dart agremac discarigo barra frumiarem yuctusururmen discarigaui barra fru auurdem^ yuctusurdum ' Cf. verbum turc. bilmdk «scire». ^ In hac conjugatione praesens, imperativus et perfectum a duabus diversis radicibus formata sunt (i. ^McXjjAiO 2. ^^w!C«*JC) . > 3 4 Cf. verbum turcicum or. ^__^„4-}vif. 5 Secundum rectam Klai^rothi observationem : bar-ra fru miarem «en per- san bar, fardeau ; !* ra particule de Taccusatif ; fernii, eii bas ; avurden, porter, placer». — Cum yuctusururmcn Klapr. falso ^^»«cLLj'»,Js tiJjJ comparavit. Cf. turc. or. JLo )^^. discariga honus (sic !) descendo z er meroem descendidi (sic !) z er raftem descende z er buro enarmen endun engil duco mebarem elturmen dussi burdem elttim duc bebar eltchil diuido bacs mecunem ulasurmen diuixi bacs cherdem ulastum diuide bacs cun ulaschil diuixio faena ulasmac diminuo cham mecunem esiturmen (sic !) diminuj cham cherden ecsittim diminue cham cun ecsit minus cham ecsuc desligo mecusaem sesarmen desligaui cusidem sestum desliga becsau seschil dico megoen ayturmen dissi guften aytun dic bago' ayt duro batha mepayem toxarmen duraui batha^ paydem toxdun dura bepay toxgiP ^ Doctissimus Vullers in 6i. j. grammaticae linguae persicae cum dialectis antiquioribus persicis et lingua sanscrita comparatae annotat : <(T")enique lit. O respondens antiquiori p, b interdum prorsus abiicitur e. g «j imp. verbi ^^»JCflj etc» ^ «Batha» fortasse per lapsum calami pro hacha (UL)) scriptum est. Si autem glossator hatha scribere voluit, haec vox UJ «quousque'! significaret. 3 Cf. turcicum or. tozindk, uiguricum turmdk, hung. tiirni. destineo destinuy destine deuentus despliceo displicuj displacimentum despero desperaui despera te desperatus desperatio defendo defendidi (sic !) defende te defensio denpingo (sic !) depinssi depinge depictum ymago desidero desiderauj megn"em griftem begitani tiarmen tyidum tyimac beumet mesauem tinimdam cherarmen (sic !) beumet suden tinimdam cheztim beumet suda beumedi pusti mecunem pusti cherdem pusti cun pusti nacs mecunem nacs cherdem nacs cun nacs surac (sic !) ^ zanddid mecunem zandid cherdem tinimdan chezmac tinimdan" chezmac karisurmen uf abrarmen karisitim ul abradum karis ul abra karismac uT abramac nacs larmen nacs ladum nacs la^ nacs ziray cusanurmen cusandum ^ Haec forma in linea paenultima et ultima in ii , in duabus vero lineis supe- rioribus in ni desinit. ■" Formae nacslariuen, nacsladiiiii . iiacsla disjunctim scriptae reperiuntur, nimi- rum suffixum denominativum la cum terminatione pronominali a praecedenti nacs separate scriptum est. 3 Etiam hic, uti videtur, c ne^ligenter pro / scriptum est, stiret enim in lin^ua turcica occidentali imaginem significat (cf. arabicum Ss«-oj . desidera desiderium zandid zandid cusamac debeo dare debui debitum debitor cardarem bernalurmen bernelimen^ cardabudem bernalu boldum ] -i card borz ! cardar borzli ; decipio decepi decipe decepto' fusos mecunem fusos cherdem fusos cun fusos aldarmen aldadum alda aldamac dispolio jama mecanen sozuhirmen vl cuc^ulur- men^ dispohaui jama candem sozuldum dispoha jama becan suzul diues maaldar bay dmitia maal bayhc dubito metarsen yazanurmen dubitaui tarsidem yazandum dubita betars yazam dubium metarsanj yazamac* ' "Bernelimen» secunda manus adscripsit. - Id est «deceptio», i^yj^ enim «jocum», cum. vero a/da/nac proprie «decep- tionem» significat. 3 »\'el cuculurmen» tertia manus annotavit. •♦ Hoc loco signum abbreviationis consonam ;? supplet. Quod ad iovmaLm jaza?z/nac pertinet, cf. turcicum or. (^•CjL) «scindere» (apud Pavet de Courteille), (^)L), *J>L> «meta». Dubitator enim non solum in linguis indo-europaeis, sed etiam in semiticis et turanicis «inter duas res haerens», «divisus», «divisi animi homo» nuncu- patur, ut in hebraico P]j;p "dubitator» a P|yp «dividere^ in arabico L^^Li idem ; in hungarico «ketelkedo». Permutatio sibilantis cum liquida /■ in linguis turcicae ori- 2i delacero delacerauj delacera delaceratura medrien deriden bedrin trak girtarmen girttum girtchil girtmac' disputo disputaui tabuschirmen tabuschtim ' kym ma^a bersa mendao^ar beraym. kym maga bermassa mendagar berman^ Hec siit ]^e7'ba et noia de lita. E/ emo mecherem emi chiridem eme becher emptio chiridanj especto" sabur mec espectaui sabur chei especta sabur cun satum alurmen satum adum (sic !) satum algil satum almac cuyarmen cuydum cuygil ginis perquam nota est, e. g. dLojjj «videre», ^^^JAjm^ «monstrare», in jacutico kirgitfar «filiae», kis «filia» etc. ' Pro ^L»J'yAJ, cf. turcicum or. i^X^^j^ «ruptura». ^ «Disputo» etc. tertia manus annotavit. In formis tahuschirmoi , tahuschtim transcriptio litterae s per scli observanda est. 3 Haec dictio, quam anterioribus plane diversa manus adscripsit, rectius ita scribenda erat : ,,ki7n maga bersd i?ie>idd aga7' bermdn kif?i maga her?ndssd f)iendd agar her/ndn". «Ei, qui mihi d^it, ego quoque do, — ei qui mihi non dat, ego quoque non do». 4 Littera E cum pag. 21 incipit. 5 Litteram / scriptor omisit. ^ Revisor x suprascriptit. 24 equito uar mesinem atlanurmen equitaui uar nisidem atlandum equitta uar mesin' atlan extingo lumen mecusen sondururmen estinsi custen sondurdum estinge bechusc sondur esio foris berun meroen cigharmen esiui berun raften zigtum exi berun buro zigchil estra berun tastin^ estraho bedra auurden zigarurmen (sic!) extrassi bedra casiden zigardun extrahe bedra uar zigargiP examino miasmayen tanlasurmen examinaui asmidem tanlastin examina beasmay tanlas'^ edifico amarat mecunem coparurmen (sic !) edificaui amarat cherden cobardun edifica amarat cun cobar edificium amarat cobarmac^ euado mezium mesouem cutulurmen euaxi mezium suden cutuldum ^ Klapr. recte observavit, va?- pro Syjj scriptum esse ()'vw «eques», ,^J«-w «equitatio»). ^ Klapr. formam tasfin cum turcico SwwUo comparavit, sed rectius cum comparanda est. In hac conjugatione transcriptio r cum c alterne fungitur. 3 Hic sonus c per z denotatur. •» Cf. turcicum or. ^^Lx)AjLj" «discernere». Klapr. falso formam ^i^^i^ «ten- tare» addu.xit. 5 In tribus lineis inferioribus labialis ienis vicem fortis fungitur. 25 euade mezium bas cutulgil euaxLis mezium sudan cutulmis euaxio mezium cutulmac espedio kalas mosouen (sic !) bosanurmen espeditus sum kalas suden bosandum espedias kalas bas bosan espedicio kalas bosanmac espendo' charoj mecunem charg etarmen espendidi (sic!) charg cherden charg ettin espende charg cun charg et espensa charg estendo oua mecunem yayarmen X estendidi oua c iierdem yaydum X estende^ oua cun yaygil ecusso (sic!) ecussaui (sic !) ecussa (sic!) ecusatio (sic!)- excutere choder mecunem choder cherdem choder cun choder armurmen arindum aringil arinmac arinmaga'* eligo elegi ehge electio mecuzmem guzanidem beguzam beguzanj congul izinda aiturm(en) congul izinda aytum congul da ayt congul izinda^ aitmac ^ Scriptor «^lossarii niore Italorum litteram .v in s mollivit, attamen alia manus, ut opinor revisoris germanici, originalem sonum supra lineam adscripsit. -* Hic etiam revisor s in x emendauit. 3 Pro «executio» etc. Loco «ecusatio» vox «excussio» scribenda erat. •* «PZxcutere arinmaga» tertia manus annotavit. 5 Z vicem litt. c funsritur. 26 estimo bacha menehem bacha ururmen estimauj bacha naaden bacha urdun estima bacha cun bacha ur estimatio bacha bacha' emendo drust mecunem tusaturmen emendauj drust cherden tuxattum emenda drust cun tuxat : emendatio drust tux emendatum drust sudan tuxacmis (sic !)' Hec sut ]^erba ct noia lita. F.^ facio mecunem feci cherdem fac buchun factum cherda fio mesauen factus sum sudem factus fuj budem etarmen etim etchil us* bolurmen boldum boldum edi firmo firmauj firma firmamentum mucham mecunem berchiturmen vl berke- termen^ mucham cherden berchittun mucham cun berchitchil muchanj berch famesco famescis (sic!) gursna em gursna buden azturmen aztim ' Pro l-^. In forma bacha litt. h per ch transcripta est. ^ Pro tiixatniis. 3 Littera F cum pag. 2.\ incipit. •* Klapr. (jiijf comparavit, sed potius turcicum or. yiji comparare debebat. 5 (tVel berketermeni) secunda manus annotavit. famesce gursna bas az bol fames gursnaguj az' frigesco sard darem ussurmen^ frigesci sard dasten usidum frigus sard saoc filo rerassem (sic !) egirurmen vl jirmen (sic!) filauj residem egirdum jirdim fila heris egirgil jirgil-^ filum risman yp fugio megrizem chazarmen fugi griaden chaztum fuge begriz chazchil frango meschinem sindururmen fregi schistem sindurdum fracturo (sic !) heschin'* sindur fratura schistenj sindurmac fallo vl erro^ galat mesauem yangilurmen fefih erraui galat sudem yangildum falla (sic !) furo furauj fura furtus gallat yangilmac medusdem ogrularmen ogurlarmen dudiden ogrulardum bedusd ogrula dusdanj ogrulamac^ ^ Etiam hic c per z transcriptum est. Quod ad formam persicam gursna eni attinet, Klapr. pro (♦' \k**j^ nescio quamobrem ^XaaujJ adduxit. ^ Primam hujus formae litteram s alia manus adscripsit. 3 i(Vel jirmen, jirdim, jirgil» tertia manus adscripsit. 4 Cf. verbum ^^wiLwfcX^. 5 '(Vel erro» tertia manus annotavit. ^ Cf. turcicum or. ^x»J'x«-a.( ((furari», quod e nomine sy^^ «fortuna prospera» sufhxo la formatum est. Ogur/arinen tertia manus adscripsit. 28 flos gul zizac' fructus miua yemis fondo buniat mezanem buniat etarmen fondauj buniat xanidem buniat etis (sic !) fonda buniat cun buniat echil (sic !) fondamentum buniat buniat fortifico cauj mecunem berchiturmen fortificauj cauj cherdem berchittim fortifica cauj cun berchit forcia cohat u il codrat cun^ fortuna bachat rox vl orozung^ forma andaxa maana ul turlij'* modus^ maane maana fragellum (sic !) taxana urmach fumus duc tutum foramen solach tesich fe'rum ahin temir fons ziazim ab bollach' flumen zzuchana ochus^ fur dusdi ogri ' Ktapr. ad hanc vocem annotavit : «Turc de Siberie, ii/Ls|\.:^», sed haec ipsa vox etiam in lingua turcica or. et occ. adest, v. dL^Vu^Sk^, \iXsi^^ et ejus derivata. ^ In lins^ua uigurica ktinuf quoddam genus armorum designat (v. g-lossarium uig. professoris Vamf^erY, p. 224). Quod ad immutationem sensus verbi attinet, cf. G hebraicum ''^{n, quod secundum Geseniion probabiliter cum arabico v ^^"- ex eadem radice derivandum est. ^ «Vel orozungi» secunda manus annotavit. In ILngua turcica or. haec vox duplicem formam habet, nimirum ordz et oraz fdrdz/ik «beatus, a, um»). 4 Cf. turcicum or. fdr/i/k e\. turc. occ. turlii, dnrlii «genus», «species». Kl.APR. cumanicum turlij perperam cum arabico Vwb «forma» comparavit. 5 (iModus» inter vocabula cum f incipientia ideo adductus est, ut voces similis significationis «forma» et «modus» conjunctim memorentur. ^ «Ziazim ab, bollach» quarta manus charactere minusculo et rotundo annotavit. 7 De zzuchana uchus (cf. 'ii?o;) idem. 29 frico fricaui kassirmen kassadim ' Hec siit Verba et noia de lita. G." gaudeo sadi mecunem gauissussun (sic !) sadi cherden sadi cun gaude gaudium gaudendo sadj gubernatio generatio genuflesso grauitas garbellus guarnimentum grato mecharem gratauj charidem grata bechar graytaroria souunurmen bieni(rmen) souundum biendi(m) souungil souunmac byenip biip schrekinv (?de)^ casirmen casidun casigil guera jank yage^ gusto gustauj gusta gustum mezasen zasiden bezas zasnis tatarmen tattin tatchil tatmac ' «Kassirmen, kassadim» secunda vel tertia nianus adscripsit. ^ Lit. G cum pag. 2"] incipit. 3 «Bienirmcn, biendim, byenip» secunda vel tertia manus, hii;p schrekinv f ? de ) tertia manus annotavit. Schrekiu in dialecto franconica (md.) «salirei>, «tripudiare» significat. 4 Cf. uiguricum Jaki/aniak <(hostilem esse», Jakici «bellig-erans», turcicuin ur. Jaghi «hostis». Klapr. formam yage haud recte e lingua persica depromtam dicit. 30 Konessu vivum arg-entum' Hec sut Verba et noia de lita. H. honoro honorauj honora honor chormat mecunem chormat cherden chormat cun chormat agerlarmen agerladum agerladum (sic !) ager honero (sic !) honerauj honera honus bar mecunem bar cherdem bar cun bar yuclarmen yucladun yucla yuc hodoro (sic !) hoderauj hodora hodoratus bouj merassem bouj casidem bouj bechas bouj yylarmen jyladum jylagil jylamac^ heredito hereditauj hredita (sic !) hreditatio (sic !) mirachori mecunem mulcrarmen mirachori cherden^ mulcradum mirachor mulcri (sic !) mirat mulclamac habeo medarem mendabar ' "KonesbU, vivum argentum» tertia manus annotavit. Haec vox originem vocis hungaricae keneso optime explanat. In dialecto kazanica «argentum vivum» aeque atque in d. cumanica kiind sivi nominatur (i. e. «argenti aquan). - Pag. 28. codicis cum littera H incipit. 3 Cf. turcicum or. ijla)iiak. In glossario a Klapr. edito, quod falsis scatet lectio- nibus, etiam hoc loco pro yylarmen, jyladum eic. ysa/armen, ys/adu/n, yslagii, ys/a- mac legitur. Formae memoratae ab editore cum turcico siberiaco \J^jij'yi^ comparantur. ■* Klapr. rectc observat, hanc formam cum persico ^jk^jj x.i». c^f^^ con- sentire. ^ In formis mu/crarmcn etc. r cum / permutatum est, cf. mu/c/amac. In lin- gua turcica occ. mu/ctar «possessorem» significat. 31 habuj dasten habeas dar humiHtas gap hospito tegdj saga bolsun youaslic condurimen' Hec sut Verba et noia de lita. I. Jeiuno agas mecunem baslarmen^ jeiunauj oroxa dasten oruz tutarmen tutum jeiuna oroxa bidar oruz tut jejunium oroxa oruz* incipio agas mecunem baslarmen incepi agas cherden basladum incipe agas cun baslagil principium agas bas inteligo paham mecunem anglarmen intelessi pacham cherdem angladum intehge paham cun anglagil intellectus paham' anglamac jubeo mafarmaem buiuramen jussi farmaden buiurdun jube befarma buiur jungo auxu menehen yetarmen ' «Hospito, condurimen» secunda manus annotavit. ^ Littera / cum pag. 29 incipit. ^ Voces agas mecuneni, baslarnien per negligentiam scriptoris glossarii e linea superiori sequentis clausulae pro omissis oroxa niedehcni etc. huc translatae sunt. ■♦ «Oroxa dasten, oroxa bidam etc. quarta manus adscripsit et revisor codicis formam tufamen, uti videtur, siTmoni cumanico peculiarem, in communem formam turcicam tutirmen cum intcntione emendandi, sed revera corrumpens permutavit. 