Ptirchased for the LiBRARY of the UNIVERSITY OF TORONTO frovi the KATHLEEN MADILL BEQUEST J CODEX CUMANICUS ^ / BIBLIOTHECiE / AD TEMPLUM DIYI MARCI YENETIARUM l^ , PRIMUM EX INTEGRO EDIDIT PROLEGOMENIS NOTIS ET COMPLURIBUS GLOSSARIIS INSTRUXIT COMES GEZA KUUN ACAD. SC. HUNG. SODALIS iC ^ BODAPESTINI EDITIO SCIENT. ACADEMI/E H U N G. 1880 % \ K. \. llUdllillirS^^llTilFrtnieiit iiiid .\iiliqiiiirliiiii iii Leipzig. CODEX CUMANICUS BIBLIOTHEC^ AD TEMPLUM DIVI MARCI VENETIARUM PRIMUM EX INTEGRO EDIDIT PROLEGOMENIS NOTIS ET COMPLURIBUS GLOSSARIIS INSTRUXIT COMES g6zA KUUN, ACAD. SC. HUNG. SODALIS BUDAPESTINI E D I T I O S CI E N T. A C A D E M I ;E 11 U N G . zsCst ^ Typographii societatis „Franklin" PR/EFATIO. Opus editionis totius codicis cumanici bibliothecas ad divi Marci Venetiarum sex abhinc annis a me susceptum tandem exequutus sum. Hoc opus sane arduum mihi etiam eo aggravavi, quod prolegomena, annotationes interpretationemque textuum cumanicorum Hngua latina scribenda constitueram. Linguam latinam ob duas causas elegi i, quod hujus generis opera Hngua omnibus viris doctis notissima scribi debent 2, glossas voca- bularii cumanici in ipso codice Venetiano per vocabula latina expHcatae sunt. Te autem candide Lector ! oro atque obsecro, ut mihi defectus et menda sane multa et gravia styH benigne ignoscas. Hoc quoque bene scio nec prolegomena defectibus et erroribus exemta fore, nam ea procul a suppelectiH bibHo- thecarum in soHtudine casteUi Maros-Nemethiensis conscribere necesse habui, attamen confidenter spero me saltem in solu- tione quarundam qurestionum arduarum proxime a-d verum accessisse. Etiam in lectione et interpretatione vocabulorum textuumque cumanicorum me saepe errare haudquaquam me latet. Viris doctis Antonio Schiefner, Hb. baroni Carolo Geringer, Carolo Julio Schroer, Ottoni Keller, Attilio HoRTis, Gabrieli de Balint, Angelo de Gubernatis et Aroni de SziLADY acceptas refero nonnuHas observationes et indi- cationes summi momenti, quas iHi mihi roganti insigni bene- volentia communicaverunt. Insuper doct. Schroer mihi interpre- tationem glossarum germanicarum hujus codicis humanissime suppeditavit. Denique cl. pra^fecti bibliothecae ,,Marcianae" viri summas doctrinae et humanitatis Johannis Veludo et ill. comitis C. SoRANzo erga me benevolentiam silentio proetermittere non possum. Ad explicandas glossas cumanicas praecipue professoris Vambery vere egregio glossario cagataico, A. Hindoglu vocabu- lario osmanico et Gabrielis de BAlint glossario Kazanico usus sum. Id quoque annotatum esse volo, nos in notis editionis glossas cumanicas prjecipue osmanicis et Kazanicis comparasse, quia illae apud nos magis not?e sunt, quam aHarum dialectorum formre , hns vero ad cumanicas recte expHcandas maxime idoneae sunt. Ad formam osmanicam in hac operis parte inter- dum non annotavimus, eam arabicae vel persicae esse originis, quoniam in vocabulario cumanico editioni nostrae adjuncto quae ad originem arabicam vel persicam spectant, locis suis anno- tata inveniuntur , in quo glossas cumanicas praecipue cum cagataicis et Kazanicis comparavimus. Denique de multis impressionis erratis nobis graviter conquerendum est, quje sane longe pauciora fuissent, si nobis per totum illud tempus Budapestini degere hcuisset. Emen- dationem erratorum lector benevolus fine operis inveniet. Non- nuliae emendationes , quae ad lectionem interpretationemque glossarum codicis spectant, in vocabulario cumanico et persico inveniuntur. Dabam Maros-I^emethii, Anno 1879, Kalendis JuUis. PROLEGOMENA. i. Cotlex latino-persico-ciimanicus, quem niinc primum ex integro luci publicae damus, in catalogo codicum bibliothecae ad templum divi Marci Venetiarum consilio et labore quondam celeberrimi hujus bibHothecae praefecti Antonii Zanetti con- scripto sic breviter signatus est : « Codex DXLix in 4°, chartaceus, foHorum 62, SaecuH xiv. Lexicon latinum, persicum et comanicum. Initio legitur: Mccciii. die XI. JuHi.» Zanetti hanc brevem mentionem codicis in calce cata- logi fecit, videHcet sub titulo : «Appendix codicum, c|ui nuper in parte superiori ducaHs ecclesiae inventi sunt». Doctissimus bibHothecarius initio appendicis observat : «Ex his aHquot, quos sciHcet asterisco signavimus, descripsit Tomasinus in BibHoth. Ven. Mss. pag. 56.»' Tomasinus loco citato de hoc codice ita scripsit : «Alphabetum persicum, comanicum et latinum .Anonymi, scriptu anno mccciii die xi JuHj. Cuius libri initium est tale. In nomine Domini Jesu Christi etc. Hec sunt prima verba et nomina de Htera A. audio mesnoem esiturmen audis mesnoy esitursen audit mesnoet esitir». ' V. ((I.atina et italica D. Marci Bibliotheca Codicum manii scriptorum.» ^MDCCXIJ. CODEX CUMANICUS. (T II ToMASiNus codicem cumanicum ait a Francisco Petrar- CHA, humaniorum litterarum in Italia instauratore, serenissimae reipublicae Venetorum cum aliquot aliis coclicibus donatum esse et hoc loco de pretioso dono uberius disputans enumerationem codicum acceptam Fortunato Ulmo refert : « Codices qui ad- huc extant e bibliotheca Francisci Petrarch.e , ut mihi com- municavit D. Fortunatus Ulmus abbas cassinensis. » ' Doctis- simus Ulmus in historia monasterii S. Georgii ab eo, dum in hoc claustro degeret, ex antiquis annahbus et documentis con- scripta de hac re ita loquitur : « Era in Venezia il Petrarca nel 1362 quando dono la sua hbreria aha IvepubHca ; il che scrive il Sansovino nel hbro secondo a carte 25, dove pada della Chiesa del santo sepolcro. Qualche poco residuo dei Hbri della quale da me ricercati et riconosciuti per ordine degh Eccellentissimi Procuratori di San Marco Francesco Moresini, Girolamo Cornaro, et in parti- colare di Francesco Molino all' hora Cassiere fu inventariato, e dataghne hi nota nel 1634. L'altra maggior parte de quah, per neghenza de vecchi ministri, essendo perita, dara che piangere a' buoni in ogni avvenire ; quando intenderano, che, essendo gia riposti come in un sacrario per ordine buono de vecchi Procuratori in certo camerone sopra la chiesa di San Marco, accompagnati anco da una moltitudine di singolari scritture pubhche, e de particulari ; e risorta quindi un' im- mensa perdita della maggior parte di queste cose tutte ; altre da topi divorate, altre offese dah' humidita, in maniera tale, che con questa congiogendosi gran quantita di polvere : si sono quindi impetriti la maggior parte de i hbri, e dehe scritture stesse. Per piu di dugento pezzi de' originah delle quah im- portantissime, et al pubhco spettanti rimaste illese, ho io con somma fatica, et dihgenza ricuperate, et offerte divotamente al Serenissimo Principe Francesco Erizzo. Tra quah vi e queUa '^ Bibliothecae venetae manuscriptae publicae et privatae (quibus etc.) opera jACOBi Philtppi Tomasini episcopi aemoniensis. Utini, Typis Nicolai Schiratti. mdcl.. autentica de patti nel 