5 In editionc Klapk. pro paJiam falso pakam reperitur (cf. vocem arabicam 32 junsi auxu neaden yettim junge auxu cun yetchil induo mepussem cheyarmen induj pussiden cheydum indue bepus cheygil Vestimentum yama' ton ul oprac irasco (sic !) tira mesauem. opchalarmen irasci tira sudem opchaladun irasce tira bas opchala ira tira' opcha^ illumino nour medarem yarig etarmen lumen nour ul rosan yrig (sic !) infingo nenomayem (sic !) tartinurmen infinsi nemudem tartindum mfinge benomay tartingil inquiro meiurem ixdarmen inquixiui justen ixdardin (sic !) inquire beiur ixdagil inquixicio justrua ixdamac* interrogo mepursem sorarmen interrogauj pursidem sordum interroga bepurs sorgil ' In hac forma / per y transcribitur, cf. XjoLs»-. ^ Secundum Klapr. S^jo in lingua persica solum tristitiam significat, sed vo.x etiam «turbidum animi» denotat et hoc loco posterior significatio adducenda erat. 3 Haec vox in lingua turcica or non uti Klapr. dicit upkii, sed opka sonat. "> Cf. turcicum or. ^iLoi'vjf. In editione Klapr. pro ixdarmcn falso forma idarmen adducitur. 3.? interficio mecussen yara etarmen interfeci custem yara ettin interfac becust yara etchil' irrideo mehamden eliclarmen irrixi chandiden elicladum irride behand eliclagil irrixio tescharj eliclamac ^ iniquitas justicia imaginatio juramentum infamia inflo medamem sisarmen inflauj miamadem sistin infla beaman sistchil (sic !) inflatura damissa = sismac jaceo mecosten yaturmen jacuj costen yattum jace becost yatchil iudico jargularmen judicaui jarguladim tc //ec sut Verba et noia de lita. L. ^ lauo mesuiren juuarmen 1 «Yara etarmen, ettin (ettim), etehili» projirie «vulnero, vulneravi, vulnera» significat, cf. turcicum occ. Jaralainak, kazanicum jarali «saucius». 2 Cf. turcicum or. et uiguricum elikUitndk «apprehendere». 3 Cf. ^Juycc> «flare» -»4> «halitus». 4 In dialecto kazanica tin^ci judicem si.miiticat. l^adeni vo.x turii in lingua tur- cica orientali principem qua legislatorem, proprie lcgis custodem atque legem ipsam den(jtat. Cf. mongolicum toro, mang'uicum doro, hungaricum tdrviiny «lex». 5 Pag. 2^2 cum littera / incipit. CODEX CUMANICUS. 3 34 laui susten juudun laua bsuir (sic I) ju' ludo bazi mecunem oynarmen lusi bazi cherdem oynardum (sic !) lude bazi cum (sic !) oynagil ludus bazi oyn'' lamentatio gillay labor xaamety lusinga lux nur lima soan laus doa^ loquor sochom megoem soslarmen locutus fui'* sochom guftem sosladum loquere (sic !) sohom bugo soslagil loquella sochom^ soslamac lac lectum libertas loguus (sic !) lanpauit barc xandast^ giltradi 1 «Mesuiren» etc. usque ad formam ju quarta manus annotavit. 2 Miror, KLAPROTHum ad interpretationem notissimi verbi ojnarnak non ex pro- pioribus dialectis, sed ex Siberia respondentem formam adduxisse. 3 «Gillay» etc. quarta manus annotavit. Klapr. v. gillay cum xAj et xaamety cum o.4^j arabicae originis comparauit. Soan — ^LjC«-u/, Quod ad formam doa, Klapr. pro ea falso soa edidit, et hanc formam cum arabico si^ comparavit (doa = ^LcJ iuXoyia). 4 «Fui» alia manus annotavit. 5 ^iJ<V,w< uvox». 6 In editione Klapr. falso barc atidast legitur. 35 lanpat lanpus (sic !) barc mezanet barc giltrar giltramac' Hec sut (sic!) Verha et noia de lita. M. ^ mitto mefristem yarmen missi fristaden yydun mitte befrist yygip missus frista elzi maneo menaanem tururmen vl cahi mansi mandem turdum caldim mane beman turgil calgiP mansio manxel yurt^ mutuo (sic!) digargQ mecunem alisurmen mutuauj digargQ cherden alistun mutua digargu cun techsir • mutuatio digargu^ alsturmac (sic !) ' morior memirem olarmen mortuus murden oldum mors marg olum manleuatio 1 Cf. turcicum or. viLoA<o «splendere» apud Pavet de COURT. (mL^-Lo «splendidus». 2 V. pag-. T^2 Codicis. 3 Cf. turcicum or. C/LxJsLjo seu cJL/o»Lol «mandare» et uiguricum iJDiak «detrudere». 4 «Vel calirmen, caldim, calgil» secunda manus annotavit. 5 Vox late patens in dominio linguarum turcicae originis ^jyJ. Cf. mongoli- cum ger «domus», «habitatio», mang'uicum gtiruji «aula», «curia». 6 [^y y^ri'^- Kr,Al'R. haud recte ^tS-Si^ scripsit. 7 Cf. turcicum or. ^L^-iiwkAJf. Quod ad formam praecedentem tcclisir, cf. turcicum occ. dejistir idem (proprie tek-is-tir-miik), teng «aequilibrium». Klapr. quadam similitudine veri captus arabicum ^JuJui comparavit. 3* 36 miror ayp medarem tanglarmen miratus fui ayp dastem tan^ladum mirun (sic!) ayp misculo miamissem caristururmen misculauj amictem bulgasturdum miscula biames caristur ul bul mastico mecinachem zaynarmen masticauj cianayden zaynadun mastica beciana zianagil (sic!)' masticum masdac sachex maturo merrasen bisturumen maturauj rasiden bisurtim mensuro mepaymanem olzarmen mensurauj paymuden olzttum mensura tu bepayma olzchil mensura paymana olza murus multiplicatio malicia mira mergo submersi batarmen battim medulla jilek mordo megaxen momordidi (sic!) gaxidem lishirmen tisladun I Cf. turcicum or. cajna>nak «masticarc", hungaricum csdmcsogni. n morde morsus begax gaxidenj tisla tislamac marcesco marccsa (sic!) onggarmen valwit' ongdim medico medicauj medica medicina teb medehem teb dadem teb bide teb ottalarmen ottaladum ottala ot^ melioro meliorauj meliora nektar mecunem nektar cherdem ncktar cun eygirac etarmen eygirac ettim eygirac et machino machinauj machina molendinum moHnarius baaxinu mechunem tergirman tartarim baaxinu cherden baaxinu cun axinu axagar ^ tegirman tartim tegirman tart tegirman tegirmanzi moveo mouj moue momentum meiunbanem janbanidem beiumb ])eiubanj tepraturmen teprattin tepratchil tepratmac* monstro melmanem corgusurmen 1 Cf. kazanicum /hii;'ar- «mutarii). Voces ((marcesco», ov^^garDJcn, or-lossam germanicam valioif (((marccscitn), formam umarcessa» (sic !) pro ((marcui» et forniam perfecti ongdim secunda manus annotavit. 2 Cf. turcicum or. d>.l ((herba» et ((medicina». Sed eadem forma cy.l ctiam venenum sig^nificat. 3 Uti Klapr. recte docuit : jl^LAAuf «(fabricator molarum», molilor enim in lingua persica ^jU Laia*/! sonat. 4 Cf. turcicum or. iepriimii/f, ////v/wc//' ((in^redi», fcpi-iinniii/c ((in(|ui('tuni essc» et hun.t;. /ipcgni /opogni ((])L'tlibiis iiulsarc», /i')prc)i/<.-C(/ni ((inquietum essc", ((lurbari» 38 monstrauj nemuden monstra benmay demostratio (sic !) benmoyos' corguxdun corguxgil corg-uxmac mutuo (sic !) mutuauj mutua mutuum bachard medehem bachard daden bachard bide bachard otunzcha berumen otunzcha berdun otunzcha ber otunz mons montanea cho chouistan tage tagellar' mmo minaui ianirmen ich drowe ianadim^ Hec sitt (sic!) Vcrba et noia de lita. N/ nauigo dar dria meroem tengisda yururmen nauigaui dar dria raften tengisda yurdum nauiga dar dria buro tengisda yurugil nauigans dar dria meroam tengisda yurugan nolo ne mecoem^ tilaman noluj ne costem tilamadum nole mechoy tillemagil^ 1 Secundum Klapr. (ji.,5LM.J «per demonstrationem, demonstrative». 2 Voces cho, iage etc. quarta manus annotavit. Forma fagel a communi turcico tag fdagj suffixo il formatum est, sicut jacuticum itegel, hung. Jiifcl ofides», — azerbajg' anicum kotel «mons». 3 ya7iiri)ie7i, ia?iadii)i tertia et glossam germ. ich drowe secunda manus an- notavit. 4 V. pag. 36 Codicis. 5 Id est tie ))iecoste))i. 6 «Tillemagil» pro tildmdgil (cf. turcicum or. tild))idk «desiderarc») quarta manus cum parvis, rotundis et cursivis characteribus arfnotavit. 39 noua abar habar nupcie (sic!) araosi asen nutro meparuarem bestlarmen nutrui paruaridem bestladum nutri bepaurar bestlagil nutrimentum paruarda bestlamac sening sosini bestlermen non curo verba tua nego in aqua kak mesauem bogulurmen negaui' kak sudem boguldum negatio kak^ bogulmac bogulurmen flecto curuo nego debitum kaata mecunem tanarmen negauj kaata cherden tandum nega kaata cun tangil numero mesmarem sanarmen numerauj smurden sanadum numera besmar sanagil numerus simar san^ nato sanau mecunem yuxarmen natauj sanau cherdem yuxardum nata sanau cum yuxgil natator sanaubar'' yxganchisi (six: !) 1 Fortasse ipse scriptor vocabularii loco duarum litterarum expunctarum sylla- bam ?// annotavit. 2 Secundum Klapr. ex iVvC- contractum. 3 Klapr. loco saj turcicum or. sa)i comparare debuisset. 4 Klapr. pro ^LLwu ab eo cum sanau comparato sane formam oLLw adducere debuisset, cf. 55^'^'-**' «natator» , hic sanaubar (in editione Klapr. pessime y-*~^ • 5 Klapr. et hanc formam male intellexit eam pro turcico ^jS\J\«-) ad- 40 nasco (sic !) mexaum xayden tuarmen ' togarmen nasci (sic !) mexaum xanden togdum nascere (sic !) mexaydem toggil natura tabiat togmac natus xayt tougam ningit bafre miaet kar yayar ninguit bafre amgmad (sic !) kar yagdi nix bafre kar gragnora toolu^ burzac nomino al ium ham medachem atagirmen nominauj nam dadem atagdim nomina nam bide attagil nomen nam at noceo xiam mecunem xian etarmen nocuj xian cherdem xian ettin noce xian cun izan et xian etchil ^ Hec siit Vei'ba et noia dc lita. O. ■* ordino ordinauj ordina ordinatio tartib m^ecunem tartib cherden tartib cun tartib jarastururmen jarastirdum jarastur jarasturmac^ hibitam esse opinans et non videns contractionem yxgnnchisi ex participio yxgini et nomine chisi constare (proprie «natans homo»). 1 Formam tuarnien tertia manus annotavit. Tugarmen per formam tuvarincu demum in tuarnien contracta est. Cf. turc. or. togniak «nasci» et «apparere» ; togn/a in dialecto chanatus Ciiivae vernam significat (in 1. Inm.L;-. Ay>// «ovum parere», totclyo «ao-nus unius anni»). 2 E.x turcico tolu, dolu depromtum. 3 «Et .xian etchil» tertia manus annotavit. 4 V. pag. 38 Codicis. 5 Cf. turc. or. (iLov»Ji:^KL}. Ki,Ai'K. iiaud recte tarasfuruxnien etc. edidit. 41 ()l)liiiisco (sic !) obliuisci (sic !) ()l)liiiisce (sic !) oblitio oblitus Iramiis inociinem framus cherden framus cun framus fram cherdam unuturmen unuttum unutchil unutmac unutcham (sic !) oratio ornamentum obedio obedi obedias ochum mi sinoen ochum y siniden ochum bisnoyt ' obuio obuiauj obuia barabai meroen barabai raftem barabaT ^ buro yolugurmen yolugttun yolugchil ostendo ostensi (sic ostende mehnanem nimudem belmay corgusurmen corgxdum (sic corgux. obsculo (sic !) obsculauj (sic obscula (sic !) obsculum^ bosa medarem basa dadem basa bide basa oparmen optum opchil opmac ofendo ofendidj (sic !) tiragui mecunem tiraguj cherdem mecunem ** octundum 1 «Ochum mi .sinoen» ctc. Cjuarta manus adscripsit. Klapr. hanc ibrniam ochuiit cum (vXs» comparavit. 2 M est (^jjIo pro yJ'jJ «simul». 3 Scriptor codicis obscu/a scripsit, sed revisor aut forte scriptor ipsc litteram a in u emedavit. 4 «Mecunem» e clausura persica per negligentiam scriptoris in clausuram cumanicam loco ocfiiiiuriucn irrepsit. 42 ofende ofensio tiragui cun tiraguj octunguil (sic !) cotunmac (sic !) ' orino nixech mirixen sijermen orinauj nixech vechten sijdum orina tu nixech beris sijgil orina nixech szi^ ofero oferui ofer oferta otriamentum (sic !) oportet chaiat est cherac tur oportuit chaiat sud cherac edi opus chaiat^ ys^ optio 5 Hec sut Vba et noia de lita P/ possum potuj potencia metuanem tuanisten ^' cudrat kuzun ietar (sic !) kuzun ietti (sic !) kuzun^ 1 Obsen^a metathesim litt. oc in co. Cf. turcium or. cJLojVi^f. 2 «Nixech mirixen, nixech vechten» etc. quarta manus adscripsit. 3 Klapr. perperam haiaf edidit. Chaiat pro iXjU^i scriptum esse vide- tur, cujus imperfectum "CaawjLcw ,^^ ^- («r^ (^- ic^'^**^.^) sonat. 4 Cf. turcicum or. jjiol seu \^y. Quod ad cherac, cf. turcicum or. C/fyAJ, mongolicum kerektei sou kcrektu, hung. kell. 5 «Operatio». 6 V. pag. 40 Codicis. 7 Lexicon l*.sxt sLgj cjL^sJJaAajo v( »f«j' ita definit A c^jLb. *-jLj V. gramm. persicam doctissimi Vui,LERS, Gissae^iSjo. Pay. 152. ^XilAJ (V=»-5J «potuin. Cf. turcicum or. --•^ e. 43 procurato • promissis (sic !) probatio pundus (sic !) purum parcitas sine p donu proibitio . proferta puncta peto metalaben colarmen petii talabidem coldum pete betalab colgil petitio talabidan colmac preparo mesaxen anuclarmen preparauj sachtem anucladum prepara bexax anuclagil preparatio sachtenj anuclamac porto mebarem elturmen portauj burden eltum portus limanj limen pependo (sic!) miaeouisen asarmen pependi asstu (sic !) astum pepende (sic !) aschil beauis aschil vl ylermen ildim ilgiP ploro magrien yglarmen plorauj griechtem ygladum I «Ve] ylermen, iltlim, ilgil» sccunda manus annotavit. 44 plora l^egrich yglagil ploratus bigri yglamac ' placeo raxi em yarasurmen placuj raxi buden yarastin place raxi placitun raxi yarasmis putreo mega dem'' sasirmen putrui gandidem sasidum precipio mefarmaen buyurumen precepj fardumen buyurdun precipe befarma buyurgil preceptun farmanj buyuruc perdimentum perdita pluit batram miaet yamgur yagar pluiuit batram anmad yamgur yagdi pluuia batram yamgur pasco bestias meciaranem as berumen pascui ciaraniden as berdum pasce beciaran bestla 3 pungo mechalem sanzarmen punssi caliden sanztim punge bechal sanzchil puntura chaHdanj sanzmac "^ 1 Cf. turc. ;^_^j^l «pl(irarei) (el ncm (^^Jx-l uti Ki.APR. scripsit^ 2 Intcr littcras a ct d littcra ;/ decst. 3 Cf. turcicum hcsla^iuik. Kiapr. pcrp(M-ani asherc/a (sic !) edidit. 4 Cf. turcicum ^ t<vsl <>, 45 prepono prepoxuj prepone prepoxitum homo letae cum h deo famulae puto putauj puta pensamentum mepandarem pandastem bepand andissa sagenurmen sangedum (sic !^ sangengil (sic !) sagenmac ^ peniteo (sic !) penituj penitentia penite pesman en pesman budem pesmanj pesman bas pesman bolurmen pesman boldum pesman pesman bogil (sic !) planto plantauj planta plantatio dar zamin mexanem tarac ticarmen dar zamin sanidem terac tictim dar zami besam terac tich dar zami terac^ tichmac pertineo parens uT propinquus ches em ches auand chotumtur* percuteo percussi percute maxanem xandem bexam ururmen urdum ur 1 Lector quidaiii hujus vocabularii aut fortc revisor ilie, cujus scripturam se- cundam manum nuncupavimus, in vocabulario nostro passim vocabula latina aut quasdam dictiones brevissimas inseruit. Haec dictio ita legenda est : ((homo letare cum homine Deo famularei), etiam hic formae activae (detare», ((famulare» [nn deponentibus (daetari», ((famulari» adhibentur. 2 Cf. turcicum or. (i)U"^-;V^l-A« ((putare», ((memorare». 3 Cf. turcicum or. C/fw^J' «palus», ((columna». 4 Forte kodam hir. Koda in dialecto kazanica coniiKitrem denotat (cf. turcicum or. et hungaricum koniaj. perhibeo ^um medaem tanucluc berun testamentum proicio miandaxen chemisurmen proieci andachtem chemistin proice biandas chemischil ' pecatun ghuna jaxoc pax isty elelic ^ pillus muy jon^ pauesco metarsen chorcharmen pauesci tarsiden chortun (sic!) pauesce betras chorchil (sic !) pauescio tars ul bin chormac (sic!) premiun jaxa charau^ pisco machi megirem baclurarmen (s piscauj machi griften balucladum pisca machi bigir balucra (sic!) piscis machi baluc pono menchem coyarmen possui neadem coydum pone benech coygil piscator nachi griftam (sic!) bulczi (sic!) I Cf. turcicum or. ^i"!.^^' «movere», ^■L+JjJyA^AJi «quatere» etc. '■^ Cf. turcicum or. // «pax», e. g". // mu siz proprie «est ne vobis pa.x», «quo- modo valetis ?» In forma cuinanica elelic similiter atque in dialecto kazanica litt. / radicalis cum e permutata est. 3 Voces ghuna, isiy, i/iuy, jaxoc, elclic, Jou quarta manus adscripsit. 4 Cf. turcicum or. p^^ seu ^vKLs «praeda» (apud P.A.VET de COUR- TEILLE «butin» etc). 5 Scriptio defectiva pro halukci. pauper paupertas 47 daruis' jarle iarlelik perficio perfeci bitirrimen^ bitirdim bitirmak volbrenguge ^ Hec siit Verba et noia de lita Q. quiesco disais migiren tinglarmen quiesci disais grifft en tingladun quiesce disais bgir (sic !) tingla^ tranquilitas biasanj tinglamac quero metalabem yxdarmen quexiuj talabidem yxdadum quere betalab yxdagil quexitio talabidam yxdamac questio soal daaue ysdermen ysdedim ysdegil ysdemek daw^ quito raha mecunem taff etarmen 1 «Daruis» quarta manus adscripsit. 2 «Pauper, paupertas» etc. tertia manus annotavit. 3 «Pro bitirinnen propter legem euphonicam linguae Cumanicae. 4 Glossam germanicam volhrenguge tertia manus annotavit. Klapr. hanc vo- cem non intelligens loco ejus vel bregunge edidit. 5 V. pag. 44. Codicis. 6 Formas disais migiren, disais grifftcn etc. quarta manus annotavit. Quod ad formam turcicam tifzgla?nac pertinet, cf. turcicum or. ,pJ^ , i^^"-*^' «traii- quillum», — (^^^.«jijo «quiescere» apud Pavet de Courteille 7 Has emendationes quarta manus adscripsit. ^ •■ 48 quitauj quita quitatio raha cherden raha cun raha tafF etum (sic !) taff etchil taff' etmac Hec sunt verba et noia de lita R. rendo (sic !) rendidi (sic !) rende (sic !) rendea (sic !) oaspas medehem oaspas daden oaspas'' bide chaytarumen chaytardun chaytargil redimo redemj redime redempcio chalas mecunem chalas cherdem chalas cun chalasi yularmen yuldum yulgil yulmac ^ rehnquo rehnquj reHnque rehctus mehelem hestem behel estani bachi coyarmen coydum coygil coigan renuncio renunciauj renuncia chabar megoem chabar guften chabar bugo bexarmen bexdum bexgil ^ 1 Vox taff arabicum daffun «charta» esse videtur, nisi tafs legenda sit. 2 V. pag. 45 Codicis. 3 Jam nnnnullas vidinius f(jrmas praesentis-futuri, in quibus tliema defectivum est, ea enim verba, quorum stirps in /■ desinit, secundum legem euphoniae in lin^^ua cuma- nica, in tempore praesentis-futun loco affixi pleni (ar, ir, ur, ar, ir ) soUun vocah performantur. Sed id quoque vidimus, haud ita pauca exempia in vocabularin nostro contra legem praedictam plene scripta ocurrere, e. g. churarnieii etc. 4 Klapr. perperam formam ij'^''^ U^'5 comparavit, etenim oasJ)as codi- cis formae persicae iujiJ\Ij respondet. 5 Cf, turcicum or. (^^-''jJ (apud Pavkt de CorRTElLLE). 6 Cf. turcicum or. ii/Lo'o, e. g. *J^yj ivy^.<.^-^- 49 retribuo retribui retribue retribuere miamoxem amorxidem beamorx amorxidan earau l)erumen carau berdum carau bergil carauxi ' bermac rado radidi (sic rade raxorij metrasse (sic !' trasiden betras ustura ^ yulurmen yuludum yulugil yuluguz ^ riga rotundus rigatio rigamentum recupero recuperauj recupera recuperatio aspas mestanem aspas stadem aspas'* bistam jame cayra alurmen ceyiri aldum ceyiri algil ceyri ahnac retmeo retinui retine oapas megirem oapas griftem oapas ^ gir chendima tutarmen chenchma tutum (sic !) chendima tutchil retifico retificauj retifica rectus rector • drust mecunem drust cherdem drust cun drust saana chondarumen chondardum chondargil choiuj baskac I Id est karausiiii. ~ Cf. S«Xw;*f. 3 Cf. turciiuin or. ijVjt'." 4 Cf. (j^.y •'i'»'ti'<j)i. V. verbum ^jOLa^u. 5 Pro oaspas aul forte nnlissimum advcrhiinn [Ujj'.. CODEX (.UMANICUS. recedo recedi recede badar meroem badar raftem badar buro chetarmen chetum chetchil reuenio revenj ospas miaen cheri caytarmen ospas' anmadem cheri caytum resurgo a mortuis ax murdaha uar heste' resuressi ax murdaha uar sude^ resurge ax murdaha uar gehx resuressio ax murdaha uar ghesti tirildurmen (sic !) tirildum tirilgil tiril mac remoueo meiunbanem remouj jubidem remoue beiumban^ recordo (sic !) yar medehem upsunurmen (sic !) recordauj (sic ) yar dadem upsundum recorda (sic !) yar bistan upsungil memoria rideo meghandem chularmen^ risi gandidem chuldum I Pro oaspas. 2 ^tXXwf L i ^^yo y. 4 Cf. ^J^ f^ C)^^^ )f. tXAAA^. 0<-v^ 5 Cf. formam infrascriptam uucsunurnie7i. 6 Hic ob causam liquidae formam chulurnien expectaverimus. In dialecto kazanica regula stricte observatur. Etiam in lingua turcica occ. ea verba, quorum stirps in r, l et 7i desinit, in forma praesentis-futuri (aoristi) pro maxima parte suf- fixo ir, ir performantur, e. g. »»,'(, \*^y^ etc. 51 ride beghan chulgil risus ghandida chultchum recomendo mesparem amanat berumen recomendauj spurden amanat berdun recomenda bespar amanat ber recomendatio amanat amanat recordor iiiicsunurmen recordatus fuj uucsundum' renego renegauj reuertor aspas miaem kayturmen reuersus fuj aspas amadem kaytum reuerte aspas kaytchil remaneo memanem kalurmen remansi mandem kaldum remane bemand kalgil regfes recipio recepi recipe regimentum mestanem standem bistam ghocum aldurmen (sic !) aldum algil yargu yarmac reuigilo reuigilauj reuiLdla akagh en akagh sudem akagh ^ bas uyanurmen uyandum uyangil I Formas iuicsuiuirincii, niicsuiidniii sccunda manus annotavit. Cf. vocer turcicam ok «intellectus». ^ Cf. sli'!? 52 respondeo joap medehem joap berumen respondidj joap daden joap berdum responde joap bide joap bergil responsio joap joap^ respicio mebinem bagarmen respessi diden bagtin respice bibin baghchil rogauj roga rofifamen lauagaT mecunem lauagai cherdem lauagai cun lauagaT yalbarurmem (sic !) yalbardun (sic !) yalbargil yalbarmac ^ rego regi rege regimentum tutuprurmen (sic !) tutupturdun (sic !) tutupturgil yargu ^ yarmal repecio repeciaui lamarmen iamadim Hec sut Verba et noia de lita S. ^ socio sociauj socias scio SClUj medanem danisten bilurmen bildum 1 Arabicum «^l*.^. 2 Proprie |VLojL> (C-L'.' 3 ^s^. «defensio» etc. V. Glossarium Pavet do Courteille. •» V. p. 49. Codicis. 53 scias Diign sensus achel ux sapienda achel achel sentencia sapiens sum em ul esten barmen lui buden bardun esto bas bol esencia soluo oua mecunem ghac(?) soluj oua cherdem solue oua buchun^ solutio oua ghac te signo signauj signa signum nisan mecunem nisan cherden nisan cun nisan nisan larmen nisan ladin nisan lagil nisan securitas seruicium sigilo sigilauj sigihi siirilun moghor meneliem moghor neaden moghor bene moghor moghor larmen moghor hidun moghor hi moghor "^ 1 «Bilgil» secunda mamis annotavit. 2 Fnrmae barDic», hardini liic ])i(i boliii-iuni , bd/iliiiii all<'gantur, c-f. turcicum bar, var vcrbum auxiliarc tcrliac pcrson.ac (in (iialcclc allaica vcrjjum Jiir — ((ire» sacpenumcro vicc v. auxiliari rungitur). 3 Cf. ^C>^\y 4 Cf. -.(?'" et non sJiJ, quod ultimum Kt..\1'R. comparavit. 54 sono mexanem sonauj xandem sona bexam soniim aouas sompnio ghaou mebinem sompniauj ghaou diden sompnia ghaou bibin sompnium ghaou^ sedeo mesinem secli nisisten sede bisin scabellum ghorsi'' supero coulum mecunem superauj coulun cherden supera coulun cun superflum (sic !) coulun sententia semino tokm madaxem seminauj tokm andagtem semina bechar semen tohm scribo menuisem scripsi nuisten calarmen chaldum calgil un' ul sax tus curarmen tus corgil (sic tus corgil tus olturumen olturdun oltur olturguz artarmen artin artchil artmac sa ok arzmen (sic!) sac^tun sazchil ourluc yaxarmen ul cisarmen^ cisdum 1 In voce cumanica uji pariter atquo in dialecto kazanica pro vocali n alia- rum dialectorum vocalis u pronunciatur. 2 Negligenter pro iiis kijrdiim. 3 Cf. ^f»i^. g 4 Cf. arabicum ^-w^, aramaeum biblicum SpniS I Daniel 5, 20). 5 «Vel cisarmen» ipse scriptor glossarii annolavit. \'crbum cisnia/c in linguis turcicis propric «lineare)) significat. •55 scribe benuis cisgil scriba car cismac scritura cat ul nuiscda 1)etichzi ' ul 1 . . sputo ^lis miaclaxem tupcurumen sputauj glis andagten tupcurdum sputa glis buchu tupcurgil sputun glis tupcurmac spuatiii saporo tam mestanem tatarmen saporauj tam stadem tattm sapora tam'' cun tatchil siceo (sic!) tasina em sonsarmen (sic !) sitiuj tasina buden sousadun sitis tasina gui sousamac sitiens tasina sousagan solatium sequor badunbal meroem artinca yururmen sequtus fui badumbal raftem artinca yurudum sequere (sic !) badQbal buro artinca yurugil substineo (sic!) substinuj (sic!) substine takiat mecunem takiat cherdem takiat cun toxarmen toxdum toxgil ^ sentio sentiuj aouas medarem aouas daden sexarmen sexdin 1 «Cismac» ct bitichzi unum in altcrius loco scribcndum fuisset. 2 Voccm tain Kr,APR. apposite cum arabico aJUC contulil. 3 Cf. turcicum or. tuz///(i/c, hungaricum ti//-//i. 56 sentias aouas sentimentum aouas sesmac stringo tanc megirem chexarmen strinsi tanc daden chestum stringe tanc begir cheschil" separo bacs mecunem ayrumen separauj bacs cherdem ayrdun separa bacs^ cun ayrgii scrolo meausauem (sic !) silcarmen srolauj ausanidem silctum scrolla beaosan silcchiP siuoro safra mecanem sixgirurmen siuorauj safra xandem sixgirdum siuora safra sixgirgil siuorellum safra sixgurma sufero uar metauem toxarmen suferruj uar tauidem toxdun sufer bemita toxgil suferta bemitanj toxmac spremo mepalanem secharmen spremuj palanidem sechtun spreme bepalan sechil"* ' Cf. turcicum or. k'is»iak. 2 iii*^\j «sors)). :* ("f. formam turc. or. dU.XX»>.A*/ npud IVw Kr clc CorRr. qunc vox ctiam in (li.ilcctis occidcntalibus usurpatur. Ki.Ai'K. niiiius ri-ctc si7i)iiik «mundarc» c(jntulit. 4 Cf. ^^4.iu-w «e.vprimcrc» in ylossario Pavrt de COURTKILLE. 57 siirgo suressi surgfe uar mehexen uar esten uar es lurarmen turdun ul choptum lurofil ul chopchil similo similauj simihit chomana mecunem oscarmen (sic !) ' chomana cherdem oscadim chomana mecunet oscar ul benxar saluto salutauj saiuta salutatio salam medahen salam daden salam bide salam salam berumen salam berdun salam bergil salam sto stetti (sic !) sta meystem istiden beyst turumen turdun tur salo sahiuj sala sal namak menehem namak neaden namak bene namak tus kirmen tus ladum tus lagil tus^ seruio seruiui serue ghedmec (sic !) me- chuUuc etarmen cunem ghedmec (sic!) chaer- chulluc etim dem (sic !) ghedmec^ (sic !) cun chulluc etchil salto saltauj megihem gheydem sechirumen sechirdun 1 Transpositum ex ochsan/rrk nsimilarp», «blandiri», prnpric ((simularo». 2 Fladpm regio, quae in partc srptemtrionnli Crimiae antca «Comania» appr lata fuit, nio\ ob causam saJinanim nonien Tdzla aicopit ( ^ l5^)5"^) • 3 Negli^a^nter pro o«.x)tX.i>. seriptum. 58 salta beo^ih sechirgil saltun (sic !) jays sechirmac i subterro darghor menehem chomarmen subterrauj darojhor neadem chomdun subterra darghor bene chon'gil ' cimiterium monimentum (sic !) terra locus strictu ^ Hec sut Verba et uoia de lita. T. "* tango tetiei tange lambs mecunem lambs cherden lambs^ cun teyarmen teydum teygil ul tutchi] tiro tirauj tira mecasen cassiden beches tartarmen tartum tartchil tmgo tinssi rang mecunem rang cherden boyarmen boyadum 4 Vocem sozim ipse g-lossarii scriptor annotavit. Sozindk in turco or. — «quatere». Cf. formas hung-aricas sze?'sze)n et szerszen «agilis, e» etc. Vox sozim cum turcico or. ijfy-w' , hungarico sereny ex eadem radice formata est, cf. etiam turcicum or. K^yKjjj «agile». 2 Scriptor cum hneola superposita n in m emendavit. 3 Haec voces vacui implendi causa posterius adscriptae sunt. «Strictuini) apud Du Cangiu.m «viam strictam», <imontium fauces», gallice detroit significat. 4 V. pag. 54. 5 iO<^r^ U***- j '" forma tanihs littera /; praeredcnti nasali fulciondae inser- vit, cf. |jii.AJy£ ,iOr^ ^^^- ^ • J- ^- VULLKKS gramin. 1. persicae (Ciissae, 1870), pag-. 45- 59 tinge rang cun tinlor rangi cherdan tinta rani( tremo melarxen tremaiij larxiclen trema belarx tremitus larx terremotus xami larx tempero vinum miamixem temperauj amigtem tempera bamix temperancia laxgai transeo megudarem transiuj gudestem transe begudar boyagil boyazi boya ul rang tifarmen ' • titradum titra titramac yer titramachi chatisturumen chatisturdum chatistur chatisturmac chezarmen cheztun chezchil tonat tonauit tronituu (sic crocar mecunet crocar cherd cocrar chocrar chocradi chocramac' tranquilHtas turpidum tepidun xist tim boldi ^ chorchusus "* 1 Littera r revisor quidain annotavit. 2 Cf. viLolj5»j (itonarei) apud Pavet de Courteille. 3 Forma ///// turcico or. i^aaj, ^^' «quietum», «tranquillum», kazanico tlnic respondet. Klaproth. haud rectg^formam ljt> adduxit, quae in lingua tur- cica orientali, uti ex glossario P.WET de COURTEILLE video, intcrdum etiam «silen- tem» significat. 4 «Tranquillitas» secunda manus, xisf, chorcluisits quarta manus annolavit. KlaPR. loco cJiorc/ntsiis {iS. turcicum or. '-3)^ «iiulrliritudoD et poslpositionem ww «sine») perpcr.-im monstrosum cJiorthiistis edidit. 6o taceo tani mexanem tec turumen tacuj tam xadem tec turdun tace tam bexam tec' turgil torceo ul taxeo mefaben burarmen ^ torcuj bafiden burdun lorze befan burgil ' testifico gua medeghem tanucluc berumen testificauj gua darem (sic !) tanucluc berdum testifica gua bistan tanucluc bergil testis gua tanuc tuscio mesulfen oscurumen tusciuj sulfiden oscurdun tuscius b(. .)csuc oscurmac Hec siit Verba et noia de lita V/ vendo mefrossen vendidi froghten vende befros venditio froctanj volo mechoem voluj chostem vole voluntas chatir satarmen satin satchil satuc ul satmac tilarmen tiladum tilagil tilamac 1 Cf. turcicum or. viJbt) «silens» apud P.A.VET de COURTEILLR. 2 Pro bin-uiiicn. Tn forma latinae columnae respondenti «ta.\eo» loco deletne vocalis a revisor quidam vel fortasse ipse scriptor vocabularii c adscripsit. 3 Cf. turcicum or. ^Los*J , hungaricum />/0v/'/. I'"(irm.im imperalivi biirgi/ secunda manus annotavit. 4 V. pag. 56. Codicis. 6i vado meroem barumen iuj raften bardun vade buro bargil via rak ' yol viaticus safar safar video mebinem chorarmen vidi diden chordun vide bibin chorgil vissus didanj chormac vinceo mebarem yengrmen (sic !) vinssi baarden yengdun vince bebar yengil (sic !) victoria nafarat yengmac vinctus gabun suda yengilmac ^ volo in altum meparem meghone uzcar volauj pandem uztum vola pepart (sic !) uzchil volueres mur cipziclar'* voco megonem undarmen vocauj ghonden undadum voca beghorj undagil vox auas un^ utor ghogaT mecunem tora oscarmen ussus fuj (sic !) ghogai cherdem tora tuttun 2 lilL^X^LAj «vinccre», (i5l-4-ytaCyo (ivictum csse». 