1123 di Domenico Michele Doge con GuARiMONDO Patriarca di Gierusaleme, et Baroni del Regno, et altre non meno degne, De quali tutte, et de libri residui del Petrarca ho formatone gl' Inventarij, et consegnatili Tuno ad medesimo Serenissimo Principe et Eccellentissimo Collegio, Taltro agli Eccellentissimi Procuratori hora viventi Francesco MoLiNO, Gio. Nani Kav'*" et Gio. Pesaro Kav'". » Codex ma- nuscriptus Fortunati Ulmi , ex quo textum hunc citavi, in bibhotheca D. Marci Venetiis asservatur. ' Sansovinus (Franciscus , 1521 — 1586), quem Fortunatus Ulmus, loco citato allegat in descriptione sua Urbis Venetae de dono Petrarchae et de curatione hbrorum suorum per mandatum Patrum amphssimorum urbis adhibita in sequentibus ad lectorem refert : « Considerando quanto habbi ad esser a laude di Dio, e del B. Marco Euangehsta, et ad honor et fama, queho ch'e offerto per D. Francesco Petrarcha, la cui fama hoggi e tata in tutto il mondo, che non si ha in memoria di huomini, che fra Christiani sia stato giamai, 6 sia, un Filosofo Morale, et un Poeta, che g\i si possa paragonare, sia accettata la sua oblatione secondo la forma deha infrascritta pohzza scritta di sua mano. Et sia preso, che si possa spendere del Monte, per la casa, et habitatione sua in vita sua per modo di affitto, si come parera ahi Consigheri, et Capi, o aUa maggior parte offerendo h Procuratori della Chiesa di S. Marco, far le spese necessarie per il hiogo doue haueranno ad esser riposti, et conseruati i suoi hbri. » Ecce tenor testamenti, ad quem San- soviNus allusit : «Desidera Francesco Petrarcha di -hauer he- rede il B. Marco Euangehsta se cosi piacera a Christo, et a hii, di non so quanti hbretti, i quah egh possiede al presente 6 che forse possedera. Con questo che i libri non sieno ven- duti, ne per qual si vogha modo mal trattati, ma sieno con- seruati in alcun kiogo da esser deputato a questo effetto, il qual sia sicuro dal fuoco, et daUe pioggie a honor cH esso ' L VII, 217, f. 438. IV Santo, et a memoria di esso Fra^xesco, et per consolazione, et commodo perpetuo degli ingegnosi, et nobili di questa Citta, che si diletteranno di cose tali» etc' Tomasinus in pretioso suo libro «Petrarcha Redivivus» de diversis bibliothecis Petrarch/e et de Hbris ab eo serenissimae reipublicae Venetae dono oblatis quaedam memoriae prodidit, quae digna sunt, ut hic repeterentur : «Huius vero muneris memoriam publico in aede S. Sepulchri monumento conservari placuit Venetiis. Plu- res autem Petrarcham habuisse bibliothecas ex ipsius Episto- lis costat. Nimirum in Valle clausa unam, tpiam fihus custo- dis domus, dum in Vallem latrones irruerent, translatam in Arcem ab impiorum furore Hberavit. Alteram Parmae, quam sub Italici Parnassi nomine concelebrat : tertiam Veronae, in qua sub die xxv. Januarii Anno pestilentiae memorabih terraemotum praesensit. Nec Arquadae in Collibus suburbanis hac supellec- tile destituebatur. Epistolas Ciceronis ad Atticum calamo scriptas e bibHotheca Petrarch.e apud Petrum Victorium ingentis doctrinae virum dilaudat Sebastianus Corradus in Praefatione SchoHorum ad Lectorem. Ex quibus omnibus se- lectiores ReipubHcae Serenissimae donasse jam senio confectum credibile est. Quamquam et bona rariorum pars aHo fuerit distracta, e cjuibus Aetnam Claudiano ascriptam se vidisse fatetur Lilius Gyraldus de Latinis Poetis dialogo iv. Nec ta- men ii Codices in BibHothecam D. Marci repositi, sed in pe- cuHarem locum traslati in sacrae Aedis fastigio, apud equos aeneos Plateam versus, ubi commissariae (ut loquuntur) scrip- turae Procuratorum D. Marci asservantur, prope ceHam Ab- batis JoACHiMi. Unde me in eos inquirente IHustriss. Viri et de re Htteraria bene meriti D. Benedicti Capelli Serenissimi Francisci Erizzi Ducis ex sorore nepotis indicio, pro summa ipsius vigilantia in lucem producti, inque ordinem ut Hcuit re- dacti, providentia Illustrissimorum Senatorum ac D. Marci Procuratorum Francisci Mauroceni, Francisci Molini The- ' V. Sansovini lib. «de rebus Venetis». saurarii, et Joannis Nani. Immane vero in ipsos Codices sae- vierat edax temporis calamitas eo dente, quo theatra, moles, Uibes destruuntur. Adeo quicquid heic erat partim in pulvere inter manus pene collapsum, partim (dictu mirum) in saxa mutatum. Laudanda heic in primis egregia Cl. D. Fortunati Ulmi Abbatis Cassinensis dihgentia, cui Sereniss. Senatus decreto haec erat commissa cura, ut Hbellos tenebris eximeret, et eximium Petrarchae donum a temporis situ, ac tineis vin- dicaret. Horum, quos fortuna superstites voluit, Syllabum a viro laudato ad me perhumaniter transmissum curiosis non ingratum spero. Missale vetustum hi membranis in folio maiori, in quo non reperitur memoria Conceptionis B. Mariae Virginis. Antiphonarium geminum fol. in membr. Psaltcrium in 8. in membr. et Breuia^dtmi in S. membr. Praecationes Missae solemnes fol. paruo, mcmbr. Libri Job, et Salomonis Sapientia, Ecelcsiastes, et Cantica in ^ magno, membr. Prosperi Aquitani Carmina in ^. membr. Aristotelis Opera, De Physico Auditu, De Cacio, ct Mundo, De Meteoris, De Generatione, et de Anima. Virgilij Acneis in fol. paruo, ^nembr. Horatius de Arte Poetica in 4. membr. Parabola Magistri Arjioldi dc Vilhi No7ia scilicct Rcgulae Gcncralcs curationis morborum facfac, (ut ipsc ait) ad honorcm Illustriss. Regis Franciac D. PJiilippi. Itcm Canones dc Podagra. Itcm Abbrcuiatio Rcgimiuis auctorum. Tabulac. Itcm ' liber de Conseruanda Sanitatc. Abbrcuiatio libri Prognosticorum ubi ct de Crisi. Tractatus Astrologicus pro Mcdicis. Quae hodie ad nos pcrvenerunt omnia Lugd. impressa 1504. et ahbi.' Compcndiu)n Medicinalis Astrologiac a Fratre Nicolao de ' Hic Arnoldus natus est in Villc i/ciaw (in Languedoc), anno 1250. l^ti rc- fcitur, iitteris graecis, hebraicis et arabicis a juvfnili aetate magna cum soUicitudine studium navavit. V. lib. StrobelberGERI «histtJria monspeliensis» inscriptum. VI Pa^anica Ordinis PracdicatonLin compilatuni Anno rjjo. in fol. maiori in nionbran. 1 Lihcr Logicae Pctri Hispani fol. niinori in carta. ' Fratris Guidonis Respiniani Carnielitani Ouaestioncs de \ Anima. j Liber de partibus Orationis, quateiius praedica^nentaliter te- \ 7ietur d Magistro Spergilo Gambellato Papiensi compositus Anno , I Jig. fol. niembr. i Ouodlibeta Aegidij. j Alphabctum Persicum, Comanicum, et Latimim Anonymi j scriptiim Anno ^iccciii. Die xi Julii. Cuius libri initium est tale: I In nomine Domini Jesu Christi ctc. Haec sunt prima verba et ! nomina de litera A. i Auclio — Mesnoem. — Esiturmen. j Audis — Mesnoy. — Esitursen. j Audit — Mesnoet. — Esitir. I Libcr Marchianae Ruinae qui continet bella Anni 1338. quo ■ Sereniss. Reip. Venetae accessit Urbs Tarvisium. Cuius prin- j cipium est. j Audiat aure trucem cordis pietate ruinam \ Lector, et innumeras populi quas Marchia cladcs ! Lommissas dcpressa tulit sub tempore tetro : \ Ouo liiuenes tenue^^e Duces fulcrentia scebtra. i Finis : Lt placida- te pace regat Rex usque supernus, \ Dum spires : Requiem tandcm tibi pracstet amocnam. \ Auctoris nomen hoc disticho in calce libri exprimitur: , Gente Ligur, Patria Ambrosij sum fertile nomen, I Lst miJii stirpsque Ceres, inea spica est apocopata. » ' I Francisco Petrarch.e crebra in nef^otiis diplomaticis itinera et frequens cum doctissimis et summis suae aetatis viris ! litterarum commercium optimam procuraverunt occasionem bi- bliothecam suam rarissimis cum libris augendi. Jam in juveniH ; i ' «Pktrarcha redivivus.» Patavii, mdcl. Pag. 71, 12, 73. Vll aetate graecas litteras hausit et Bononiae studiis anti(|uitatis diligenter operam dedit. Homeri opera, quemadmodum vates ipse in litteris ad Nicolaum Sigerum scriptis ait, de ultimis F^uropae finibus sil)i dono oblata gratissimo et laeto animo acccpit. Inter amicos, quos maxime coluit, nonnullos Janu- enses habuit et nihil mirum, si ab uno eorundem codicem cumanicum Europae ultimis per missionarios quosdam con- scriptum e possessione Antonii de Finale hguris sibi acqui- sivit. Codicem enim nostrum cumanicum, uti pag. 156 anno- tatur, per quosdam annos Antonius de Finale possidebat, cujus famiham, uti mihi doctissimus vir Cornelius De Simoni archivi S. Georgii secretarius perhumaniter communicavit, e Liguria originem duxisse constat. Utrum Petrarcha codicem cumanicum ab ipso Antonio de Finale, an aho quodam e numero amicorum Januensium acceperit, minime hquet, sed unum hoc testibus adductis constat, codicem paulo post Anto- NiuM de FiNALE in possessionem Petrarch/e pervenisse. Non solum testes adducti, sed ipse codex assertionem nostram di- serte comprobat, pag. enim 127 et 137 quaedam fragmenta poeseos itahcae reperiuntur, quorum character secundum opi- nionem nonnuUorum virorum doctorum itahcorum , inprimis Attilii Hortis bibhothecae Tergestinae clarissimi praefecti ma- gnam cum Petrarch.e manuscriptis autographis simihtudinem prae se fert. Sed non sohim character scripturae, verum mo- dus partes orationis contrahendi, orthographia et vocabula ipsa auctorem fragmentorum magna cum probabihtate Petrarcham fuisse demonstrant, eandem enim contractionem et orthogra- phiam in his fragmentis observamus, quae in autographis cele- l)errimi vatis, e. g. in codice vaticano liv occurrunt. Denotatio htterae z per y in vocabuhi ni(7y primi fragmenti et in ros/ry et say/a secundi optimer espondet scriptioni yuiao^inar, yjuaginc co- dicis praedicti autopraphi' et contractio larcho secun(h frag- menti etiam in codice vatican(3 saepenumero reperitur. Larcho ' Patr. XIV. VIII de la sayta nostri secundi fragmenti plane stilum poeticum clarissimi vatis redolet. Hic tamen annoto, in cod. vaticano constanter saetta occurrere, sed hoc quantum video, nihil impe- dit quominus Petrarcha in suo fragmento formam antiquiorem scribere potuisset, scimus enim poetas omni tempore contra praecepta auctoris epistolae «de arte poetica» nonnunquam formas obsoletas adhibuisse, Mirari non desino doctissimum abbatem Josephum Valenti- NELLi, qui per multos annos bibliothecae ad templum D. Marci Venetiis summa cum laude praesedit, contra auctoritatem For- TUNATi Ulmi et ToMASiNi, qui ambo res Htterarias serenissimae reipublicae Venetae optime noverunt, in dubium vocare coUectio- nem Hbrorum a Petrarcha reipublicae dono oblatam Venetias unquam pervenisse.' Optime scimus, Poggium'' de libris Petrar- CHAE asserere eos «post eius mortem partim divenditos partim pluribus distributos fuisse», sed etiam hoc notum est Petrar- CHAM post annum 1362, quum Hbros suos serenissimae reipu- bHcae donavisset, usque ad mortem xii annos vixisse, quo longo tempore clarissimum vatem suam coUectionem continuasse et taHbus quoque codicibus auxisse, quorum anteriora exemplaria serenis. reipubHcae donaverat, credibile est. Assertio Poggii certe ad Hbros a Petrarcha paulo ante mortem acquisitos spectat, de quibus possessor adhuc non disposuit. Si Petrarcha anno 1370, quum extremum voluntatis documentum exhibuit, bibHothecae serenissimae reipubHcae donatae causa inquieto fuisset animo, certe indubiam hac in re expressisset volun- tatem, in hoc enim documento, de omnibus rebus, quae ei tunc curae fuerunt, diserte disposuit. Leibnitjus (1646 — 1716) optime novit, codicem cumanicum Petrarch/e in bibHotheca D. Marci superesse et de hac re ita scripsit: «Vidi catalogum Librorum Petrarchae, ubi inter aHos Libros conspiciebatur Dictionarium Lingvae Cumanae, sed in hoc indagando frustra ' V. Bibliotheca manuscripta ad S. Makci Venetiarum. MDCCCLXVIII. ^ Opp. var. pag. 276. IX laboravi.» ' Maxime interesset scire, qiiemnam viderit Leibnitius catalogum, utrum brevem Tomasini conscriptionem librorum Petrarchae, an aliam uberiorem. Mihi hoc ultimum probabiHus videtur, nam Leibnitius expHcate «catalogum? scripsit. Alio loco" portentosjs polyhistor addidit: «Semper mihi suspicio fuit, posse in aHquibus Daciae anguHs aHquas superesse reHquias Lingvae Cumanae. Nam Cumanos saeculo xiii. Rex Hunga- rorum recepit, habitationemque iis concessit ; etsi postea, quum bellum Tartaricum ingrueret, pro maxima parte fuerint deleti. Cumani autem videtur se se ab Hungaricis Ditionibus ad Pontum Euxinum porrexisse. » Spes Leibnitii dubitanter expressa lv annis post mortem ejus ad exitum venit. Quum enim legatio Cu- manorum et Jazygum ex Hungaria Viennae coram regina Maria Theresia adfuisset, Adamus Kollarius, vir in Hnguis orientaHbus versatus, invitans legatos, domi ab uno eorum, Stephano Varrone, orationem dominicam in Hngua cumanica audivit. Kollarius Hn- guae turcicae peritus iUico idioma orationis, turcicae originis esse agnovit et de hac re Olahum, Thunmannum et aHos certos fecit. Thunmannus in «Actis societatis Jablonovianae» de reH- quiis Hnguae cumanicae in Hungaria disputans annotavit, ulti- mum Hnguae cumanicae gnarum in Hungaria eundem Stepha- num Varronem fuisse, a quo Kollarius orationem dominicam cumanicam audivit, addiditque sermonem cumanicum cum morte Varronis interiisse.^ Varro certe orationem dominicam et aHas quoque preces breves cumanicas memoria tenuit, sed id quod Thunmannus dixit, eum Hnguae cumanicae peritum fuisse, argumentis confirmari non potest, immo peritia Varronis in Hngua cumanica praeter orationem dominicam angustis salu- tationum canceUis circumscripta fuisse videtur. Post Leibnitium noster Corndes fuit primus, qui coJicem cumanicum Mar- cianae in mcmoriam doctorum reduxit eum in sequentibus ^ GOTHOFREDI GuiLLELMi LEiiiNiTii, Opera omnia. Genevae, 1768. 4" Tom. VI. Pars 2. Pag-. 188. ^ Jom. V. Pag. 224. 3 Lipsiae, 1774. 