3 In forma tizcarmen sonus c per zc denotatus est, cf. ^L4.2»«f «volare) _-»', -p-.l «cacumen», «finis» etc. 4 Klapk. perperam cipzidar edidit. ' In cagataicn nn. \w formis cumanicis cagataico n saepenumero u respondet. 62 utatur utere (sic !' ghogai con tora ocsat' vindicta vacuum venatio bos uv vomesco vomui cusarmen custim^ venio venj veniens miaen anmadem anmadam chelurmen cheldum chelsali'* verecundor sarmasar en verecundauj (sic !) sarmasar budem verecunde (sic !) garmasar sau (sic verecundia sarmasara ugialurmen 1 imenirmen ugfialdum 1 imendim^ ulgagil (sic ugat^ vigilo vigilauj vigila bedar en bedar budem bedar bas uyag turumen uyag turdum uyag tur ul . . voluo voluj volue voHa megardanem gardaniden begardan carch courumen couurdum courgil courmac^ ul te I Proprie «consvetudini vel legi conformatum esse». ^ Glossas cumanicas bns, uv secunda manus charactei'e perquam deformi ad- scripsit. 3 cCusarmen, custini" tertia manus adscripsit. 4 Proprie «a quo venivit». 5 «Vel imenirmen, vel imendim» secunda manus annotavit. Cf. turcicum or. hne/innik «erubescere». ^ Cf. tur. or. oLjJ (ijjudor». Klapr. perporam jJ comparavit. 7 Cf. turcicum nr. jjLo.vfcCs». 'fe prima syllaba verbi obsoleti fd//g- esse 63 valeo precinm mearxem teyarmen valuj arxiden teydun vale bearz teyar valimentum mearzanj tegmac videor diar em corunurmen vixus fuj diar buden corundun videtur mihi diar ba mae maga corunur vista rosani cormac virtus ungo memaalen unsi malidem unge bemal unguentum vivo mexiue vixi xuuden viue bexuj vita xendaganj surtarmen surtum surtchil tirilurmen tiyrildun tiirgil (sic !) tirilmac' veritas rasti cherti' videtur, ex cujus radice nomen substantivum turcicum or. tdngiil, othomanicum ti)igil, hungaricum tengely, mongolicum tengelge «axis» ortum est. Cf. verbum burjaticum tend- «insanire», teneg «demens» manguicum ten «axis», tengtci tangtci «titubans», hung. tdntorogni «titubare» etc. ; namque praeter similitudinem phoneticam volutationis notio omnibus his vocibus inest. Ultimae litterae formae cumanicae teng . . ob mar- ginis laciniam illegibiles factae sunt. ^ Cf. CJL+Xj^iJjJ' «vivum esse». ^ Cf. d.2^s^. 64 Karalic talamaris (sic!) ' d7is aue ma Ista sut actubia ad ba ante pes ab az aput pes alonge a^dour amare batalchi ad huc ohanux^ alioquin balonis digar aliquando barou bar aliquantulum andak admodo a5 inpes breviter xu bene nec benigne basirinj cito xu citra pes comuniter an com oa cuius est axanj ch e da enborun ul y'gari^ idan catinda yractim (sic !) azi turlu — # dagen ul anus* alay^ bohnassa birarda anzagina ul monzagin(a) emdidan ari^ terclap yacsi chele ul eygi ghes hess congul bila terc catinda orta chele birla bile' chiminin tur kimningtur^ ^ Pag. 59- codicis cum vocabulo karalic incipit. Forma faJai)iaris negligenter pro voce latina medii aevi «calamaris» (cf. «calamaria theca») scripta est. Cf. cagataicum (^tV', '*^jcJ' «ante». Ad formam enborun, cf. wl ijjj^-J «multum ante». 3 -^yS^y + Adverbium persicum V%a5&. 5 Cf. kazanicum alaj «sic», alaj bulsa-da «nihiluminus". ^ Cf. kazanicum ari «porro», aiDiari «postea». 7 Formam bile secunda manus adscripsit. ^ Formam kimningtiir itidem secunda manus adscripsit 05 contra cras chotidie bara baT farda har rox circum gird dua gird condan (sic !) cadim otru' tangda conde conde. cotidianum kundegi^ cop coura^ emdidan cheri. erta cakta'' donec ta de anz dulciter basirini dubioxe batarsi diu omer dras der debihter balagai oua vayfi ecce anecha et ou ergo acum etiam labad estra berum foras beron false badrog; anginza^ dan tath chele ceuh^ chorcunz bila saarlap^ uxun chele. kopgadeyri^ ymisac chelle. yumsak^ muna tage cunchin ul basa. anig ucun'° basa tastin ul tascari tascari egri chele. jalganlap'^ ' Cf. cagataicum jvJy «contra». ^ «Cotidianum kundegii» quarta manus annotavit. 3 Cf. cagataicum Lc.s«..SVJ«.Sk «corium, quod ornamenti causa scuticam cir- cumdat». ■* «Erta cakta» quarta manus annotavit. 5 Cf. kazanicum ahinca «eo usque», «tamdiuD. ^ «Ceuh» quarta manus adscripsit. 7 De saarlap idem, cf. kazanicum sarilan- «expallescere». ^ De ko^gadeyri idem, cf. turc. or. *— '^J «multum». 9 De yujnsak idem, cf. cagataicum ^^Jujiyi. '^ De anig ucun idem. " \)q jalganlap idem, cf. turcicum or. ^jLiJL} «mendosum», kazanicum 7'^/« «calumnia», Jalgan «(mendosuin», «mendacium», ja/ganna- «fallere». CODEX CUAJANICUS. S furtiue baduxdi ogrilam. ourum ul ourula' firmiter chauj ul sagt berc chele. berklep'' fortiter stabir ul pisiarbar cati chele katirap^ frequenter baxakeat cop curla forsan magar -, magar ul boxgai chT k(. .) fideliter badindal conu chelle vl conuhala'* graviter generahter pisat ul ousaguj ager chele barz tourada^ induas bracam tuam concekugni kijgil* homo hic honorifice heri hodie humihter h^ca mia oughormat dig im rox ba homuxi merc ul uanay chisi r azam^ monda ager sij bila auursibile^ 1 horn (...)' tunacun buchun 1 cum seruitio culuc birla kiczi congulu bile'° vay ' Formas ournm ul oKruIa quarta manus annotavit, cf. turcicum or. ogri, ori (ifur». ^ «Berclep» itidem quarta manus annotavit, cf. turcicum or. berginiiik «fortem esse». 3 ]3e «katirap» idem, cf. turcicum or. katik «durum». + «Vel conuhala» tertia manus adscripsit, • — hiilii fortasse arabico jJLa». re- spondet. 5 Cf. turcicum or. (^)"-?, ^-t')^ «omne», — l\«j' 5s«J' vero legem, consvetu- dinem significat. ^ Dictionem «induas bracam tuam» etc. secunda manus adscripsit. 7 Dec^/j/l azaifi idem, cf. kazanicum dziini juxta iidiini. ^ «Auiirsibile» fortasse tertia manus annotavit. 9 «Vel horit (. . .)» secunda manus annotavit (pro hiirnief). "-"■ «Kiczi congulu bile» itidcm sccunda inanus annotavit. 67 intus anderum jzinda ul izchari ita are' euet ul alay" busat. r p horan(m)^ ideo barmia anig uzun" jam saat digar bir anza vl jmdi^ inde axan andan iterum barindigar ekinzi vl jana° in dar da ul ga intra darmie izchari i. m. ekinig katning harassinda inter^ integritas batamamj bitunluc birla bu kicze cm (?cim) k(c)r(y)f bulgac boldi' illuc ania anda iniuriosse ba iurm socus bila juxta pes chatinda inferius bazer tubinda libenter ac dil ghos ghos congul bila lunge dour yrac ' (^J «sane», id est /^*->^ tc^- ^ Cf. kazanicum (j/aj et cumanicum d// in oratione dominica in registris urbis Kun Szent Miklos conservata, quam formam Prof. Vambery in e//e emendandam proposuit, sed perperam. 3 «Busat .r (?busat(u)r, fortasse />u saa/ /ur et ejus latinam interpretationem p horan(m)» (fortasse "per horam") secunda manus adscripsit. Ceterum compendium seribendi p fortasse per «praesentemi) expHcandum est. 4 Loco a)i/}ig uzun (= itcuti). ' 5 VI jmdi» secunda manus annotavit. ^ De <i\x\ jana)> idem. o 7 Glossae additionales i. m etc. se vicissim enucleant : «in medio)» e/e/ /ia/n/ng harass/nda «inter» (/^rt/= latus). ^ Secunda manus juxta adverbium h//un/uc /nr/a dictionem bu k/cze etc. si quid video, antitheseos causa annotavit, lui/ga/? enim fastidiosum significat (hu k/cze c/m (?) c/iar/f bu/gac bo/d{/) «hic homo, qui depravatus, fastidiosus est». 68 largiter baktin iomadi jomart congul bila leuiter asan ul ouasabuchi jengul congul bila leuis sabuk jengul qs fet kim sasir' male bad yaman chele modo insaat emdi multum bisiar cop minus cam eksik ul essic^ mecum oama mening bila melius bectar ul nectar eigirac modicum andac ax modice andac tar axrac malicioxe oubedadj yaman congul bila melior necutar^ eygirac non na yoc nunc inscaat emdi nixi agarne yoc exa nichil hec hec nematage* nunquam gharghix^ harchis hergys^ nimis ghat pisiar artum ul cop nobiscum bama ul ouayina bixin bila ^ Quidam annotator hujus vocabularii germanicus hoc loco «qs fet (quis foetet) kim sasim inseruit. Quod ad abbreviaturam /"^/^ attinet, cf. verbum «fetere» in glos- sario Diefenbachii, quod apud Du Cangiuum desideratur. ^ Primum s protensum ansula brevissima et vix visibili praeditum similitudinem litterae f prae se fert, attamen pro s tenendum est. Consona gutturalis syllabae ck in forma annotata ess/c sequenti sibilanti simiHs facta est. 3 Superius nectar scriptum, cf. ^^J-^J. 4 ^^ematage, cf. cagataicum ^iU>^ (hec tiimd dagin). ^ y5 yJO «ullo tempore», «unqum», seq. neg. «nunquam». Doct. VuLLERS apposite observat : y5 *JC etiam omissa negatione imprimis in sermone vulgari usurpari. " «Hergysi» secunda manus annotavit. In forma praecedenti vocalis e loco a e.xpuncti superscripta est. "mm 69 omne ^har' chayma omnio albet^ agbet ul magat oneste oua chodgaT ghos ey bila oculte ba panaguj yaxirj plus au^uxj ul auxu artuc postea ojadaxam songra plane gasta acre ul archum primo auaHm emburun^ principaliter mayam mayan pauchum andak ax proprie ghaxa"* ghaxa prope naxdie yaoh^ procul dour yrah propter barayn ucun pro baxcuj ucun per ba ucun palam aschara ascara ul tuyana plene bapuj toulu chele plenius pur toulu' peius badtar yamanrak pessimus sabte bay andan yamanrac prestiter^ stab terchay purifice ba pachi artimac bila ^ ^. Cum chayma cf. cagataicum C/aJxaJ) Lo (^la. ^ ouJI. Cf. arabicum aLXj et &xA.Jt -avTa-aatv «prorsus», «omnino». 3 «Enborun» pronunciatui kazanico baroti respondet ; u pro z^ et vice versa passim in hoc codice reperitur. ^ X^Usfc. Cf. arabicum \.^yo^s>. «proprie", praesertim», in lingua persica £jof «praecipue», «inprimis». ^ 5 Cf. turcicum or. <j^r ^ Cagataicum •Jjj' fo/u. In glossa cumanica fuutii vocalis u primae s^-llabae per ou transcripta legitur, et hoc ob eam causam effectum est. quia haec vocalis in glossa praedicta propemodum ut u pronunciabatur, cf. kazanicum tuH. 7 «Prestit» scriptum est. personaHter ojhostenis boy bila preter jUSUXOU bascha quid ci ne quantum cand neza quando cha)' chazan quare asbaraici neuzun quia cera aninucum (sic !) quasj yaane yaane quis chist chaym ' quam chi dan quomodo chion necic qualis churanj chaysi retro aspas artinda recte badustrj coojrulac bila recie dam ag^ retunde" (sic !) bao;irdi courma ul coura super ouar ustun sane ouar tandrusti sagHc bila sine be bascha* salubriter oua kalas salamarHc birla^ simul bacha birga satis bisiar cop si agar egar superius bala ustunda suptus cer tubinda ul astmda sic anzunim aninchibi sicut and hionj necic ^ «Chaym» mendose pro kaju scriptum esse videtur. ^ *ft> persicum et ct turcicum «rete» significant, sed nescire me fateor, quare daiu et ag inter adverbia afferantur. Fortasse «recie» ad modum retis significat. 3 Cf. «redondo» in vocabulario italico r. bibliothecae Monacensis. ■♦ Id est cag. UL<^U «separate». 5 «Salamarlic» falso pro salhnlik scriptum est. 71 set (sic!) sccum siificit siificienter scarse securiter statim sepe solunmodo similiter sapienter subtiliter secus 3'lla ouau bax est batamamj bacamtai ba eminj ba lagaxa chama bare^ cam ou bes ghanchion oua achel oua latifi nasdic bassa ul ylla' anin bila yetar yetmac bila chexganip^ eminHc bila emdi tec tec^* yalguxol ocsasib ux bila inccalap yaoh ^ tunc tarde tamen tantum tempestiue tecum tahter taHs dar an oaght der asbarayan candan baanda hai oua tu bainmaane falan andaoh" che6 alayesa^ munza erta senin bila alayoh moninchibi^ ul falam (sic!) ^ Id est Sil. ^ Cf. koibalo-karaoasicum keziik «paucum». 3 Id est SvU x+iC. In glossis codicis persicis et cumanicis 5 interdum per ch denotatur. •♦ Klapr. sec sec (1^-^ L?"^) edidit, sed initialis monosyllabi mihi / esse videtur, cf. uiguricum tijk «multum» (apud Vamp.ery). 5 Klapr. yach edidit et hanc formam cum iUwi.i>.o comparavit, at codex yaoh habet. Id est ^vJ fcV.jf, cf. caj^ataicum iVjf, quod saepe vocabulo praecedenti ccrroborando inservit. 7 Cf. Kazanicum alaj liulsa da. ^ In dialecto kazanica mundij. 72 vere ba rasti ubi cuia unde axcuia utinam ysala ultra asania vel ya valde saht velociter stab versus bayt chertlap' cha3'da chaydam (sic !) chescha youac ya cop terclap ortu. vl jare^ Ista sut noia et pnoia nto ego gto mei dto michi ac me ablto ame man azanj man baman mara ac man men ning^ mendan manga menj medan (sic !) nto nos 3^ma gto nostri azanj 3'ma dto nobis bayma ac nos 3'mara ablto anobis ac^^ma Et plr bix bixdan sing'^ bixga bixni bixdam (sic !) nto tu tu sen ^ In ling^ua jakutica et in dialecto koibalo-karagasica kirfis «verum», cf. osma- nicum gercek idem. ^ «VI jare» secunda manus annotavit. (^jLj proprie «dimidium» significat, et in hoc vocabulo notionis eandem permutationem videmus, quam in hungarico yif/f' «versus» cum fel «dimidium» comparato. 3 Syllabam ning loco terminationis ablativi dan e.xpunctae secunda manus adscripsit. 4 Etiam syllabam si)ig secunda manus adscripsit. c(to tui a^ani tu sendan ning' dio tibi batu sanga ac te tura seni vcto te ya tu ay sen ablto ate 2.6 tu sendan^ nfo vos ysma six ing^ gto vestrum a^anj suma sixga dto vobis ba suma sixga ac vos sumara sixnj vcto o vos ya suma ay six ablto avobis - ac ysma sixdam (sic !) nto meus, a, um acanima menim acuxato meum acanj mara menimni nfo ille in ul ou ul ysan^ ol gto illius azanj ou aning dFo illi ba an angar 1 aar^ ac illum anra oura isanra ani ablto ab illo ax an andan Bt plr nFo illi gto illorum dto illis acto illos ablto ab illis ysen (sic !) a^anj isan ba ysan ysanra ac ysanra anlar anlarning anlarga anlarnj anlardan ^ De ning idem annotandum est. 2 Etiam sendiin secunda manus adscripsit. i Syllabam ing loco ga e.xpuncti eadem secunda manus scripsit. 4 Id est ^jjI vel «f, quod quidem revera est prononien tertiae personae. ^^^--i^jj , quod hic sub sing. allegatur, est pluralis tertiae personae. 5 Hanc ultimam formam secunda manus adscripsit (cf. kaz. anga-r). 74 nto iste in' bu gto istius azanj in muninori (sic!) clto isti ba in muno^ar ac istum ira (sic!)^ muni ablto ab isto ac in mundan nto isti inan bular ^to istoru im azanj inan bularning dto istis ba ynan bular^a ac istos inara (sic!)^ bularnj ablto ab istis ac ynan bulardan nto noster azanj yna bixin ac nostrum azanj ymara bixdin (sic !) * nto tuus azanj tu senin (sic !) ac tuum azanj tura seningnj nfo suus azanj ou aning^ ac suum azanj oura aningnj nto ipse met ou mix anlar ogh ac ipsum met ouramis^ anlarnj ogh^ nto alius digar dic indeclinabile oxga ^ Demonstrativa duo sunt, unum propinqui ^^vj', alterum remoti ^jl (V. VUL- LERS gramm. lingvae persicae p. 202). 