4-to. Tom. IV. Pag. 188. breviter ita describens : «Decennium circumactum est/ exquo Venetiis in comitatu 111. D. Josephi e S. R. J. Comitibus Teleki de Szek etc. Heri Mecaenatisque mei indulgentissimi fuerim versatus. In Bibliotheca S. Marci offendi Codicem Ms. in 4-to hoc modo signatum : Codex dxlix Arm. E. i. Prima Codicis pagina his verbis erat inscripta Mccc" 111° die XI Julij In nne Dni nri Thu Xpt et Beatae Virginis Mariae Matris ejus et omnium Sanctorum et Sanctarum Dei Amen. Ad honorem Dei et Beati Johannis Evangelistae. In hoc Libro continentur Persicum et Cumanicum Alphabetum. Haec sunt Verba et nomina de littera A. Cumanica Turcico Tartarica Mesnoe77i esitiwmen — mesmtt — audio, audivi EsihCrmen — isidiiriim — audio etc. usque ad vocem Atlan — atlan — equita». CoRNiDES, uti ex his paucis excerptis videri potest, formas quoque persicas, saltem primam vocabularii formam persicam et ejus conjugationem pro cumanicis habuit, vicsnoem enim juxta esiturmen sribens eam quoque formam sub inscriptione «cuma- nica» coUocavit et cuni forma turcico-tartarica mcsmu (sic !) comparavit. Pro forma aoristi secundae personae esiturscn perpe- ram esitiCrscm (cum m in fine) sripsit super vocalem u nescio quam ob rem e apponens et cum prima persona aoristi loco formae turc. or. isitirmen vel esetirmcn formam imaginariam isidu- rum comparavit, in qua scril^endi ratione etiam hunc errorem commisit, ut pro tenui mediam consonam scriberet. Paulo longiori temporis intervallo Cornides certo codicem attentius perspe- xisset et non dubito, etiam de secunda ejus parte docte, uti solebat, disputavisset ! Haec pauca excerpta et quaedam alia in dissertatione sua manuscripta «Commentatiuncula Hist. Cri- tica de Cumanis»'' inseruit, quae initio hujus seculi in domo anno 1770. §. 14. in. viduae comitis Josephi Teleki in pa.ti^o SzirAk asservata erat. Illustris cultor litterarum hunlj)y.S^ ^1=::. ^j ^^^ «postea decem tribus uiguricae virum Man- GUTEj appellatum (sibi) in principem elegerunt» perperam hoc modo vertit : «On-Uigures ex ipsorum genere heroem Mangutati principem fecerunt» etc. Doctissimus Schottus et hoc Klaprotho exprobrat, eum notissimas voces persicas et arabicas bdzdr «mercatus», sagird «discipuhis», hcdeii «corpus», cliazine «the- saurus», taifc «famiha» pro turcicis vel tartaricis habuisse.' Quid multa? Plurimas enim in hoc capitulo habebimus opportunitates Klaprothi vitiosas lectiones et falsas interpre- tationes digito demonstrandi, namque certo hnguae persicae et turcicae peritus paginas vocabularii a Klaprotho editi perle- gens eas maximopere mendosas reperiet. Etiamsi lector codicem originalem sub ocuhs non habeat, tamen editionem iUam men- dosam esse facile observabit. Nihilominus nos editori gratias referre aequum est, iHe enim cum hoc suo opere quaestionem Hnguae cumanicae tandem resolvit et attentionem nonnuHorum virorum doctorum in codicem nostrum studiunKjue Hnguae cuma- nicae convertit. Klaprothus, uti ipse refert in prooemio editionis suae,^ Hbrum Tomasini ((PetrarcJia redivivus» inscriptum obiter adspi- ciens in titulum codicis cumanici «Alphabetum persicum, coma- nicum et latinum» forte incidit atque statim affectus desiderio codicis amicum suum Salvi Vcnetiis per epistohim adivit eum soHicite rogans, ut sibi copiam vocabularii quam primum Pari- sios mittat. Salvi postuiato lubenter indulguit et copiam per ^ V. «Zur Lligurenfragcii von W. SCHOTT. Berlin, 1874. ^ Memoires relatifs a TAsie, contenant des recherches historiques et pliiloh)- giques sur les peuples de rOrient, par M. J. Klaproth. T. III. Paris, 1828. XVI amanuensem quendam confici curavit, eamque anno 1824 Klaprotho misit. Habet haec res admirationem ! Klaprothus copiam optimam esse existimavit et de hac re in prooemio praedicto ita scripsit : *M. Salvi eut la bonte de sadresser a un des bibliothecaires de Venise, et de le prier de rechercher le manuscrit, et d'en faire tirer une copie. Ce savant, dont j'ignore malheureusement le nom, s'est acquitte de cette commission avec U7ie grande exaditude^ et je recus la copie de ce monument precieux au mois de novembre 1824.» ' Ouicunque studia linguae persicae et turcicae leviter tantum attigit, copiam Klaprothi, qualem ex ejus editione novimus, certe pro mendosa habebit, etenim in multas incidet formas, quae naturae et indoli harum Hnguarum neutiquam respondent. Nemo est, qui codicem cuma- nicum a missionariis extraneis conscriptum absque mendis esse existimet, at editio Klaprothi talia quoque menda continet, que copistam ignarum Hnguae persicae et turcicae evidenter ostendunt, pars enim magna eorum non tantum ad orthogra- phiam refertur, in qua saepenumero scriptores codicis a genuino pronunciatu multum aberraverunt, sed dubio procul imperitiam putam arguit. Impossibile est credere omnia haec menda solum lapsu calami orta fuisse, quamobrem mirari non desino, Klaprothum in lingua persica et turcica ad suscipiendam editio- nem hujus generis satis versatum copiam suam bonam et correctam existimasse, pariter miror lectiones quasdam vitiosas, quas facile emendare posset, non emendasse et alias, quas emendare vellet, ad genuinam formam reducere nequaquam potuisse. Ceterum codex etiam talia menda continet, quae nec peritissimus ser- monis persici et turcici, si ope exemplarii originahs destitutus sit, concinne emendare possit. Codex noster in parte sua turcica dialectum cumanicam ostentat et ideo nonnullas proprietates continet, quas solum is noverit, qui totum codicem dihgenter perscrutatus sit. Klaprothus, uti notum est, codicem cuma- nicum originalem nunquam sub oculis habuit et de secunda ' P. 120. XVII €;jus j:);irt(,', in (|u;i (]ui(l;im lon^iores tcxtus (:um;i,nici contincntur, niliil novit, (pKLinohicni in iis s;iltc]n iclnis^ (]u;ic a cc^niti^nic j)roj)rict;ituni (linlccti j^cndcnt, (jucdanimofkj excusari p(jtcst. Vir in littcris oricnt;ililnis sumin;i(; cruditionis , clarissimus Otto Hlaii, (jui studiis turcicis cum puljlicatione grammaticac ct tex- tuum di;ilccti l)osniac;ic novos fontcs apcruit, j)aulo ;inte (juasdam lormas vocabularii a Klapi<(jth(j cditi j)rocul a c(jdicc (jriginali solo subsidio c(jnsjiicuae doctrinac in sua dissertatione «de stirpe et linf^ua Cumanorum >) cmcn(l;ire cbnstituit. Et in hac (juidem rc j);irs tcnt;iminis successit, veruntamcn (juacdam codicis voca- l)ul;i ij)sc doctissimus Ijlaij ad j^cnuinam formam cumanicam, (ju;ilcm in codicc vidcmus, rcduccr^; niinini(; j)otuit. Jjlaij for- m;is ;l Ivlalrotho cditas umniLrmen, mcninunidoji, nmnij^iil A)'a\- nco aliquid», "balneavi», «balnca» in codice orif^inali ita scrijjtas cxistimans cas cum vcrbo chivaico manmak « humcctarc » com- jjaravit, scd (juod Blau scire non potuit, in codice loco c;irum liaccc formac iuimnrmen, itinndim et iuungul le^untur, (juae m;inifesto cum nominc adj. turcico oricnt^di jokum, jooidu (jo- vuni, jitm) etc, «m.ollis, c» consentiunt, cf. \\\\iVix\(z\\\ri junmak j^ro juk'inmak, juvnimak «sc lavare» ct caf^ataicum ///w^^/t «lavarc».' Hlau formam a KLAi'R(/rii(j cditam uselarme n ii iu.dici^ ys deri- vat;iin dicit, scd in codicc originali tis etarmen, us ettim, us et lcgitiir, (juac formae non derivatione, immo compositione ortac suiit ct conjugationcm verbi persici ^j^^v^vJ' «ira(Hficare » optime intcrprctantur (^U-vJ j «madidum facere»). Ijlau locutionem co7ionl adirgamach cum ecini adarmak comj)aravit, at c(jdex frjr- m;im acirgamach habct, idcin formas a Klaprotho cditas cor- dum, corgil ad ;iiialo<(iam jjosniaci kovmak in covdiim, covgii emcn- davit, ;it codcx originalis formas coydum, coygil exhibct. Hlau f()rm;im ;i Klaprotho cditam orlas in otlas cmcndavit, at codex form;im orlas habet, (juae verbo turcico or. JLxj^Kjl «ascen- dcrc» optimc explicatur. Formam a Klapr(jth(j cditam colmac ■ V. «Monumenta uii^urica» doctissimi Vambkry (Innsbruck, i^joj, pa;^. 