2 Pro fwb*, cf. fwXJ «me« 3 Pro fjjLof, ('r') ■» Bixdui pro bixdan scriptum formam ablativi desig-nat et hic per negligen- tiam scriptoris loco hizinini annotatum est. 5 E. g. a7iing jemisi «fructus suus» pag. \.\~ cod., cf. formam gen. aning. ^ VULLERS in sua gramrn. pronominis refle.xivi tres enumerat formas i. t^j^ 2. ^jLi».-i>. s. (ji'»S. ]. ^wAXio»^, e. g. OA-*io fx^AXio.^ «se ipsum interfecit». Forma ou inix fortasse pro yxj «f scripta est, conjunctio enim persica yxj <>etiam», «item» cum turcico ok eandem habet significationem, cf. uiguricum ok «item», «etiam» et formas kazanicas n/nk, niiniik «ipsemet», «egomet». 7 Scriptor parum apposite loco singularis formas pluralis adscripsit. 75 nto ahj digaran indeclinabile' nto nomen nam ac nomcn namra nto nomina namaba ac nomina namachara nto pronomen Lahab ac pronomina lahabra nto pronomen lahabha ac pronomina lahabhara nto magnus buxurg ac magnum buxurgra nto magnj buxurgan ac magnos buxurganra nto paruus chozac ac paruum chozacra nto paruj chozachan ac paruos chozchanra nto bonus nek nto boni nekent^ oxgalar at atnj atlar atlarnj lahab lahabra (sic!)' lachlabar (sic !) lahablarnj oulu^ oulunj ouhilar oulularnj chici"* chicinj chizilar chizilarnj yacsi ul eygcr (sic !) yacsiLar ul eygilar nto malus bad 3'aman ' Nescire me fateor, quare scriptor hanc formam indeclinabilem dixerit. 2 Scriptor vocabularii formam persicam laliahra neffli.iifenter in coiumnam cuma- nicam transcripsit. i Communiter ///// scriptum, v. codicis pag. 122, 149, 151 etc, interdum tamen forma olii apparet. 4 Cf. cagataicum kicik, hung. kicsi. 5 Doct. VULLERS iu lexico persico-latino etyniologico tormam plurahs ^jLXaj affert. 76 ac malum nto mali ac malos badra badent' badrar (sic !) yamannj yamanlar nto omnis ac omne* nto omnes ac omnes ghama^ ghamara har amaram^ tegma ul barza tegmanj tegmanlarnj ^ nto solus ac solum nto soli ac solos ab solis tanaha tanahara tanaharam tanahara az tanaha yalgux yalguxnj yalguxlar yalguxlarnj yalguxlardam (sic!) nto leuis nto leuj (sic !) sabuc sabuc (sic !) yungul yungular nto grauis sanguj ager indecrinabile (sic !) nFo talis falan fallan indeclinabile nto qualis cura' chaysi ^ Apud VULLERS ^\lXi. ^ Loco Is^ftXj 4 In hac fornia aeque atque in verbo nfet» pag. 6i abbreviatura siglo consonae 2 simillimo denotatur. 5 (.Amaram» mendose pro ^jLXl»iC , irreg. ^jUX»iC scriptum esse videtur (v. J. A. VCLLERS gramm. 1. pers. pag. 212). ^ Fortasse A^ taniaiu, timam «perfectum, totum, omne». 7 Falso pro -(j^ srriptum, quod de personis et rebus adhibetur, sed, uti VuLLERS docet : «immutatum manet et a generis numerique discrimine ahenum est» (gramm. 1. pers. pag. 209). Klapr. hanc formam cum conj. \>ji\ contuHt, at n indeclinabile' nto alius nto alij digar digaran oxga oxgalar Et Nota q omia Nta (rnominata) de psico i plri faciiit in an et de chomanicho in lar verbi gra nto paruus nto paruj cho^ac chocacra chici chidinj Noia rer que ptinet Deo et ad suiendu ey- deus ghoda* tengri mater dey mariam caton marian chaton angelus frista frista propheeta paynganbar peygambar santus are. algesh.^ crux ghac ghac presbiter chasis bapas lex dinj to(u)ra (sic!)' spes omad usanmac ul omad^ auxilium yari yari elimoxina sadaha^ sadaga^ interpretatio latina aeque atque orthographia formae comparationein dictam prorsus recusat. ' Denominationi «indeclinabile» exempla infra allata contradicunt. ^ Formae chocacra, chicinj loco nominativi pluralis minus apte in accusativo sing. sunt positae. ^ V. pag. 70 cod. ^» Id est fjc=> s. (^Ii\i>. 5 Are, algesli tertia manus annotavit. Ad vocem are, cf. uiguricum arik «purum» etc. (v. Va.mbery glossarium uig.). ° Secunda manus ti delevit, o hneola transversa signavit et a finale in ii trans- mutavit, cf. formam kaz. iiird «judex» et cag. tdrd «lex». 7 Secunda manus vocalcs originahs orthographiae o et a in 0 et ii transmutavit. ^ K formae oJ5<Xo per h transcriptum est. 9 Corrector Httcram o in g prolongavit. 78 misericordia pax caritas penitentia raghmat' hesti' dost y ghuda pesman acguna confessio ycrar santificatio festum eyd paradisus beist infernus tosak cellum (sic !) asman sol aftab luna nagh stella stara yarhgamac baxHc^ tengri soumacHgu yaxuctan pesman bol- mac 1 jasuc uzun juyc coturmeclic^ yasuc aytmac^ yrar bermac tolamac oro yalbarmac*' olu cun ucmac tamuc^ kok cuyas ay juldus^ Hec sut elei7ieta aer aqua terra ghawa ap xamin hawa ves^ salkon su yer formae "; per gh transcriptum est. c ^ Id est ^-A^l. 3 Cf. verbum cag. barisniak. . o 4 \. jasuc iizun Juyc cutur})ieclic tertia manus annotavit. y<>j"ik gdfiiriiiiiklik = contritionem prae se ferre. 5 Tertia manus annotavit. ^ Itidem. «Oro» = oratio. 7 Proprie «locus tenebrosus», cf. cag. tam «domus lapidibus constructa», cuva- sicum. taiiiik «vorago, infernus», — cag. tuiiilik «tenebrosum». V. Vambery lexicon etym. ling. turcicarum (Budapestini, 1877), pag. 171. ^ Juldus secunda manus annotavit. 9 Id est «ventus» Klapr. voc. salkon mongolicum dicit, at haec eadem forma eadem signiticatione etiam in dialectis cag., altaica et jakutica in usu est. 79 lirnis harais ' ot anhelitiis illius ul vox avasi' sanguis ghon flema balgan cholara (sic !) safra melanconia sauda Hec sut conpsiones kan balcham stomachus kursak- sari'^ sauda^ Hec sut tempora annus sal mensis may dies rox nox sau hora oaht punctus nocta matutinum sabagh ni soau prima. sest mane. arta giF ay cun cheza^ ul tun sagat^ ul ocht nocta tank erta as octi pma'° kun ^ Klaproth. : afais legit et hanc formam cum (j*iJ'' «igriis» comparavit, equi- dem litterarum ductum in codice or. iterum atque iterum inspiciens post diligentem formae examinationem nihil dubito, quin eam harais legam, quae vox sane non ignem, sed tabulam significat, in qua Persae res, quae ad ignis cultum pertinent, collocabant. V. formam ^jjijj.J in lexico cl. VuLLERS. ' Quarta manus annotavit. 3 Itidem. 4 Klapr. : saiii habet. 5 Arab. ft3«.*w, ^ Quarta manus annotavit. 7 Aeque atque in dialectis kazanica, nogaica et kirgizica. ^ Corrector vocalem a in ci transmutavit. 9 Corrector g prope delevit. '' Id est «prima (sc. hora)». 8o tertia nona vesperas completorium sero hodie heri cras mm rox namax digar acsan souagam* im rox dig farda tanda deul post cras pax farda birisi kun^ alba diey ebdomada lune martis mercuris jovis veneris sabato (sic !) domenicha (sic !) mensis kalendas januarius februarius soub kam^ gafta du sanbe se sambe caar sanbe pan sanbe adina sambe jec sanbe may safar rabiaual ^ Quarta inanus annotavit. erta ul tang arte' tus echindu. chinda acsan cheza buchun bukun^ tunachun tunekun'* tangda ul tanda^ birisi kun. aHo die tang saraunda gafta ul jeti^ tu sanbe se sanbe caar sanbe pansanbe ayna sabat cun je sanbe (sic !) ay aybasi safar ay sounz ay^ 2 Fortasse «tempus nocturnum». Klapkoth. vocem souagani lin. superiori juxta «completorium» collocavit. 3 Buku/i quarta manus annotavit. ■♦ Tufickun itidem. 5 Tanda itidem. ^ Tanda dcul birisi kuii quarta manus annotavit. Tanda deu/ = ijS^ '(.VajLj' «non die crastino, sed alio quodam die (birisi kiin)n. 7 Id est ^jJwt-w «matutinuin tempus», «aurorai). ^ «Vel jeiin quarta manus annotavit. Voc. Jcii duas habel significationes I. «septem», 2. «hebdomas», cf. etiam hung. he'i. 9 Hoc nomen doct. Blau apposite ultimum anni menscm significare opinatus est (= (^l {J^y>jS) . 8i martius aprilis madius (sic !) junius julius augustus september octuber (sic!) nouember december visus auditus gustus odoratus tactus raboi lagher ylias ay' gimediaual tob ay' regep gimediclachel songusax ay* (sic !) ' saabam^ ramadam saugal cil chaade dilghia mugara cus ay orta cux ay sonchitx ay'' ches ay orta ches ay curban baran ay'' asuc ay^ Sentimenta quinque rosanj sinidanj tamxay nafay (sic !) lamsay cormac esitmac tatmac yylamac'' tutmac mllm" Qualitatcs tempor terek glar sani ' Blau optime annotavit : l)ie Kalendermonate im Kumanischen sind iiber- wiegend turanisch und gruppiren sich zu je drei nach Jahreszeiten, pag. 207 (ed. Kt.aprothi) : Martius, Ylias ay = ^^ \Lj LXJf Lenzanfang etc. Z. d. D. M. G. Tom. XXIX. pag. 573. * ^ Blau voc. foh cutn tobalaiig «ventus vernaiis» comparavit. 3 Id t'st «^^f ^^jLfja.. Klaprothus perperam oUi* scripsit. \^JM. Klaproth. : regep L^^h2b.\\ superioris lineae hoc loco scripsit. ^ Id est ,cf \S LXJ..AU, ^ 7 Blau de hoc nomine admonuit : «so genannt von dem in den heiligen Monat der Muhamedaner fallenden Opferfeste» 1. c. ^ Cf. formas cagataicas asiik, asuk «annona, victualia» ; itaque nomen asuc ay proprie Tiunc mensem significat, quo victualia domi congesta esse debent. '° Cf. cag. ij «odor», — ijldmdk «odorare». " Id est «millennium», gracce y '.X-.acrab;. Persicum ^Ji VuLLERS docente sensu CODEX CUMANICUS. ^ 82 oriens magrib cun tousin ocidens (sic !) maxith (sic !) ^ cun batisi tempus roxgar ouad serenum vas ayas clarum rosan yaregh nubiloxum abre bulud pluuiossum tempus raxigal b ara yamgurlu hawa (sic!) scurun tariguj ^ carangu nubes abre bulutlar pluuia barram yangur nix bafre rafi -e-^ char grando nebula abre touman'* prina piuskseu (sic!) cig rosata ventus xala bad cig^ yel scuritas tarichi charangu claritas rosanj yaret^ hawa tramontana meridies' myst. rerum humanarum derelictionem ad Deum solum contemplandum significat, cum. vero gilar sani e £i//ar sinni «iannoTum (completorum) epocha» corruptum esse videtur. ' Scriptor duorum voc. ;;/i;_^r/(^ et WC7.1'//// (i. e. ^»_cin-tf) ununi neghgenter in alte- rius loco scripsit. ^ Id est viLsvLi* «obscurum» vel potius ,_XjvLj" «obscuritas)». Klapr. taiiguj edidit. 3 Forma annotata a recta voc. persici pronunciatione magis discrepat, quam expuncta, «nix» enim in sermone persico Oo sonat. 4 Cag. /u/nan, kaz. tonian et tuinaii. 5 Kaz. cig. In voc. respondenti pers. xaia (= ajK" «grando», — «ros, pruina») '\ per -v denotatum est. Voc. praecedens pers. proprie cXAio sonat. Klapr. vitiose piustrein edidit et hanc formam cum p»jJiLCwO contulit, at codex Ven. Jiiuskseu habet et vox allata : ^»«^1^0 scribitur per sin et non per sin. ^ Cf. altaicum yrt:/'/, y^ /-//// «rl.uumM, 7 Haec duo vocabula in columna pers. et cum. desiderantur. 83 estas yems tausta' ximisti yay ches Res contrarie par hamta gift^ dispar beamta tac equalis barabar tux tortus chaygh u il scaft burmix distortiis be(. .)at birchat sinples (sic!) jurta (sic !) = ecchi chaf* duplex ducta ecchi chat rotundus gird tegirma^ quadratus caargusa (sic!)' torchul'' integrus (sic !) drust butun fractus squista sinuc primus auelin burungi secundus duum echinzi rectus rubala , togru ul conu dulce sirin tatli acer talk aci amarus talk aci bruscus tars ehsi ' (^UCwoLi". Klapr. falso ^ljLu;«U scripsit. ^ viAA^ pers. originis, cf. osmanicum ci*^2»-. 3 Fortasse vitiose pro LaXj scriptum. "* Scriptor duorum voc. hirchat et ecchi chat unum in alterius loco scripsit. 5 Cf. cag. tckcrmci «rotunduin)), «rotunditas)). Ouiiyf X^s».^ cf. osm. Kuj^i «aiigulus». 7 Osm. jJiuij.S'' '^')5'^- I^i-^PK.- comparandi causa formam JXjn.O attulit, eamque turcicam or. dicit, sed in hac re evidenter aberrat, forma enim ailata, quae in dictionariis turc. orientalibus desideratur, jam propter litteram initialem numeralis dort turc. or. esse nequit. Torchul cum. manifesto e.\ tbrt -\- kul (JjJ et non Jj ) confllatum est. '^ Cf. uiguricum /wnii, kii/u (v. prof. VAMiiiiKY «a torok-tatar ny. etym. szo- tara)) pag. 114). 6- domesticus saluaticus benedictus maledictus rarus spissus pilossus rassus bozus maturus acerbus crudus cotus (sic !) nudus vestitus inflatus ghamus koy barchat maarum (sic !) cam saghte muin trasida kom pughta kom telchi^ gham pohta braana pusida amasida ykti^ cheyc^ algesli ul barachat chargesli seyraQ sech tuclu tucsus ul julumis gham bisi gham ciyg^ bisi jalannaz^ chebelmis^ sismis dno no hc'' desinflatus saporitus planus amah raft sisik chetchan belaset (sic!)° tatigU kanuar saya (sic !) '^ tux ' Cf. kaz. jik «jugare». - Cf. kaz. kejek. , 3 Tclchi quarta manus characttn-e minusculo annotavit. \ •» Cag. lXa^. ' 5 Cf. cag. et kaz, jalcDigac. \ ^ Cf. cag. kejyek «tegimen, penula», — altaicum kcbis «tegimen, vestis» (v. apud Vamhery 1. c. pag. 86). 7 Haec vocabula : «domino nostro yesii Cliyistoi> lector quidam codicis an- , I notavit. : '^ Fortasse ultima consona t legenda est. Kalpr. hclasct edidit et hanc for- ■ mam apposite cum ojulj contulit. | '■> Fortasse in hac forma ultima consona r legenda est, r enim negligentius \ scriptum facile litterae / simile tit, \ id. form. persicam j^y^ \ KlapR. minus recte ; J«.4.i& scripsit. .SVtjiw =- iiLc.Lc «terra plana) 85 crispus atrapatus suspcnsus abasatus fisus crepatus similis pignus usura pars integra medietas tercium quartum et simile remanens superfluum gidatin gin^ var esta nisista scafta trahida muchabil grao xudixer bacs duust (sir nim bacs semin bacs ^aaru bacs'' batchi^ xiada tarima' burusmis coturuhnis emdurmis ticma yarilgam (sic !) ocsas 1 usasi'' tutsac Iticnah^ (? titnah) astelan ul rebe butun ulus yarem uzunzi ulus tortuzi ulus ghalgan^ artchan ul artuc bonitas pulcritudo longitudo mensura longa pondus Qtialitatcs rer nekuj eygihc gubi eh chorc^ draxi uxunluc paymana uxun olca paymana gang ager ^ Cf. kaz. bas fara- «pectere». Quod ad form. persicam gicfatin, cf. StX*s>- ar., Jk,x=> «capillus crispus» etiam in 1. pers. usitatum est. 2 «Vel iisasi^i (cf. cag. oksasj secunda manus annotavit. 3 «Vel ficnah f?fifnahji> itidem. Osm. fiifsafc «captivus». 5 Vitiose scriptum pro bafi^i (ar. («^v) . ^ Id est faifgan. Klapr. : cfiafgar edidit et comp. causa formam osm. (^JViJ adduxit. 7 Scriptor primum pro ch vitiose eh scripsit, quem errorem illico animadvertens formam non continuavit, sed totum vocabulum iterum scripsit. Klapr. : eficfwre edidit. 86 sanitas tandrusti saglic macrnitudo buxurgi ululuc largitudo flachi chengHc infirmitas bimaT ul rangui' agermac ul sacsixlic mor (sic !) marc olum vita xendaganj tirilmac ul 3'as abbedo (sic !) spedi aghlic juuentus jouanj yeijtlic^ viridior sausi yassilic sapor tam tatmac ul tatig res cise^ nema'' malicia baddi yamanlic turpedo xisti corcsixlic curticia cuta}^ cheschalic^ marcedo laga? curumac senectas (sic !) piri charimac nigredo siay chararmac similitudo manenda oasamac bonus nec yacsi ul eygi malus bay (sic !) ^ yaman pulcer ghob chorclu turpis xist chorsux luncjus dras uxun curtus cota chescha trauersus infirmus ranoruir^ xagsix I I ^ Id est (^jL^-o vel ,^s«-S\Jx, quae duo vocabula aegrotationem, morbum j significant. I 2 Cf. turcomanicum /£'.