248 et.ejusdem glossarium cagataicum (Lipsiae, 1867). CODEX CUllANICUS. ^ XVIII Blau cum turc. or. pU-y> «armilla)) comparavit, at codex cnlmac habet, cujus vocis significatio in columna latina v. «beffa)) ex- plicatur, «beffa)) vero apud Du Cangium jocum significat, qua- mobrem forma cum. culmac cum kazanico kolko eandem habet significationem. Blau secundum Klaprothum vocem cnm addu- cit, sed in codice originali cn reperitur. In codice non «stupas)), sed stnpa s., id est stnpa sctac legitur. Blau editionem Kla- PROTHi sub ocuHs habens formam cumanicam tcriton v. latinae «foratura)) respondere existimavit, at in columna latina codicis ei «penna)) respondet, quae vox in latinitate medii aevi «pel- lem)) significabat. AHas formas mendosas Blau quamquam pretiosissimo codice originaH destitutus, tamen optime emendavit et in hac c|uoque re clarissimum admirabiHs eruditionis speci- men dedit. In editi(3ne Klaprothi locus quarundam vocum permutatus est, ita pag. 227 voces chamir, ctmac, cliirda in sequenti orcHne apparent : «farina)). ard. cJiamir. «pasta)). elmac. «panis)). nan, ard. chirda. « turta )) . tnrt. chirda. Doct. Blau rectum ordinem, qualem in codice reperimus, in sequentibus optime reposuit : «pasta» « panis )) «turta» cha-inir etmac chirda. Ecce ordo codicis : « farina )) « pasta » « panis» «turta» «fugatia» Blau formas mendosas ecHtionis Klaprothi algerle, ctliiudn, bamsac in algesli, echindi, dasmac correxit et revera codex algesli, echindn, bas))iac habet. ard cliamir nan, ard ctmac tjwt chi)'da cJiirda XIX Rlau in (lissertatione' praeclicta. id tantum aj^ere instituit, iit conspicuum editionis Klapkothi emendandae c|uodamm(xlo exemplum statueret, non totum vocahularium a Ivlaprotho edi- tum, sed partem tantummodo tractavit , eamcjue non solum emendare, sed etiam cum respondentibus formis dialectorum turcicarum comparare consituit et in hac re de originibus nun- nullarum t^lossarum cumanicarum totac|ue etymolof^Ma dialecto- rum turcicarum eximiam meruit laudem. Nunc vidimus, quid vir dialectoruni turcicarum peritissimus, etsi codice orij:;inali destitutus erat, solo ingenii et eruditionps subsi(dio perficere potuerit, et jam nunc videamus, cjuomodo Klaprothus, cjui codicem illum non ma,G;is quam Blau inspexerat, institutum suum ad exitum perduxerit. C(jmparemus i^itur primam editionis Klaprothi paginam cum codice originali ! Antetjuam initium editionis Klaprothi jiroducamus, inscrij^^tionem codicis originalis comparationis causa hic apj^onemus. Ecce initium : «MCCCIII die XI luly In noTe dnj Nri iliu yr et Bte Vigis Marie Mats ei et omium Scor et Scar dei Amen. Ad honorem dei et Bti Johis euangeliste. In hoc libro cotientur j^rsicum et comaicum p alfabetum : Hec sunt Veba et noia de lita. A.y> Vocabularium a Kla- protho editum ita incij:)it : «MCCCIII die XI. Julii In nomine Domini nostri Jesu Christi, et beatae Virginis Matris cjus Mariac et omnium sanctorum et sanctarum Dei. Amen. Ad honorem Dei et sancti Joannis evangelistae.- In hoc libro continentur pcrsianum, comanicum joer alj^ha- betum. Haec sunt verba et nomina de littera ./4. » Itacjue jam ij^sa inscriptio glossarii in editione Klaprothi codici joarum respon- ' «Ueber Volksthum und Spracht- der Kumancni». '/.. (1. IJ. M. G. Tom. XXIX. Pag. 556-587- XX det. In pag. prima editionis formae seqiientes a respondentibus codicis discrepant : i. incsnoti pro nicsnoit 2. csiturnicn pro csi- turnicn 3. csiturson pro csitiirscn 4. csitir pro csitur. In pagina secunda haece formae discrepant: apud Klaprothum in codice or. 1. niesnidam mesin(.)ciem 2. mesnidi mesinidi 3 . mesnid mesinid 4. sinida budcm etc. sinadabudim 5. csiturucdi esiticedi 6. csitkascm esitka^sen. Sed haec discrepantia plerumque orthographiam attinet. Nunc videamus exempH gratia (juasdam formas, quae apud Klapkothum plane ahter scriptae reperiuntur, quam in codice leguntur. In capitulo codicis « hec sut tempora» voci latinae «prima» apud Klaprothum forma A octi respondet, at codex as octi habet, id est ^^^ jil, proprie «tempus edendi», — - formis etJiindu chiudc apud Klaprothum in cod. ccJiindu. cJiinda, id est ^i\>iX;f , ItX-U^ respondet («postmeridies»), cf. |^/^ «pars poste- rior», «postca», — v. Jicft editionis K. in cod. jcti (cf. hunga- ricum Jict «septem», «hebdomas»), — ayda editionis K. in cod. ayna, — apcc ay Klaprothi in cod. asuc ay respondet. In capi- tulo « Noia rer que ptinet Deo et ad suiendu ey» sequentibus formis editionis Klaprothi algerle, ima, barxlic, tengri soumacJiig, ycrar bcrmac^ vel yalbarmac, juidtirs in codice originaH algcsli, dmcid (cf. kazanicum omot «spes», persicum >XkA)., baxlic, tcngri soumacligu , yasuc aytmac yrar bermac, oro yalbarmac (id est : «oratio» yalbarmac), juldus respondent. Klaprothus, uti vidi- mus, nonnunquam rectum vocabulorum ordinem invertit, tametsi orcHncm glossarum persicarum et turcicarum ad normam inter- pretationis hitinae (Hrigere potuisset. Glossarum germanicarum unam partem Klaprothus haud recte intcHexit, alteram ne edidit quidem, ita loco icJi syc, icJi scy «culo», «culavi» mon- struosas formas idjsyc, idjscy^ loco volbrenguge «perfectio» vel b regu nge sciipsit syhabam rW conjunctionem (Hsjunctivam Hnguae XXI latinae «vcl)) existiiTians. In editionc Klaprothi hae j^lossae £(ermanicae planc desidcrantur : i. pa,f(. 158 (post gerundium bycnip biip) sclirckin {.- dc) «tripudians», cf. vcrbum o;erm. med. ae. schrcckin «saliro) 2. pag. 234 ic/i lnsfc 3. pa<:(. 236 (juxta formam kovniic, apud Klapkotiium koynnc) dcr ars bcyn 4. pag. 254 ich. Amanuensis Klaprothi non solum glossas praedictas germanicas, sed etiam haud paucas voces persicas, cumanicas, latinas conscribere omisit, ita in capitulo adverbiorum secpien- tes formae editioni Klaprothi plane desunt : i. «breviter», .r//^ tcrclap 2. Jicss 3. kimninofnr 4. «cotidianum » kundcoi ^. crid cakta 6. ccuJi (« chilcitcr))) 7. saaiiap 8. kopoadcyri («diu», cf. turcum or. «--Jei^ « muUum ») g. ynmsak 10. anio ncnn 11. ja/oan- /ap («false») 12. ourinn ul ouru/a («furtive») 13. bcrk/cp («firmi- ter») 14. katirap («fortiter») i^. \\ conuhd/d («fidehter») 16. auhr- sibi/c\ Jiorn ... (cf. vocem arabicam Jiiinnct «honorifice») 17. kiczi conou/u bi/c (« luimihter ») 18. ,Ji''ca'\ nicrc ul nanay, uay ig. vl /mdi 20. ul /ana («iterum») 21 i. m. (id est «in medio») ckiniir katnig Jiarassinda «inter» (id est «in medio duorum laterum») 22. «nunquam.», ;''//c?'r;'///.r, JiarcJiis hcrgys. In editione Klaprothi non solum voces, sed etiam nonnullae dictiones breves hitinae et cumanicae desiderantur, e. g. i. pag. 175: «homo letae cum h deo famulae» (id est «homo letare cum homine deo famu- hire», in c|ua dictione loco formarum deponentium formae verbi activae usurpantur) 2. pag. ig^: «induas bracam tuam» concc- kuoni ki/giJ ^. pag. ig^: bu kiczc ciu ( .-ci n/ ) k ( . ) r( y )f bu/oac bo/d(i) « (hic) liomo (qui) depravatus fastidiosus est» 4. pag. ig^: « qs fet» kin/ sasir 5. ultima pagina vocabuhirii «d diis ps-(ns) here- ditatis tue fac ahas», id est «dominus Deus participes nos hereditatis tuae fac ahas . . . .». Voces notissimas turcicas Klaprothus ahquando j)ro pcrsicis vel aral)icis habct, ita vocem turcicamy^?'/'// «pauper» cum arabico v^>£. et afK'erbiiim tcrc «cito» (cf. cagataicum tirik, kazanicum tc7'c) cum voguhco torka, finn. tcrwck/i com})aravit ; est operae pretium, ut Klaprotiii lianc iihimam comparationem cum ipsius verbis annotemus: «hi racine de ce mot se retrouve (hins h^ mongol tourocji, (hins, le yakoute turo-uin\ dans le vogoul de Verkhotourie torka, dans le tinnois- carelien tcrwckh, et dans le cornevalis stirk^-' (pa.G^. 192). Ecce audacem comparationem ! Klaprothus dialectis line^uae cuma- nicae affinibus omissis ea procul quaerit, quae prope reperire poterat. Ex magna falsarum comparationum abundantia paucas tantum producemus i. formam tiirlij Klaprothus pag. 157 editionis suae, quam falso turJij cdidit, cum arabico y^o com- paravit, at cadem ipsa vox etiam in diversis dialectis turcicis usurpatur, ita in dialecto turc. occidentali sub forma diirlu et genuinae oriirinis turcicae esse videtur, radix enim tor, tor in (lialectis turcicis proprie formam significat, e. g. -^y^ ^ «quaHs, e», cf. mongolicum toro « consvetudo», «lex», proprie «modus vivendi», — manguicum doro «via», «regula», «ordo», «con- svetudo», «lex» et «ritus»,' — hungaricum tdrvcny «lex» 2. Kla- PROTHUS vocem turcicamy^^-i,'/ «pugna» e lingua persica deprom- tam dicit, at vox «pugna» in lingua Persarum Ai^ et non ja^:^'i sonat, jagc vero cumanicum optime cum uigurico jalcilaviak «hostile esse» convenit, nimirum originem a voce ,j-!^^ «prope» sumsit 3, Klaprothus paginis 165, 166 editionis suae vocem cumanicam tcchsir cum arabico >.^^" (quod perpcram toghiir transcripsit) comparavit, at haec forma cum verbo turcico orientaH tckismdk comparanda erat 4. vocem w^^;'//^:';' « sigillum» cum arab sjij «liciuatum aurum argentumve ct pars ejus» contuht, at vox ))i 00 hor \oc\ >-§jo respondet, (|uac in (halccto osmanica sigil- lum significat, cf. ^Jy^y':' ^^ v. ^J-*^ y^'' v. ^a^sjf *^ «sigilkire» et osmanicum ^dj-^x? idem, y^y^ «sigihatum» 5. cumanicum ]ic))ia cum arab xJiS contuht, at vero cum turc orientah ^t^-y. «res» conferre debebat, v. apud Pavet de Courteille |*4-y « res mea» («ma chose, ce qui est a moi»). Klaprothus saep^Miu- mero formas ab eo «sil^ericas» dictas adducit, ut voces cuma- nicas cum eis comparet, equidem formis inspcctis nescire me fateor, quid Klaprothus sub denominatione «siberica» intelle- ^ «Ssc-schu, sohu-king, schi-king» etc. Herausgegeben von H. C. vun der 1 CjAI!ELKNZ. H. Heft. Worterbuch. Leipzig, 1864. 1 XXIII xerit, formae eiiini ah eo adductae et arahico cliaracterc scriptae nihil fere proprii (lialectorinn sihericarum offcnaint. Doct. Rad- LOFFius in pretinsissimo suo opere inscripto : «specimina Htte- raturae popuhiris trihuum turcicarum australis Siheriae»' pro- prietates (halectorum i. altaicae, teleuticae 2. ichomatis tartarici mter Katunja et Bija 3. (Halecti lel)e(l-tartaricae 4. (lial. soricae et sojonicae 5. dialectorum originis aljakanicae, 6. kysyl et tsolym 7. dialcctorum kircrisicarum 8. dialectorum harahanicae, taraicae, toholicae et tiimenicae nohis palam fecit, — Otto BoHTLiNGKius vcro in exemplari sua orrammatica linij^uae jacu- ticae nos co<^nitioni hujus linj:^uae inhuit." At formae istae, quas Klaprothus pro sihericis vcnditat, ne cum una quidem vere siherica dialecto couij^ruunt, immo per formas respondentes cagataicas, uiguricas, kazanicas vel turcicas occidentales facile expHcari possunt, e. g. {oYm?ie jajidiiranicn «accendo lumeri)), kur(d)ndiucn «apparco», bulusanicn «adjuvo)> a Klapkotho «sihericae» dictae etiam in diajecto kazanica adsunt, v. jandir- «accenderew, kiircn- «apparere», bulis- «adjuvare». Klaprothus ad glossas cumanicas explicandas nonnunquam formas vcre sihericas adducit, sed quantum assecjui possum, exceptis alic[uot vocahulis sine ulla necessitate. Sic ad explicandam formam cumanicam duranirnicn Klaprothus formam sihericam jj.;obKj( adducit, sed ourdnirnicn joraedictum forma kazanica ojrdn oj^time explicatur. Klapr(jthus non dicit, formam jji.x)bL5l a cjua dia- lecto sumsisse, id cjuod ille non dicit, dicimus nos : in dialecto koihalico-karagasica juxta formam iloiirdncrbcn «disco» et d}'d- ncrmcn^ usurj:)atur, c|uam formam Klaprothus perperam cum ourandmcn transcripsit. Klaprothus interdum unam eandemque glossam joersicam vel cumanicam cum dual)us vel tribus iormis ci alicjuantum similihus comparat et totam rem in judicio lectoris reponit, ita ' CaHKTiieTeji^ypn,, ]866. ^ St. PettTsbiiri^-, 1848. i V. Pn»f. V"ami'.ery «glossarium etymolo.i^icum linjruarum lur. or. « Nyelvt. K. V. Xin. !■". II. (Budapestini, 1877)'. p;i,!uj. 179 editionis suae aclverbium (7ss/)(7S, quod nescio quamo- hiem duobus .v scripsit, i. cum (j**j vI 2. cum c>Ls\jf 3. cum LiuXwf comparavit et idem adverl^ium ^^ \f, cjuod pai' «Ji^ comparo, ^U* f^ enim in regionibus turcico-orientaHbus princeps a se ortus dicitur, • ^J^j^ vero in his regionibus homo nol)iHs nuncupatur, qui ad chanum hberum aditum haljet et de oneribus decimarum et census exemp)tus est. Illud maxime persvasum habeo, duas expressiones turcicas karcJian et tarcJian, quarum originahs significatio plane convenit, temporibus antiquissimis ex primitivo more instituto- que pastorum originem sumsisse, et hoc loco moneo, reges antiquissimos Bab}doniae item pastores (riu) nominatos fuisse (ct. -ouTrpj «pastor» et «princeps»)."* Fortasse ipsum nomen (r//^?- ^ (iDe Adm. Imper.» Cap. 40. ^ V. Brosset «Histoire de la Georgie», L pag. 156. 