^7/ «juvenis, heros», — cag. j/n^/, jeng/ «juvenis. ^ 'y*-s>- «res, aliquid», — ^'yt^ «causa, ratio». j ■* Cf. cag. &4J0. Klapr. falso ar. X4JLJ contulit. • 5 Cf. kaz. kiska «curtum». i ^ Cf. -i^ «macer», Klapr. falso (^5-^^ edidit. ' Jo. ^ Id est xaj^VJs «aegrotus, afflictus». ry «morbus, dolor. molestia». Klapr. 87 putridus gandida jymis' ul sassii juuenis jouan ygit senes pir abuscha ul ch; friscus taxa ul tor yas sichus ■ ghosch churu balneatus tar us nitidus pac arri (sic !) ^ nouus nog^ yangi veterus (sic !) chogun eschi pinguis ferbe semix macer lagar areg grossus strao'' baxet^ ul yogan subtilis barik ul tanuc inccha grauis sangun ager leuis sabuc yungul dester rast ong sinister chaygh^ sol prestus tex terc^ ul tex^ lentus chakal kagal^ durus caouj chati minus recte sJu^rS\i« adduxit, quod Vullers docente molestia affectum, iratum significat. ' yiw^^j proprie «comesum». ^ Cf. altaicum a?-i/ «nitidum», cag. et uigur. arik. Klapr. falso ar. i^s^^ adduxit. 4 Cf. t5j-Lw. 5 Cf. cag. pesfek. Jogan = cag. jogtin. ^ Cf. formam zendicam havya s. haoya, cujus loco in sermonc persico 4-^=^ usu venit. 7 Cf. uig. ferk,- C3i^. firik. Klapr. voc. jacuticum fiirgiiu adduxit, sed hoc vocabulum a praecedentibus plane diversum ex lingua mongolica depromptum vide- tur, cf. mong. fiirgd. ^ Cf. formas cag. ses, fez, fiz (v. Vambery in glossario etym.). 9 Idem cum persico JlSoLj praecedentis columnae. tenerus (sic !) narm ymisat (sic !) (Pymisac)' calidus garm yssi frigidus gard (sic !) ^ saogh carus giram (sic !) chos^ vilis harxan u^ux turbidus lil bulgamis clarus roxa yaregh viuus xenda tiri mortuus murd olu ligatum basta balgamis (sic l)"* desligatum vas suda sesmis • Noia rer que communit inueniunt mondus (sic !) dunia alan jaghan (sic !) mare dria tengis montanea ko tag podius^ grioua oba' valis dara enis fossatus^ dula cugur fangun (sic !) ^ gil bal^uc caminum^ ragh yol via sang ra yol ^ Cf. cag. junisak (primitive Jugu>n-sakJ. "^ Vitiose scriptum pro Jwwu. 3 Cf. persicum ^J,ys>-. 4 Pro baglamis. 5 Id est «locus acclivus, campus inter montes». ^ Cf. cag. oj «(vallis», «profunditas», koibalico-karagasicum ojak «angustia montium» (M. A. C.\STREn's Versuch einer Koib, und Karag. Sprachlehre etc. herausgegeben von A. Schiefner. St. Petersburg, 1857. pag. 85). 7 Apud Du Cange icfossatum». Cum. cugur = cag. cukur «profundum». ^ Apud Du Cange «fanga», vel «fangus». 9 Italicum «cammino». lapis gerd hac sang tas puluis gasat gerd hac tos rumenta ghasat toprac arl)or dragt terac' fructus miouat gicmis erba alaf ot erbagium mroguxar otalamac (sic !) ^ montata pabala orlas^ valata sarseu enis prouintia oleat el contrata valeat teyra locus yaga yer ciuitas ghachar saar ul chent castrum kala kalaa casale de gala palacium saray saray domus ghana eu apotecha duchan chebit uT tugan'* ospicium manzelga chonaclic fondus (sic!) nogol tub pons pul chopru puteus ca chuyu^ boscus vexa ul mesa orman lignum cui' agac jardinus bacca bacca ortus bag ul borla busta bacca vinea saban bag bag ul borla^ ^ Cf. Ttp£/. Mariupolitianum et terek in lingua Kumiikorum. 2 Pro otlamak. 3 Cf. cag:, drldmdk. ,, , . 4 Cf. diicha7i praecedentis columnae et osm. diikian (ar. |^Ut>) . •'' Cf. cag. kuduk, osm. /mjii, hung. kiU. Kl.APR. falso chitgu edidit. Id est Lj r^yrr. y^ 7 Vid. inferius. 90 canpus (sic !) yax dakil gala saban prato ' mogrupar^ yax platea mahala makala planura sakra maydan carubius^ cucia yol cabana kaadan alucuc* armarium dulab chugira^ candela mom ul pi cirac vinum serap cager sira bor marpius ciachuc cachuc foxinu ciacmac otluc esca puc chou sulfain' (sic !) chibrit chibrit Noia artiii et quc ptinet eis bancherius (sic !) balancie pondera cartulariuz calamarium calamus tabula tepetum saraf taraxu dran^ takouT^ duet kalam tacta busmai^" xilu saraf taraxu taslar bitik ul taftar- duat kalam sanar tacta choux ^ Italicum «prato», cf. apud Du Cange «pratora». ^ Klapr. hanc formam cum )^vCr^ contulit. Ad formam cum. cf. osm. Jaz «planities». 3 Cf. apud Du C.A.NGE Mcarubium», «carubeus». 4 Cf. turkomanicum alaga. 5 Blau hanc formam cum ca.t^. kurja contulit. ^ Cf. uig. bor, cag. et osm. boz-a, — hung. bor. 7 Fortasse SjO, quod lingulam staterae vel ipsam stateram signiticat. ^ Id est (V>yiJ'. 9 Per. ar. «JCiJ «hber rationumn, «codex accepti et e.xpensi». '° Cf. ji»J jU^VJ) apud VuLl.ER.s. 91 pecunia sim' nagt ul acca scriba nuisenda bacsi^ ui biticci depitores (sic !) mara chi mebahet borclurlar (sic !) creditores baarat^ manuale daftar taftar atrementum murakab chara lapis auri sanguj * mahac (?) litera chat bitic papirun (sic !) chagat chageth J-/cc continet dc spctiaio et spctiaia spciarius (sic !) atar atar pignate dechan ^omlac^ cucharo abluc ul sa kar sahar mel angiun bal piper filfil^ burc^^ piper longus ging gingalel gingibil gingibiP canella darzanj darcinj^ flos. c. gul dar^ini gul dar^inj endego'° nil nil aAm/ proprie «aro;-enturn«. Klapr. falso xir edidit. ^ Hanc formam Klafk. apposite cum turc. or. ^miw.^j contulit. Baksi in lin- gua mongolica doctorem significat, cf. verbum daksi/akit <idocere», cf. etiam man- guicum baksi «doctor», «magister». 3 Cf. xL, cyf^b. ■* tXLw -f uj (i). 5 Cf. cag. com «congeries», «acervus», — verbum cumla)nak «coacervare». ^ Forma arab. vocabuli pers. JIaJu. ^ Cf. cag. borc, hung. bors. ^ Id est arab. (_>^/-S\j\ «zinziber» v. «zingiber», apud 1)U Cange «gingiber». 9 Persice ^axs». xlt> (proprie «lignum sinense») «cinnamomum» v. «cinnamum», italice «cannella». ^° Apud Du Cange «endegus», persice Jlaj. Q2 encenso condroc condroc' ^anofanj garanful garanfuP fusti.^ or. lacha luch ranf^^i lac (sic !) mastic masdac sachex"* cassia chear ysabar chear sanba^ dentes cl lcfanti danda y fil fil tisi bracile bacha bachan o^alla cera mum balaux alume saap acitas (sic !) grana cucharo chadi^ bonbeciii panba mana sirichisch titua tutia auri pimentum (sic !) xernec^ nuces. m. joosa maciis besbese'° magugh (sic !) sirichisch ul tar (. .) ' tutia xernec ' Id est pers. jtX-i^s, graece /ovopo;, VULLERS docente <(mastiche vel resina quaedam vel arbor quaedam resinosa». ^ Arab. jLaJyi', gr. zaj-jo-^jXXov «caryophyllus aromaticus». 3 Apud Du Cange «fustum». ■* Cf. bosniacum sakiz, de cujus voc. origine doct. Blau ita scripsit : «Merk- wiirdig ist, dass das tiirk. y L.a saky::., dem es an etymologischer Verwandtschaft im Turanischen zu fehlen scheint, seine Heimath an der Ostsee hat, wo es in der Form sackix fiir Harz im AUgemeinen z. B. im Altpreussischen \'ocabular (s. Pauli, preussische Studien in KuHX's Beitragen VH. 2 S. 184) vorkommt, so dass es scheint, der Name sei mit der Sache in ahnlicher Weise gewandert, wie das russ. CMO.ia als kumanischer Handelsartikel saniola erscheint» (V. Zeitschrift der I). M. G. Tom. XXIX, pag. 582). Forma "mastiche» in glossario DlEFENHACHll occurrit. '^ I. e. «cucharo candito». 7 Terminatio propter laesuram marginis legi nequit. Kl. ^a^XJwJc conjecit. •^Ki\\ «arsenicum», nempe tlavum s. citrinum, quod pictores adl.ibent. 9 Secundum Klapr. «nuces moschatae». '° SxUyj Vuller.s docente 1. nu.\ moschata, 2. cortex nucis, 3. flos nucis 93 spicus chibebe. d. chibebe. s. lignum aloe reubarbarum canfora borana (sic !) grana de. v. folium scamonia cardomonio card. s. muscatum cum f. muscatum sine f. safranum famuli erbe confeti sonbur chababa chababa eud rauand^ canfor tanachar* gorasanj -^ magmuda^ musc zafran ^ ghetmet cheran sauxi^ maaiun'° sonbul chababa chababa rauand dne^ canfor vacsis magmuda ypar ^ zafran oglanlar otlar maaiunlar moschatae, macis. Glossam praecedentem pers. : Joosd Klapr. optime ex fo sj^ decurtatam vel potius corruptam dicit. 5 5 J.AAAIU VULLERs docente hyacinthus, spica nardi, — (^ULwJ.aaa« locus hya- cinthis abundan.s. '■" Id est tXJv. Klai'R. tXJj) adduxit, sed hanc tormain Vur.rjCR.S non habet. Quod ad «rhabarbarum» (rlia-barbarum), v. quae ^{iiiiiiiaiiiis Marcc//inus de origine hujus nominis disputavit (XXII. 8. HuNl'"ALVy ((Magyarorszag Ethnogra]:)hiajai), p. i2i). i I. e. «domine!», quam vocem lector quidam vocabularii annotavil. ■* Quarta manus annotavil, i. e. »UCo «boraxii. ■'' ^jyj*oj5 VULLER.s docente genus lapidis, (juotl iu ^j^-A^jJ^^i'^ reperitur. ^' Uti Klalk. bene explicavit SOe+:S\^. 7 CaK-. vLof. J ••••• ^^ >^o t ^ Id est ^LAcv "crocusi., cf. arab. wi.ol «Havus, croceus». 9 I. e. syAA^; n viriditasi», «plantaeii. "' Uti KL\i'K. recte admonuit, arab. ^^^*x! pl. ^^yK:AjuQ «condituin subi- gendo coniectum», «electuarium.). italice «confettoi). 94 medicine mortalis" (sic !) piston (sic !) sedacius busore^ sacheti^ aqua rosa aloepaticu argentum Aiuum ambra cucharo rosato bocelli citoaia daruana ul daru aouan^ dasta haoua dasta ardixan ul carbil hoca chisa au gul sabor cibac chanabar ciurfiba'' otlar' ul daru touguc* touguc ul cheh- elac' chuburcuc chapuc gulaf suj sabur^ chonasuj '° charabar" ciuruba ^ <ijJ etiam in dialectis cag. i. herbae, plantae 2. medicamentum 3. venenum. ^ Cf. apud DlEFENHACHIUM in novo glossario (Frankfurt am Main, 1867) «mor- taliolum». 3 I. e. ivjj'-* «imortarium». ^ I. e. turcicum or. ddjdgak «pilumn ;' — mortarium in lingua osm. \^j^ et doJ dicitur. 5 Cf. cag. kili et hung. kitlil «pistillum». ^ Cf. cag. ^i/^Vjf «cribrum». Ardixaii pers. falso pro ^j^)' vel SJv Jy scriptum est. Carbil = arah^. Jyol^ (sing. JLjj.i) . 7 Cf. apud Du Caxge «bussola», id est py.xis, arcula. Hoca col. pers. ^l5liC «urna aenea, in qua coquitur», chuburcuc wexo cumanicum cum cag. kopurgtik idem est. ^ .iSachettus» apud Du Cange. Chapuc z\xva..-= caLg. kapcuk. 9 I. e. arab. ><y^ «aloe». ^° Cf. kaz. kiind siiii, hung. keneso. " Cf. pers. L}w^5 et osm. sLj_^ ■2 Klaproth. perperam Ln sK s. Lsj-g^ «electrum.i, «succinum» contulit, in glossa enim ciuruba pers. et cum. columnae supra sec. u siglum abbreviationis apparet, quod ante b fortasse litteram m supplet, eaque non cum k, sed cum c vel g incipit ; denique vocabulum lat. citoaia, quod in columna lat. appositum legitur cum citocaria apud Du Cange idem esse videtur. Fortasse scriptor hanc glossam pro L)Sw}\ scripsit, in hocce enim vocabulario Utterae c et z haud ita raro inter se confunduntur (W*rri') Vlller^ doccnte «puls cumino et aceto cocta, quae magno ventre 95 cominu caman cenapio singft xingft^ corallo mariad mariand draganto chitira chitira^ armoniaco serapin''* choligian galanga coligia ambar ladano ladan ymsiri mumia ymsiri n. sarche^ girdahan indu. yag oleum oliue rugan oleum susima gulaf yage oleum rosatum rugay gu 1 oleum violatum chox yagi oleum nucis rugan y gerdeha samala^ picis cust buyu^ reqrciu s^^ chulaP rosa gui sandalo sandalus 9 s- draconis'° laboranti prodest, «citocariai) vero herbam quandam significat, quae cito purgat ventrem»). ^ ^ ' Arabice ^^.^.^s, hebr. 7^3, gr. y.J|jL'.vov. ^ Ar. ^LiJ', apud Du Cange «senapium». 3 Ar. fyA>i5 «tragacanthae», apud Diefenbachium «dragantum». 4 Apud DiEFENBACHlUM «serapen». 5 I. e. «nuces sarche». '^' In lingua russica CMOJlcl , uti KlAPK. bene annotavit. Vid. Blau «iiber Volksthuin und Sprache der Kuinanen» (Z. d, D. M. G. Tom. XXIX, pag. .S/O). 7 Hanc glossam cum. doctissimus Blau cuin bosniaco buyan contuHt, cf. osm. ^5»> jO'-^, galHce «reglisse», ^ Gillab in lingua persica aquam rosaceam et ipsam rosam significat, in linguis cumanica et chazarica proprie rosam denotare videtur. 9 I. 0. JJla^o forina ar. vocabuli pers. Jjk,A^ «santalum» (apud Du Ca.nGE «sandalum»). '° I. e. Msanguis draconis». 96 smirra uxurmur turbiti' turb vederamo xangar^ unguentum masan spetiaria specie sulfaru'* chibrit uxurmurs (sic !) turbut xangar ot chouruc Faber et feraius faber xangar^ 1 na Ibad altunci 1 temirzi anquun(ze) sinda ors martellus cacuc cacuc tenagie chelbara cheschac linia soga egau turchese gas^ chescaz ferrum naal ayn^ temir argentum nocta (sic !) 8 cumis aurum xer surch^ altun ramum mess bager ' Ar. yo, In vocabulario Du Cange ((smyrna», in Diefexbachii autem ((smirna» legitur, cf. etiam graecum afrjpvr,;. - Apud DiKFENHACHIUM ((turbit)), persice t\jjj' v. tXJvJ'. '"^ (jCj; vel nUCjv persicum ((rubigo», — y^^\ t^tiam aeruginem et aeruginis colorem significat. ■» Apud l)u Caxge (isulphurium)). -'' Fortasse vD -f lXJV , ((tintinnabulorum artifex». Klapr. falso xargar ( ) ))) *^*^'*^'^- " Xs vel \D forceps quaevis, — clicscaz cumanicum cum osm. —Lxas, bos- niaco kysac idetn est. 7 I. e. ^jV^i s. ^jjl dferrum». jSIendose pro 5«Jij «argentum». tr )i , "inue gold of a red colour ; g(tld coin» apud Shakespear. 97 stagnum (sic!) kalay kalav' ul accorgasin plunbum seref corgasin latonum brinc yes^ curtellum carcl bicac molla gosara masa"* fosina chura chura mantexi bacsan curuc buffeti carbonum xuga (sic!) comur lauello haoud tegana^ lepus peliparius aquus forfices dial filum agnine vulpe vaT'' vente de vaT (sic!) scoyroli Pelipaius hghu (sic!) tauigar postrad soxan makrat angus tuana risman bara rubaan (sic !) xingaf siagingiaf coyan ygina tonci ygina bucchi oymac yp eltiri' tulchu tein^ caratein^ ' Ar. jeJtXs „stannumii. GoLlus dc origine hujus nominis ita scripsit : XJiAi" — — — — locus in India, a (]uo certum plumbi et ensium genus denominatur». ' ITti Klapk. bene admonuit : ^j«»wLc.\»i' ^l (osm. ^jj-Cw^fcjf) . ■ * Cf. kaz. //:: "orichaicum". •* Kaz. niaxa «pruniceps». 5 Cf. bosniacum teL^uc, osm. feknc, hung. fe/eei/o, fekiio. ^ Cf. kaz. ilter. 7 Apud Du Cangr «vairum» et ..vairus». ^ Cf. osm. ^^v>jj', [^yf^ «sciurusD. 5 In codice carate scriptum. Klapr. in copia sua siglum abbrevationis non videns carate cdidit. ■ ■ 7 CODEX CUMANICUS. zebelin zardauais martori sa"sar foyne dela^ lupi ceruerij sir vulpe de are^ robagh gati pauli gati spuci ghesbeza moticiu gutis afayto"* leo leopardus palang ermelinus pena pusti chis^ sausar dela silausun charsac charachusan eric palan^ teri ton Sartoms sartorius keyat ^ derxi pannum lane cocha cacman incisorium macrat bizchi ul chopti pichu gex^ chai ul arsun^ burdu^ ondobai (sic !) mondo bai ul la zate (. . ) ' ' Cf. cag. \Ji*M (imartre-zibeline» apud Pavet de COURT. (czebelinus» apud Dr Caxge). ^ ^ G ^ ^ ^ Pers. ^-t^, e quo Vuller.s docente arab. [^^ ortum est, mustelam ermi- neam denotat. 3 I. e. «vulpe de arena». 4 Apud Du Cange «affa». 5 Uti Klapr. bene explicavit : arab. ^La^, ^ "-j «ulna», (tcubitus». 7 Cf. cag. i^Xji et ,>-<*')' (apud Pavet de CoURT.) ^ Apud Du Cange «burdus» i. e. «sutor vestiarius». 9 Cf. arab. UOoLo «agilis in re aliqua et promptus vir» ; t^jfju «celer et agilis in opere». 99 butana straponta culter bachiranj panl)i naaH leches- veles^ tosiac yorgan Caleg;aiiis calegarius muxados eticci forma kalep kalip lesna draus bix^ cultenum card muxad usi l3icac_ eticci sola (sic !) naalca taban^ tomayra pust ymusa suruc*^ becunie^ neche sastian m.ontanine mesin choy suruchi stiuaH moxa etic argorge sarmoxa basmac auanpe ser ymoxa etic baxi Map^ asie magister asie dugar^ asia teysa cherchi^ ' 2UAJ «lana arboroa», h. 1. nodus e lana arborea confectus. ^ Cf. osm. (UrfAXs et arab. \j>^^. 3 Arab v^^ «culter)). + Cf. kaz. hez, bosniacnm biz (apud Blau). 5 Osm. tabaii. ^ Cf. kaz. soran. 7 Apud Du Cange «becuna» et ((becunes». ^ Cf. osm. ^jS\^fyi.i> Kmensarius)) et verbum ca.ar. , '•.'-^'v^^ "scindere in minutiami. o^y?^' 9 Cf. ca^. k'irgi\ teysa col. pers. = KJmj3 "securis», «ascia)) («acia» apud Dl" Cange). 7 manayra verina serra lenza scopellus marcius conpassus yona macia turnus randa maganb' (sic !) ara ul dastana dracs risma scana ^achuc pagar (sic!) randa schinga balta buran bicchi uxun ip uturgu^ cachuc pargal (sic !) uscu tocmac schinia Barbeius barberius rasorius spegius bacile lanceta cutis unguentum scriba hber amadar ustura ayna tas nestera asana malham Scriba ' yulunguc sachal yuzi yulunguz chuxgu tas sungulza bilau* ot ul malahan ^ Apud Du Cange ((manarai). - Ki.AHR. falso fdidit niacrab, sed cum glossa col. persicac mt-ndose scripta recte contulit ar. ^.^JiLo « teri^ljra «. 3 Cf. osm. ^loJ ; scaua col. persicae — osm. HsX^S^m} "scaiiinuin". 4 Hanc glossam I?l \u cum ('ag. hejlo contulit. 5 In sequentibus sub inscriptione ((scribae» non solum res, cjuae ad ministerium scribarum, sed etiam alia ministt>ria, ita e. g. spatharii, seilarii enumerantur. 'l'alis confusio notionum inter se haudriuaquam coliaerentium in uno eodenniue capitulo in aliis quoque glossariis antiquis italianis, ita e. ,g. in "libro el qual si chiama introiti' e porta» etc. saepenumero occurrit. Vid. Mus.SAFIAM 1. c. manoale (sic !) litera atramentum papirus carta ponzon" tenperatorium catreda (sic !) spatius" selarius frenerius medicus plag medicus phyxice aduocatus cureius pomeleius pomellus merzarius reuenditor censarius incantator capelerius capellus macelarius curtelerius simeser kar seraghag (sic !) lahan car jarra hacin (sic !) ghocQ car payc muceie carci casouT ul dafrafros dalal dalal cula dux cula hasap cardcar clic ostasi eyarci yuganci otaci'' otaci ghocumci"* sicric^ yalci carCi astlanci talal ul mianci* borci borc casap bi^ac^i ^ Cf. apud Dlt Cange verbum (iponzonare». 2 Apud Du Cangr »spatharius«. 3 Cf. cag". '^^'v' «celui qui bande les fractures et les i^ruerit» apud Pa- VET de COURT, Mong-. otaci. Jari-a col. persicae SjL) «vulnus». * Ar. ^yjs^ «judicium». 5 Cf. osm. scjirdigi «cursor». ^ Cf. osm. ■<v^Ll^. Quod ad voc. «censarius», vid. apud Du Cange : «Stat. Genuens. lib. 6. cap. 17: De Censariis et eorum officio». tabnarius sarab froz ' siraz"" murator banna diua ostasi'* sapa"* tauar chasma chazola daug petra sang tas chalcina chaacch chirac ' maton inpintor nacas nacslagan penellu Hf kalan chalan cholor rang rang colla sires' yelin ligator barbanda baglagan aquus grossus cualdus cualdus^ ul ygina tilun grossum gaxel yogun ip corcla risma^ yp balla tang tang ul yuc stecha^ saadat'° saadat canauatium canauac chendir fornarius napas" naoua ctmaci (sic !) furnus furn pec^^ pala paru churac ^ «Froz» alia manus annotavit (jiij^ 2 Fortasse pro ^s>.5wA^, vid. quae prof. Vamberv ad v. HyJ^ admonuit. 3 Mendose pro ^^uLwf yejj. 4 Apud Du Cange «sappa» i. e. muri fundamentorum effossio. I. e. osm. / ^ Cf. osm. if^Yr^ "ylutenD, — la poudre d'une racine a coller (Htudoghi). 7 Pers. ^j^.cX-''»^ , osm. \tX-'*^. s I. e. ^U-wOv, 9 Apud Du Cange «stechata». '° Fortasse arab. Sjut^o «icanna, cjuae recta nata fuit. " I. e. o iv^w «pistorn, '«lOO idem. 12 „Pe^„ etiam in bosniaco et bul^^arico in usu est, vid. Blau 1. c. In «Ka- mus» turcico 1O53-S <-um ^iJU cxpiicatum est. Cf. etiam hun.fj. pcst «furnus" in dialecto Siculorum. 103 scupa jaru siburtchi licrna kexun agaclar tarina pasta ard chamir panis nan ard etmac turta turt chirda ^ fu}<atia chirda planta e ehar semen toghm urluc radis bun tub ramus arboris arbor dragt terak^ vinea portator chamal chamal famulus getmetchar chulucci archerius chamanc har yyacci frexeterius tirsar tii gar oghCi turnarius karat^ c^igrigzi' ortolanus bagican (sic !) bac^azi tesitor cHouachar yulaghac" catator (sic !) serot guenda yrci sonator mutrub cobuxci*^ juti^ularius mutrub oincil mascara tanburlus kaHU taf caramella surna suruna • x<-^ «scopae». ^ Osm. x5\»A*«, bosn. sfipitr, si/p//rce, hnng. scpro. 3 Blau vocabula in ed. Klapr. confuse scripta in rectum ordinem redegit. ■* Cf. TCpi/. in dialecto Mariupolitana, vid. Blau 1. c. 5 Uti Klapr. bene annotavit : arab. iolyi». «tornio». ^ Osm. —rSVSwttSk , ^Vwiis». «turnus» (vel «turnum»). 7 Osm. LgJj.2.., cf. etiam kaz. joiok-, jolk- «cvcllere». ^ Kaz. koboz «fides», hung. koboz idem. 104 nachare^ nachara nakara gazayra basarat tamasa beffa tas^ar culmac^ o^abon^ mascara ehclamac solatiiim tafaruc tamasa tronbe nafir burgular tronbeta nay burguca meretrix chagba ersat ul mur(. .) rofiana trel chaltac bordellum .ejarabat charabat magister scolarum usta ychat^ bitic ostasi scola chitab' osta ul chitab'' banche cursian olturguclar pueri jouana® oglanlar ars senaat pesa^ opus baist is labor amal cuc opera car islamac Xobiiitas Jioinm ct mulier imperator padisa can rex patia soltan soldan soltan soitan princep (sic !) pser ul patia beg ' Apud Du Caxge «nacara», tympani species. ^ I. e. turcicLim kulmdk, giilindk «ridere». 3 Apud Du Cange ngabeo», homo jocosus. "t Fortasse < sm. nnirdar «vilis, e». 5 I. e. iaia. ;^UCu-(. Klapr. falso usta yehat edidit. ^ I. e. arab. ^— jUcS «schola», cf. etiam v— )Lo |vAjl'<' «magister scholae». 7 Aeque ac cJiitab col. persicae mendose pro kuttal) scriptum. Vocabulum usta «magister» in hac hnea plane superfluum est. ^ ^jLjl«J5» «iuvenes». 9 Persicum iUi^-o «ars», «occuppatio», «questus». 105 baron armiragius mesaticus potestas consul placerius miles dominus corona curia imperatris regina famula domicella scrauus (sic!] scraua (sic!) torcimanus amir bey sorouar' ^eribasi^ elzi elzi saana yarguzi chadi seriat^ tataul bogaul* asouar atlu chisi ghoya bey ui coia taz tagz ordu orda xcn i padixa can catonj xen y patia soltan catonj xen sachird eudagi epSi^ xen chetmetchar eudagi chex chanxer^ carauas^ ul cia^ talamaci tehnaS mercator forum mercatum Mercwwnia qtic pcrtinct ad mcatorc baxergan bazar maamala baxargan baxar satugh ^ Uti Klapr. bene annotavit : );>•»< «princeps)), «dux)). ^ Cf. cag. cerik, cerig, kaz. circii, bos. ce?-i, hung. sereg «exercitus)). 3 Arab. aJUvXi osm. seriaf. * Hanc glossam Blau optimc cum cag. bakatil contulit. 5 Cf. uiguricum C7'ci «uxor» (vid. prof. Vamrery «a torok-tatar nyelvek etym. szotara)) pag. 55). Klai'R. ad hanc vocem annotavit : « //^/c/z/ signifie femme en lan- gue turque kangatse». 6 Apud Du Cangk (isclavus)). 7 Fortasse mendose pro sJoUi «meretrix)) scriptum)). ^ Cf. cag. yilj fjs «jeune fille esclave)) apud Pavet de COURT. 9 Uti videtur kuma, cf. cag. koma «pellex)). '° Cf. secundam verbi arab. jL*-t formam «commercium habere», «tractare de operei). I0& emtor ghriaar 1 mustai' aHci venditor fogtar^ satugzi censarius dalal mianzi caparrum begh behet solutio aouan tolamac termmus aouada 1 nixia ouada • moneta sim na.CTt precium bagha saga (sic !) canauu'' canab' chendir cendatu chep CUX' camutu sagri . sagri corium capsia sanduc sinduc dugus bun (sic '■)' ugu^ d. pluma par y b unra ugu yungi^ folia latoni aghta y brinc yex tactasi brocha » fustaney (sic !) lana pasm yung linum usculi uscuh lanterna fenus ianar nuces <:rerdagham chox nachus nat>h nac ' Uti Klapr. bene annotavit : JtXj*^ vel f^-JLilKjC. ^ I. e. sLXs».*J. 3 I. e. StXit., quod etiam in lingua osm. usurpatur. ^ Apud Du Cange «canava». 5 Arab. vel i.cannabis». ^ Fortasse arab. yj «sericum e folliculis factum, e quibus eruperint bom- bycum papiliones» (vid. apud Goliuni). Chep col. persicae fortasse mendose pro •• "^ scriptum est, quod voc. genus panni serici vilioris prctii significat. 7 I. e. (*«>J. Klapr. perperam bur edidit. ^ Cf. bosniacum ugu. Zeiiker in lexico suo dgil habet. 9 Cf. cag. do»J «lana». " Cf. kaz. Jiz «cupruni". Pers. i^>rr. oorichalcum». 107 ncisifius piscis pliima risun (sic !) seta stupa. s. stamega scarlata'' scamandio pialon toina}' sandenis saye canis sulfarus tella de Cap t. de Rens^ t. de Alamag^ t. dc Orliens t. nouarese t. cremonese t. lobarde t. astexane'' t. ostume^ nasiz machi par Ijrinr abruxun last suf franclu scarlat ters" chibrit ketan y jonban ketan y rusi ketan alamani chetan soltanj sansda chesi dras chesi chetan lombardi chetan astexa chetan ostume nasic baluc yung brinc ypac hast ' frangi suf yscarlat ters chouruc yionban chetan russi chetan alamani chetanj orlens chetan sasda chesi (h'as. ches lonbardi chetanj astexan chetanj ostume chetanj ^ «Last» cumanicum et persicum Blau cum cag. /as contulit. ^ Ita]ice "scarlatto", osm. oJ«XM/f. 3 Ultima hujus olossae consona in cnl. persica aeque at(|ue in cumanica fortasse / leiL^enda est, j- cnim protractuin, uti jam annotavimus, litterae / valxle simile appa- ret. KlaI'K. ad lianc voceni annnlat : «("'est peut-etre *«-5vJ' ^^^f^/, espece de fro- mag^e fait avec du lait aigre, ou jilulot du lait aigre desseche. Cag. i^y^ «fimum», kaz. f/res idem. + Fortasse /^/'cv'///.v. \'id. cl. l'i,AtT dissertationem ante cit. (Z. d. D. M. G. 'l'om. XXIX, pag. 571). AhffnIJuiinid ,_AA/.Jf ^jLxXJf e.\ Germania provenire dicit. 5 I. e. (I Aleinagna». ^ I. e. Asti, oppidum nd lliimen Tanaro in provincia Alessandriae. 7 Fortasse Ostuni, (i|)|)idum in terra d' Otranlo i)rop(> ad inare Adrialicum. io8 vellutus' catifa catifa camocatus tasta colores rangan ranglar color rang bang (sic !) albun (sic !) sped ac nigrum sia chara virmilium surg chexel cremixi" cremixi cremixi bachami bachami bachami^ blauum chabut coc janum cerd sari viride saus"* yaxil ^amehn' boxac boxag^ violetus banaus ipchin^ arangin' narangi narangi aflori al al tele cle nouo keta begonia bergonia katanj t. bergamesce keta bgamasce bgamasce ketanj t. fabriane aracli ara^li t. crue^ chetan can chetan can robin balaxius Noia lapiduu p7'ecioxor yacut baiacs yacut llal (sic!) ^ Apud Du Cange cvelutus)!, arabice xoxUv «holosericum». ^ Apud Du Cange (tcremexile», italice «cremisi". 3 Arab. |v£b , quod Golius in hunc modum descripsit; «Hgnum arboris magnae, fohis amygdahnis ; cujus decocto tingitur color rubicundus, seu pseudo pur- pureus — — . Lignum Bresillum, etiam color ejus tincturam referens». ■+ Id est ^AiAw «viridis, e». 5 Cf. cag. yyi, ^ I. e. persicum ^^.Xjf «aquae colorem referens». 7 Apud Du Cange «crude». ^ Cf. pers. et arab. Juu i. ruber 2. rubinus. 109 safirus yacput ::abut^ chabut yapcut smeradus^ smurut smurut diamante -' yalmas'* (sic!) yalmas granata banaosa beiuda^ unicum topatiun (sic !) turcheyse*^ peroxa peroxa jaspidun (sic!) sardoniu calcedoriu (sic!) amatista petra preciosa laal laal cristallus bolor bolor perle muruai ingcu vitrus aoygina giltrin^ Hec sut membra hoium et mulier homo merd ul asan ul chisi muHer xen epzi masculus nar erca ul er femina maya tusi menbrum anden bogum 1 buun' capud (sic !) ser bas '^ Uti Klapr. bene annotavit : pers. i^yiS^. ^ Apud Du Cange ((smeialdus», pi-rsice ^y^s et «^^^v ruius form.ie arabicae hunt t^v^) et (^v^v * .\|ni(i \)v CANtiK iidiamantcs'>, ;;r. (naitih^za. ■♦ (jwL^JI ((adamas'1. 5 Cf. pers. c>LsV-o et SjLsjViAJ, quas fcirmas in lexico cl. "VULLERS non iineni. Cf. ctiam aralj. , •Ol.SXxJ «ncmuia rubicunda similis rubinon. ^ j '' Apud 1)1' C\N(;i': « turchcsius", i)crs. S\«wO. 7 Cf. cag. (^J^Iw«JcXjI apiid Pavki dc Cf)tKr. ^ Cag. ^je,i»J . ((mcmbrum», has duas formas sccunda manus annotavit. humor gheP elat^ capillis (sic!) mu xac crinis muibad^ teba^ frons lilar (sic!) pesanj ' alni vl magley ciliun abru cas palpebre mixa chirpich^ auricula goujs (sic !) chulag oculus ciesm chox lumen oculi nui ciesm ^ chox yaruhi nasus bin buen'^ (sic!) naris sulachi bin ernin melon' (sic !) ciana yangac maxilla cianac yaagh os deen agx labiun lab toodac gingiua gostin danden erni'° dens dendan tis lingua xuan til ceruella mag'' mengr'^ ^ Mendose scriptum pro t^-^^ "humor». - Itidem pro pA^ srriptum. Arab. '^-^•^ i. res mista 2. humor, quales in corpore animalis quator sunt. 3 JcOawO "ligamen crinium». 4 Cf. osm. XjJ et viJwiuJ "ornement pour la tete» apud HlXDOGLU. 5 Fortasse lilac et hoc ex transpositione litterarum formae J^kj «vertex capitis» ortum esse videtur. PesanJ, id est ^LiUAJ <.frons". ^ Vel magley (cf. formas cag. ^^^oLLc, ^!iLax< , ^^UCi>o) tertia manus annotavtt. Alni —o?,m. ^\, 7 Osm. kirpik vel kiprik, bosn. kirpek et cirpek. ^ I. e. nuri ciesm, arab. s«j "lumen'i, idux». 9 \^^yt^ 1 kaz. boron. '° ^- ^- ^7?!' ) '^*'^^- "^^"^ «labium» et non g-myiva. " I. e. nJuc «cerebrum». " kaz. mej, cag. meje et mije idem. cclabriim (sic !) mascn meretrix gutur mentum colluu spalla pectus mamilla forcella lonbiculum venter corpus stomacus cor figatus (sic !) ° puhnon' ^ tarsidchen hostehen yzanat charabat^ galou xarnaden^ gardan puist sina puystan dehen yamade^ copac scan( ?) tan made ul del dil congul gigar gigar band sachar ruda erhc natura carmadim ich taste' yaac bogax ul tamac sagac'^ boyn archa tos emzac tos chindic caren boy cursac congul gigar band ycag ul suzug^ ^ Has .o;-lossas secunda manus loco parum apto annotavit ; erlic in dialectis cag. vim et virilitatem significat, karmalamak vero id signiticat, quod germanicum tasfen (secundum Vambery : uiigeschickt timhergreife/i, inii heriappen "iter ])rae- tentare»). - I. e. cijLjlwi.. iocus, nbi versanlur pravi, ut lupanar, domus alealoria etc. Hanc glossam tertia manus annotavit. ■^ Klapr. falso xaiicaiicit edidit, codex enim xariiadeii vel fortasse xaciiadcu iialiet, quae forma dubio procul c ^ltX^XJV corrupta est. ^ Fortasse e.x arab. tj-5«3 corruptum. 5 1. e. Sjut/C ^;CJ, siglun> abbreviaturae in forma yamade alterum a supplere videtur, c enim in hoc codice saepe per duo a denotatur. '■ Apud Du Cange «fegatumi), persice v^V «it^cur». 