3 V. Bdberiianie a PAVEr de Colrteille citatum. ■* V. «Babyloneet la Chaldee» par M. JoACHLM AlENAxr. Parisiis, 1875. Pag. 50. XXIX Qdii, clurn, haii olim ciim turcico-orientiili sakci «excuhitor», «pastor») eandem liabuit si^ derivatum instar kazanici kdtdiice proprie pasto- rem significabat. Magister Joannes de Thurocz in suis chronicis Cunorum (juendam ducem Gyulam nominat," Constantinus autem exer- citus Hungarorum ducem Gylas nominatum fuisse chcit. Vox x-b^ ^^l^' in diaiecto cagataica gregem animahum domesticorum signiticat, cum (jua voce Hungarorum _^'7//)/^z «grex», (^ulyds «pastor vaccarum», «vaccarius» plane convenit, cf. etiam v. hung. oynl «convenit», « congregatur », vStritterius et Petrus Horvath principem Gylan de themate Paczinacitarum fuisse dicunt.- BozA apud Cumanos nomen cuiusdam potus fuit, de quo NicoLAUS Olahus ita scripsit : « In campis cumanicis, praeter vina advectitia, usum habent Cumani, cuiusdam hquoris, ex miho, et aqua, suo more expressi, quem hozani vocant.** Cf. cagataicum et osmanicum s\^ , cui in hngua uigurica et hun- garica hor respondet. Ruhntqnis in suo itinerario de Tartarorum alio potu men- tionem fecit, quem cosmos nuncupavit et hic operis pretium existimo htteras regis Hungarorum Stephani quinti anno 1268 exhibitas adducere, in (|uibus sequentia continentur: «Quod cum Bochou, Bench, Benche, et Betlen fihi Laurentii de villa Bylok conditionarii nostri scihcet Tarnici — nostri, (|ui vulga- ' «Ueber die Sprache cier Jakuten» von O. Rf)HTLlNOK, St. Pctersburg, 1848. Pag, 182—183. ^ Pars n. cap. 49. 3 V. Pktrum Horvath ((de initiis Cumanorum», pa.^-. 43- ■♦ NICOLAI Olahi ((Hungariai). Cap. 18. XXX riter kurniis Tarnuc dicuntur»/ Hic kumnis corrupte pro /"//w/j- scriptum est, cum quo Prisci xd;i.oc, optime convenit, cf. turcicum or. "wsH^*. Stephanus quintus, uti notum est, antequam rex Hun- gariae factus est, titulum domini Cumanorum habuit filiamque regis Cumanorum Kuflicn in matrimonium duxit." In aula ducis Transilvaniae et domini Cumanorum otficium Kuimis Tarnuc minime est admirandum, anno enim 1268, quum Stp:phanus litteras a nobis adductas exhibuit, nondum coronam regiam adeptus erat. — In hymno latintj «de sancto Ladislao», eoque antiquissimo, duces exercitus cum. bassac nominantur (cf. osm. LoL) «Tu bassarum pavor eorum» (vid. apud cL Aronem de Szilady (i Kozepkori magyar ki)ltui maradvanyok « pag. 278). De dialectis bazarianica et tatica doct. Blau in disserta- tione « Ueber die griech.-tiirk. iNlischbevolkerung um !^Iariupol.) inscripta et paucos ante annos publicata diserte atque acute disputavit, ex qua dissertatione utile existimamus (juaedam hoc loco proferre.-'' Blau in hac re ope professoris universitatis Odes- sensis Gkigokowitsh usus est, (jui dialectos praedictas in ipsis locis, ubi adhuc vigent, diligenter perscrutatus est. Gkigo- ROWiTSCH colonias Graecorum regionis circa urbem Mariupolin ex duobus diversis populis consistere dicit, nimirum ex Tatis et Bazarianis, hi antiquitus exarchiam Sugdaiae incolebant indeque in districtum Mariupolitanum migraverunt, u])i etiam- num Tat nuncupantur et quandam peculiarem dialectum grae- cam loquuntur, illi vero dialectum tartaricam hxjuuntur et de exarchia Chersonesi tauricae in regionem Mariupoleos vene- runt. Ouaedam nomina geographica locorum tempore praesenti a Bazarianis habitatorum etiam in Chersoneso taurica adsunt, e. g. nomina locorum inter Scbastopolin et Tcpc-Kernian. Gki- GORo\viTscii gcntem Bazarianorum ex Alanis originem sumsisse dicit, cjui secundum Castrenum populis ugoricae originis adnu- m(n"andi sunt et uti jam Ammianus Marcellinus admonuit, ex ' V. JOAXNI^ Jerxev «Kflfti utazas». Pestini, 1851. Pa.i,'-. 291. 2 V. Stephaxi Gyarfas. «A jasz-kiinok tortenete.» Tom. IL, pag. 286. 3 Z. der D. M. Gesellschaft. Toin. XXVIII, pag. 576—583. xxxr ;inti([aissim<'i «j^ente Massaf^etarum j^romanaverunt co^Miomenque ex montium adpcll.itione ccjierunt : c Alani ex montium adpel- latione coL;nominati » (L.il). XXXI. cap. 2, §. 13). Nomen ^^1 in dialecto kasgarica montem vel collem significat, cf. mons:(o- licum kJianola (p^^, oPj' «mafj^num», kazanicum olo). Constat de aflniitate gentium turcicarum alanam cum cumanica arcte lii^atam esse, sed quantum antiqua historicorum testimonia per- sequi possumus, Cumanos ab Alanis bene distinctos reperimus. Persvasum habeo, doct. 13lau Bazariauos recte Cumanorum prof^eniem opinari, hi enim in eadem rep^ione habitant, quam antit}uitus Cumani occupatam tenebant nomenciue ipsum Ba- xaroau in codice nostro Venetiano mercatorem significat. Blau in illa cHssertatione sequentes voces taticas originis turcicae enumerat, quarum ima pars et in-codice Venetiano legi potest : 1. hatJiar «palus», « stagnum » cf. turcicum batak jcr «locus depressus», batkak «palus» ; — hungaricum niocsdr \'mm ab eadem radice bat derivandum opinor. 2. Zabun «debile», cf. turcicum occ. \jy^\ quod ex Hngua persica depromtum est, — haec vox etiam in dialecto bos- niaca adest. 3. Zavura «aratrum», cf. bosniacum sevre. 4. Narac «pinus». In secunda vocis parte turcicum ao^ac «Hgnum» continetur, cf. kaz. narat. 5. Nochut «cicer», russice roi>oxT>, cf. glossam bosniacam uoJiut et formam cumanicam vocabularii Venetiani uogJuU (cor- rupte iiogJiuc scriptum), (juae forma etiam in respondenti columna persica adest. 6. Saz «stagnum», cf. kirgisicum sas idem. In (|uadam oratione secundae partis codicis cumanici pag. 151 vox saz, sas proprie lutum significat : kokuiuo- uiiri ctiz kcydi jukturuicy saz^a tusti bis cigardi sasilarui oz ja/'kinin eJcsituiddi^ id est: «Dominus caeli carnem induit, ilHbatus in Hitum se immersit, nos Hitosos (iUinc) extraxit, suum splentlorem neuti(|uam (Hminuit». Cf. hungaricum sdr., sibiLanti enim dialectorum turcicarum in Hngua hungarica Hquida r respondet. XXXII 7- Sadagi «arator», cf. cagataicum ^jLjLw «aratrum», osma- nicum saban idem, bosniacum saban vel sapan idem, sapan-ok «buris»,' kirgizicum saban, — cagataicum "^r^, jacuticurn ub «manubrium», — koibalico-karagasicum sapka «falx foenaria».^ Aratrum etiam in codice cumanico saban nominatur (pag. 8), quod nomen cum verbo siirmdk compositum «arare» significat, vid. loco citato : «aro terram saban snrannen aravi saban surdmn ara saban sur. » 8. Karanluk «obscuritas », cf. cagataicum /(^mz/^i;/'// «obscu- rum » , c umanicum cJiaramac « obscuritas » , « nigredo » . g. Cicc «flos», cf. osmanicum ^il~^=' idem, cagataicum dL^A;^^ «flos», «varioli», cumanicum zizac (in vocabulario codi- cis sub littera f). lo. Ckur «fossa» osmanice ^^ii??., cagataice idem, Kazanice cokor. In dialecto cumanica cokrak (coc/irac, coJiraJi scriptum) proprie fontem significat, e. g. coJiraJi oz dzindiin cJ iLcun aJia turur «fons (ex se ipso) ob causam pacis (vel fortasse «populi») effluit», id est « fons ob causam pacis (vel «populi») sponte effluit» (pag. 145). Vocabulum cukur «fossa» etiam in dialecto bosniaca occurrit.-^ Clarissimus Blau quasdam voces taticas aenigmaticas dicit, e. g. vocem rucJio «vestis», sed haec vox jam in antiqua lingaa slavica ruJia sonabat, cf. hungaricum ruJia (graecum novum inrjycv^).'