7 Apud DlEFENRACHIUM «pulmo» et «pulmon». ''- Apud r3u Cange «budellus.» 9 1. e. £ag. ^JLsol <(intestina". Suzug respectu formac cum cag. '^j)^'**' "Colare» convenit, sed reapse ab eo plane diversum curn osm. ^^^i^^,^ , ^y^^ sugzik idem est. Doct. BLAUperperam ^^S\**j conjecit. pelHs pust teri veletrun cher sic trienir stet pitte(.) ' testiculum (sic I) chaxac taxac' vuluua chus amu ■' petenegiu koti^ der ars^ brachius baxou chol brion' ghost ibaxou koymic der ars beyn' vena rac tamar sanguis ghon can ossun ostachan souat caro ghoist et pugnus moist ouc ouc manus dast el ul chol palma rafidast aya pulcius (sic !) mayas naps^ digiti. m. angust barmac nodus gro buug neruus paghi ^ singir unguis naon termac flatus pahi nafas renis mien bel costa baloui chaburcha podes ' Vocabula trienir stet pitte secunda manus annotavit. = Osm. i^^^ic. C/iaxac rol. pcrbiac e.\ arab aLyai». vcl 'i^x2^ corruptum videtur. 3 Cag. ^l. ■♦ Cf. osm. Ci>»j, kaz. kiit. 5 Der ars secunda manus adscripsit. ^ Glossam germ. secunda manus adscripsit. 7 Cf. arab U«a-o, osm. Jiahz, iiainz «pulsus», — mayas fortasse ex arab. ^jifljo corruptum est ^ Uti Klapr. bene annotavit ^. "3 vcsica duba cursac orina ciami" sidic stcrchus guu-^ bogh cosia ran buth genu xanu tixgi'^ gamba sach chonc^ gauigia cap cigmac'^ pes pay ayach gratis p. pust y pay ayag uxi chalchaneus agust y pay pasana barmac sounca digiti p. caf agust y pay taban barmac sola pedis caf taban anima jan tin vultus boui uT ruj meyx^ ul ciray barba ris sachal lacrima asch^ yas sudor arak ter alenun naffas naffas persona chas boy pater De paretatu Jiois piar atta ^ Cf. osm. ujU^ «vesica». ^ I. e. ^.A^Sk ((urinaii, coil. ^^/cLs». 3 5fc> seu X> «e.xcrementum», cstercus». Klapr. perperam 5»5 com- paravit. ■♦ Cf. cag. fiz, kaz. tez, hung'. terd. 5 Hanc glossam Blau apposite cum cag. p-^}^ eandem esse di-cit, cf. etiam kaz. /ei/f//c, ^ Cag cignat^, cijnak. 7 Cf. cag. sujigd/c, kaz. sdjii/c. Blau cag. so//dak addu.xit, sed minus recte, 07i enim (> denotat. ^ Cf. cag. metigiz. y I. e. ^^XmS I. gutta 2. lacrima». "^ Cf. yAJ apud VuLi-KRS, id quod rJo, cf. etiam «-A,j (isenex». OODFX CU;>4ANICU&. 8 114 mater mar' ul madar anna maritus sukar er uxor xenhalaP (sic !) epzi^ ul cinay'* filius psen^ farxen (sic !) ogul filia octar*^ faxand (sic!) chex frater brar ul bradar charandas solor (sic!) koat (sic!)^ chez charandas auus jend ullu atta socer choxeruc chain jenerus (sic !) damad chuyegu auunculus kahi ul hamu abaga nepos bararxada ynj amita am egazi^ consanguineus amoxada tagay' cognatus kalu yexna'° nora (sic !) amica mansura" oynas ul chuni socius kambax'^ ortac ul noga(r ' »Lo ex \(>L« decurtatum. ^ Arab. (JjV2>- nlicitum», iU.xXs» «uxon), cf. etiam osm. Jk.JV=>. ((conjuga- lis, e». Pers. (JJVSk apud Vullers sub num. 3, nuptam viro, uxorem significat. 3 Blau cum turc. ece contulit. sed haud ita recte, epzi enim a voc. ev (6v)» domus derivandum est, cf. uiguricum evci ((uxor» suprascriptum. ^ Cf. arab. Jt3 «quae bis peperit» et ^Ju idem. 5 Mendose y>^o pser scriptum {.y*^^. ^^ Y*^ • ^ Mendose pro doctar scriptum. 7 Mendose pro koar (^f»ik) scriptum. ^ Cf. cag. ekegi. 9 Blau apposite cum cag. tagai ((avunculus» contulit. '° Fortasse osm. iv^a^, in plurali wL»»«ai» idem ac UL} 0'. " Arab. s\*.OjU> ((adjuta». Klapr. perperam aJ!e-CiJlx< comparavit. '^ Cf. cag. konia, bosn. kuma, hung. koma. '3 I. e. )L^-»J&, coll. XjJ^ i. q. \Ljl ((sociusn, «particeps». '4 Cf. cag. S^ «famulus», oauxiliator«. Klapr. minus recte jSyi scripsit. "5 vicin socera amxagia - chasurch consi csim^ Couiplcnicnta lioutni complementum tamanj tuchal bon'^ nec yacsi ul eygi diues maldar barlu chisi ul ba(i) sapiens acheldar ustki"* ul achel pulcer (sic !) ghub chorclu legitimus halalxa^ ghalal ogul legalis halal conu nobibs moghtasin oxdan^ virtuosus maghtadur erdamli gracioxus naamatdar naamatlu fortis caouj chuclu inginioxus (sic !) honarmand tocma^ largus jomard jomard inamoratus (sic !) asech asuch prestus (sic !) geld tex cognoscens sinakdar tanur chisi amabilis dosdar merd souuar chisi castus xedid merd ersacsis honestus pak chelech^ ^ Uti Klapr, bene annotavit : ^oLvw-^iO^ pl. ^mUGLaa^JS «vicinus». ^ Cf. osm. j»^-n~». supradictum. 5 Hocce siglum abbreviationis in fine vocabulorum lat. uti jam in praeceden- tibus exemplis vidimus, syllabam iis supplet. + Vitiose scriptum pro usri. s I. e. M^Ls. (k pro Sjk) . ^ Ozddn «de genere», id est dde summo loco natus», cf. — Cio \J apud Pavet de CouRT. 7 Cf. cag. jL^^ei'. G ^ ^ B - ^ Cf. arab. ^V^^^ «portio boni et felicitatis» et i^^^^jJ^^ «aptus», "conveni- ens». Klatr. minus recte fcXcaJU*. adduxit. ii6 pacificus leetus destrus (sic !) aduenes probus seym cham'' saad honar mans-"* xiauc bagat chamus tozuhi^ chisi sauunur chisi ux chisi bagat^ Defecta hoinum malus bad jaman pauper dughes ul darues yarU ul yocsul senes pir chart ul abusca stultus diuana teH ul acmac^ mentecatus (sic!) scamusdar badbact' turpis xist circhin rusticus rustay^ rustan vihs begigar' chahal'^ mestus piger sust sust infirmus bin mar raguir sagsis mixelkis pis chelapan tignossus gacial tax^" guercius lux sochur ul zahs cechus chor choxsis ul cor auogulus nebina touluc kotur ey s( ^ I. e. jjii«»«l^ «silens», oquietus.» - I. e. tdziimli, cf. kaz. tiizeiniic idem. 3 Mendose scriptum pro Jl<Lc^.a5&. ■+ I. e. mongolicum baghator, hdttir {liaturiiiaghai «valde animosus'»). 5 Cf. arab ip t-^l «fatuus». ^ Uti Klapr. bene annotavit : os^Xj Ju, 7 I. e. '^ UOMI ik« «vicanus, paganus, rusticus». ^ Cf. persicum nUl> et Jj «sibi placens», — «virtute carens, pravus» 9 Cf. arab. J^Ls. ^° Cf. osm. )'-^, hung. tar . " Touluc etc. loco minus apto missionarius quidam germanicus annntavit. bastardus rangus (sic!) musus crastatus (sic!) rofian'^ roo^osus'* surclus mutus dispositus^ gibbus menclax superbus inuidiosus auarus vanagloriossus liisuriossus inicus (sic!) pecator falsus curpabilis (sic!) gaibus" pic^ lang burnj begaya guidi garguin char lal mahul bataP chos drogoan cheberdar bachil lauezan xanachar chanachar bayhon baxachar chalp gunachar gaib chunradan touga(n) ' agsah burni chizi tasacsix'' caltac choturlu chulacsix tilsix^ beylitan chertar bucru otruczi^ ohi congki bachil ul isarli isi suhh suh kisi*^ fus veP" uT suh kisi ersaczi tumismis (sic !) yaxucki egricsi xaxucki (sic !) gaip ul jat ^ Mendose scriptum pro kziniadan fogan (proprie togkan). 3 Osm. ywwvtUiJs «castratus». ■ 3 Apud Du Cange «ruffiani)). •* «Rugosusrt: persicc ^^5 «scabiosus», turcice ,^\»j"jj idcm, )^VH «scabiesD, quam vocem cum adj. toiiluc compositam annotator quidam gcrmanicus paulo supe- rius loco minus apto adscripsit. 5 Litteram / alia manus emendandi causa annotavit. ^ «Dispositus') apud DlEFENBACHIUM i. q. dexter. 7 Cf. arab. J«S\^ et (JJsJ , quae vocabula hic simul cum g^lossa lat. et cum. iis respondenti loco minus aj)lo conscripta sunt. ^ Cf. turc. or. otriik «mendacium». y Scriptor glossas pers. et cumanicas vocabulis lat. «invidiosus» ct «avarus» respondentes inter se permutavit (/.v/== calidus, .sv/// — turc. or. sitk «invidia»). '" Scriptor voc. arab. fiiziiliJjiDi, osm. fuziili falso in fns, vel permutavit. " Arab. i^^wC, vid. glossam cum. Jat, kaz. Jat idem. frezia balistra lanzia mazia sciitus quadrellus ii8 Res q ptinet ad belln exercitus bellum insegna guayta^ arma frexetus coyra^ia colaretu ceruelera coyretu seTchere spata gradius (sic !) arcus laschar ceryi xang^ sanzis^ allap^ allan ul tou^ naobat^ ghasaP cosac selec sageth^ auxida sirdac^° sxire (sic !) xaga ' ' gardaband cula aym toulga xire chuba jausan butuluc simser cliz card bizac cama yaa ^ Cf. osm. ce?-! Klapr. falsp ceisi edidit. ' I. e. lXajs». 3 Uti videtur i. q. orlossa praecedens col. persicae. •* Klapr. hanc formam perperam pro rv^ scriptam conjecit. 5 Cf. cag. ^y>. ^ Apud Du Cange «gaita» i. q. excubiae, vigil. 7 I. q. CiOfcJ s. iUfcj «excubiae», «custodia» ^ Mendose scriplum pro /iaraul . Cosac i. q. osni. ^ii.\»j. S w 9 Arab. iXlw. '° Turc. or. sirdag. Blau 1. c. annotavit, in codice quodam Alariupolitano pro oToXq glossam a^^aTS invenisse, quam vocem e pers. auxida ortam esse opinatur. " Cf. kaz. sa/c ncautioi>, (ipraesidium «. Res oblite nccesaie p donio. camera ghugira caminu bo^horich paretis (sic !) diuar chanchauus banucsa clauatura chiHt clauus chiHt agutus nigh bancha cursi^ capsia sanduc lectum (sic !) jomaha yxba' bochorich diuar yusac a^chuz cheadau'' olturguz sinduc tosiac* Res q pertinet ad vestes. bustus foratura astar penna pustin pomellus manicha auestin chostura^ doktima acus septa (sic !) fillum fondamentum lapis oprac teriton^ tuuma^ yeng ticmac Res q pertinet ad doniu. buniat tub sang tas ^ Cf. izba in Kamus turc. ^ Mendose scriptum pro kadak. cf. kaz. kazak «clavus». 3 ^AA<j5^ arab. -aww^s. syriacum cursjo, hebr. i^D3» ■* Sig^lum abbreviationis super c perperam annotatum est. 5 Cag. lOjJ '^y^' Blau editione Klapr. seductus feriton «foraturae) rcspondere opinatus est. ^ Cf. osm. a(45>(3, i*^*^ «nodus». 7 Apud Du Cangr «custuria». calcina gerc arena reg aqua aou trauus couu tabule tacta solaium' colupna (sic !) stun matonj chegmit^ tectus ban (sic !) caminata sufra scala nardorian balcon'^ taragia murus diuar nriuata aurex chira( cun su asfac tacta canga bismis cherptc tam sufra ul catra'^ agengic^ tarag ul tuluc diuar aurex Res q pcrtinet ad axiuixm Jiois camixia braga vestimentu corigia bursa scarsella capellu parahan xarpa- saluar jama posis chamar chisa cula choulac "' chonzac'° oprac cur ul behgab (sic !) vanzic " chepas ul borc ^ I. e. «solarium» domus contignatio. - Turc. or. tik «rectusD. 3 Mendose scriptum pro i\kx-S. 4 Fortasse gr. Xfv^edpa. 5 Mendose scriptum pro ^mLj^^. ^ Cf. uig. akmati, cag". agiiiak, hun.^'. /idgiii. 7 Apud Du Caxge «balcones» et «balconunv, prrsicc KSS^^si^ «portula». 8 Osm. dLJLoi.5^ ca.L^. JLo^ 9 (cUwvu ijenus calcei. " Cf. cuni. choiii "tibia». fCoiiiak in glossario cag. prof. \'A-\rp.EKV scyphum oblungum, uti videtur, formam tibiae imitantem significat. " Cf. Janiik in dialecto chivaica. l;iz()liin calige patauay scapin' stiuales algorge stralera besatie tiascu tenda vezia'* brageius^ paraso axnixiQ currii dulband calma' huc ouat^ gureue f.ulgau ^ muxa etic sarmoxa caosat basmac tixga tixga korgin artmac flasci yasman kaiman ^ater tarziana tamzi^ chamar chamar saiouaF ragt" saget araba araba Res q ptinet eqno equus ferrus clauu stalla copta' asp naal megh akor paga ciaul at naal migh ul cadan ayran "^ eyat ' ' yabogi ' Kaz. ca/jiuj. - Prima hujus glossae littera fortasse d legenda est. 3 Cf. cag. gulgan. •^ I. q. tubus. 5 Cag. ^.^>uyolj'. ^ Apud l^u Canor «bragerium». 7 Mendose scriptuin pro saioiiaii. ^ Fortasse «js pannus s. vestis detrita.» 9 Cag. ayran «trabes unum equum ab altero dividens." "■'■ .\pud Du CAXCrF. iicoperta». pers. J»-=?- proprie «planitiesi " Mendose scriptum pro cyar. stregia chasragu ' chasrau capistrus afsar nocta brilla lagan eyar pfinellus taora topra' trauce^ schl chisan redena aynen tixgin anellus ghalcha ghalcha ul toga morsus ahin aguxlug grupus band ul gre tuuma pola reysa sazaC* fustu sele cion ucin eyarning agazi arzonu an carpus posin ahndagi cas arzonu ret° carpus pesin artindazi cas barda namand xin feltru namand^ (sic !) chiix' cuperta selle cop cuip eyar yabofi cuperta sa strenuj streue richeb uxangi ardiiomis cuanac toga tih forame sulach texmac pectoralis sinaband comuldruc fibla aosin toga^ posna paldomb (sic!) coyscan cingla tang ail bastun palan yengirzac ^ w,vwj» lingua turcica «strigilis ferrea, qua equum radunt». " I. e. torba «saccus», vid. etiara tobra apud Zenkerium. 3 Apud Du CanGE «traucis.» 4 Cag". sacak. ■ I. e. tX^J (. lana coacta», «genus quoddam straguli e panno coactili», «id, ([uod substernunt sellac equestri, VULLERS docente in Iran yiXS3 et in Turan et Hindustan w^5l;=^ dictumi>. ^ Cf. osm. 2^.^0. 7 Cf. cag. «i«J. 123 letus (sic !) jama torcius tripodes sepa palia clic^ strapota culcitra cosin' balin lenteamina ciarzan culter^ lechef sclauina carpita gilim tapitun xilu cortina pasachona capsia buria talam' sanduc J\es quae ptinet ad letu. tosac tosacning ayagi salan" (sic !) yastuc ^iarzau yourgan chilim gah ul coux chosagan ghaser ul yegan sinduc"* toaha dastar mensa fiela sisa ciatus cuda ulceus (sic !) cusa mesinaba candelabru samadan Res qiiae pertmet ad mesam tastar ul sarpa- giltrin ul sisa' piala bardac cirachc ' Mendose scriptum pro arab. i^Xc.. ^ Cag. saniiDi, hung. szalnia. 3 Uti Klapr. bene annotavit : couverture ouattee. * Scriptor ju.xta voc. latinurn '.capsia» loco sanduc, sinduc talso huria , giiastr [yKjCiss^ , yegaii (turc. or. jcJcen, Jiken) scripsit, quae vocabula proprie tegeteni, liic ciihiculnni tegeti stratuni significant. 5 Fortasse pers. JOi^ i^enus telae bombycinae subtilissimnm. ^ Osm. iUik-*.^. 124 candela vinu aqua tefania cibus sal specie manutgiii' sama tabac ghordanj cirac tabac as Rcs q ptinct ad cocJiina. calderonus chascan chaxan concha teste tegana^ cazia caugir tiartic comic coclearius malaga chasuc pignata dec^ comlat(?c)* paella taoua yaglaou^ mortale haoua touguc pistum gaoua cheli bradale sapa caxan ayac ul oco( scutella oasa canac'' catena xingil xingil tianus'' taoua^ chaurcina securis taouar balta fogorarius (sic !) boghoric boghoric ^ Apud Du Cange «imanutergium». 2 Osm. tekne, bosn. fek')ie. Klapr. falso legana edidit. 3 lXJi^ «vas coquinarium», "Olla.» 4 Cag. C'UJ».=Sk, kaz. ciilmdk. 5 Cf. cag. pjL>. Bl.AU glossam dissimilem catlau addu.xit. ^ Cf. liung'. csanak. 7 Apud Du Caxge (itynai) vel «tina». i. d. vas grande liqnrum. ^ ^uLj s. 5«Lj' vas latum VuLI.ERS docente lagano ex ovis frictis parando et piscibus frigendis et pani coquendo. Ad respondentem glossam cum. cf. ver- bum cag. (^Lon»«Ls. fumus flama cinere ranpin' taliatoius duc borxiatas ' milac tabac tutun yalen girgac tepsi^ Vidualia q nascunt Noia arbor et fruc( . arbor draght terac radix bun tub rama arb (sic !) siac butac folia belch yabuldrac (sic !) ^ lignum ciou agac scortia pust cabuc medulla masg yc altitudo belend beichhluch umbra saya colaga fructus miua jemis celexia gulinar chiras poius ambrut armut ul chertme^ pomum sef ahna pomum gra. sef anar nardan po. cogognum be be pirum cocomum nizole fenduc catlauc^ nuces gardahan cox psicum de T (sic !) saftaki di rusta saftalu psicum (sic !)