^ Doct. Blau in dissertatione « Griechisch-tiirkische Sprach- Proben aus Mariupoler Handschriften » ^ quosdam textus dialecti bazarianicae pubHcavit, qui nobis nonnuHas luijus dialecti proprie- ' V. O. Bl vu iiP> )sni.sch-turkische Sprachdcnkinalcr» (Lipsiae, 1868). Pag. 288, 289. ~ V. A. CaSTREN «Versuch einer koibahschen und karagasischen Sprachlehre» (St. Petersburg-, 1857). Pag. 158. 3 O. Blau «Bosnisch-turkische Sprachdenkmalen», Lipsiae, 1868. Pay. 2.5. ■* Die Slavischen Klemente im Magyarischen von Dr. Franz Mn. Vox r»'-a-fj'-* in quodam textu MariupoHtano per yay.^uiyai. transcripta est. ' — Glossa cumanica /rrc^r (( arbor » etiam in dialecto MariupoHtana adest (ziptx). Egregius Htterarum orientaHum cultor Reinaud populum JUs>L) apud Abulfedam cum ^L-ci^j nostrorum temporum eun- dem esse dicit, quam Reinaudii opinionem Blau vaHdis argu- mentis corroboravit clare demonstrans dialectum bosniacam (Hal. turcicarum orientaHum nonnuUas proprietates possidere. Anti- c|uos Bissenos non solum turcicae originis esse, sed etiam cum Cumanis vincuHs et Hnguae et originis arctissime Hgatos fuisse inter omnes constat. Anna Comnena de Bissenis ita scripsit : zpofff.a: zo:ci Ao//avo.'s- o.^ oii.oylcoTTotq.'' GeOKGIUS CeDKENUS geiltem Bissenorum plane U.zos nominat, quod nomen apud Constantinum ^ Blau, ueber Volksthum uml Sprache der Kumanen. Z. cL I). M. (I. Tom. XXIX. Pag. 569. ^ Pag. 404 cd. Bonn. CODEX CUMANICUS. C XXXIV semper Cumanos significat (cf. etiam nomen ciijusdam ducis Cumanorum Us-tir^^ qui tempore Ladislai IV. in uno ejus diplomate de anno 1279 memoratur). Cedrenus de Bissenis ita scripsit : zo tiu^jOu^co^j sd\/o;' ;'ivo^ os xo.\ ojozt Ixodiyjrj xd: -(Lv llaT^rjaxoj'^ tijxtviaTtri&j Tt xa\ -ohjr.lqhiaTtpov. Temporibus antiquissimis Cu- mani (Uzi) et Bisseni regiones continuas habitabant et uti saepe evenit, quamquam arctissimo affinitatis ligamine conjuncti fuis- sent, tamen se invicem crebro perquam sanguineis bellis peti- verunt. Tandem Bisseni e patria sua anno 894 vel 899 ab Uzis et Kazaris expulsi contra Hungaros in Lebedia impetum facientes eos ad novam patriam quaerendam impulerunt. Pars Bisseno- rum in antiquam patriam redux cum Uzis in unam eandem- que gentem confluxit, de qua re Constantinus ita scripsit : xa\ Tolq, '/.tyonivocq Ov^oc^i aw(i,xy^aa'^ xa\ iii'/J>(- ~oo '/yv tlacv £V abrZcq, iyox/Ttq Tocrj/jTa 'fViOplaaaTa coaTt dcay(opc'tada.c a'jToiq x(U votlai^ac TVJtq, Tt v^arvj. CoNSTANTiNUS voccm yAxyap principalium Bissenorum trium tri- buum peculiare nomen dicit, easque tres tribus sequenti ordine enumerat : i. ^ Ui.^octpTcp 2. Ko'japT^'.T^o'jp 3. Xa-^ooicyyuXa. Nominis Jabciicrtwi secunda pars etiam in nostro codice occurrit, in quo erdcm virtutem, artem significat, cf. hungaricum crdem, man- guicum crdcmu «virtus», «meritum», mongolicum erdcm idem. Bisseni cum Cumanis non solum in antiqua Bissenorum patria, sed etiam in magna Cumania et Hungaria temporum lapsu tandem in unam eandemque gentem confluxerunt. Bissenorum quaedam castella ad flumen Danastris voce kat denominantur, quae vox in dialecto chvarismica moenia significat,^ — eadem vox etiam in nomine cujusdam loci Curnaniae hungaricae appa- ret, videl. Perkat, id e.si birkat « unum murum». Doct. Blau in dissertatione de lingua et origine Cumanorum sequentes voces bosniacas cum respondentibus cumanicis comparavit i. jygmak «congregare» cum cumanico jf/^jrw^^/^, iyduu, quas voces Blau secundum editionem Klaprothi yarmcji, jydim scripsit 2. kov- ' Proprie "dominus Uz^). Quod ad vocem /^/- purlinet, cf. hungaricum ur, bul- garicum urt. ^ Z. d. D. M. G. Tom. XXIX. Pag. 558. XXXV uiak (( propellerc » eum kuiiianieo coaiincii et formas a Klafrotfio perperam coi-dniu, corgil editas in covduiu, co:>o-il correxit, at (|uo;l seire miiiimc potuit, codex orij^inalis lectiones coyduiu, coyi^il Q\h\- bet, cf. turcicum or. ^Uj^^, — ^j^^ys ehiv. ^LoLajUc, hungaricum //<■(/'/('?'/// «pellere» 3. buyan <( re<^ricium » cum cumanico (^/ri///. Sed liic annoto, in codice loco «regricium» Klapkothi «reqrciu») scrip- tum esse, quod fortasse ex forma «Hquiricia» infimae hitinitatis ortum est 4. tco^iic cum cumanico tcgana «lavellum», cf. hunj^ari- cum tckcno «hibrum». CasteUi ijV/z^^/t^r antiquius nomen TccJiina, Tcgina erat, de qua arce Martinus Bronovius anno 1579 ita scripsit : «. . . . Techinam oppidum, et arcem Turcicam, non ita pridem ad confluentem Nestri munitam, et ibi Techinien- ses vel Mohhavici in Nestro trajectus ahquot, recta in campos reperiuntur. » ' Non solum oppidum atque arx Techinae, sed tota vaUis antiquitus propter figuram ejus topographicam labro perquam similem Tckina nuncupacta erat 5. voces karaves «serva», kuuia «pellex» cum cumanico caravas et cuiu. Annoto, in codice cu. et non ciiiu scriptum esse 6. kcpac «brenum» cum cumanico clicbac. Vox «brenum» apud Du Cangium et Dief- FENBACHiUM uou rcpcritur. Gens nogaica, quae in iisdem regionibus habitabat, quam paulo ante Cumani occupatam tenuerunt, se sub duce NogJuii jam anno 1261 a jugo mongoHcae dominationis Hberam pro- clamavit. Gengiz anno 1224 proceres et cognatos suos in urbe Samarkand congregavit, ut antiquo more mongoHco in comitiis kiiriltai nuncupatis ingens regnum inter fiHos suos divideret, in qua regni divisione Batu praeter Chorasmiam ( ChaJircsin ) regiones Desti Kipcak obtinuit." Liberatio gentis nogaicae cum '^j tantum annis post instaurationem regni Tatu, accidit. /Isccl- linus refert, Cumanos vel saltem muUos ex iis a MongoHs fugi- tivos tandem in pristinam patriam reversos esse, Gvillielmus vero Rubruquis aperte dicit, Cumanos ante irruptionem mon- ' «Descriptio Tartariae» apud SCHWANDTNiiRUAL Toin. I. pag. 319. ~ Geschichte Bochara's oder Transoxaniens von Hkkxiann VA^niKRY. Stutt- gart, 1872. Tom. I, pag. 149. c* XXXVI golicam in vastissima regione inter flumina Tanaim et Bory- sthenem' habitasse. Persvasum est mihi cum Cumanis et Bis- senos antiquam patriam recuperasse, in nomenclatura enim pagorum nogaicorum diversa nomina cum Kegenes composita reperiuntur , quorum compositorum secunda pars (Kegenes), Georgio Cedreno teste Bissenorum cujusdam ducis nomen erat, quem ducem Cedrenus genere obscurissimo nulUsque natalibus, sed bello praestantissimum fuisse dicit/ Doct. Jerney in suo itinerario sequentes pagos enumerat, quorum nomina per Keoenes terminantur :^ i. Karru kegenes 2. Gansur Kegenes 3. Gan- triin Kegenes 4. Tas Kegenes 5. Tuske Kegenes. Originalem hujus nominis formam kenges opinor, quod cagataice « consiHum » significat, ex qua forma per metathesim Utterarum bissenicum Kegenes faciUime oriri potuit. Ahul-Gdzi ministrum principis : kengesli nuncupat, v. locum sequentem dLL^v!!^|^jXciLCu5^ ^^isLiob ^ A^S etc^ Nomen vero cujusdam pagi nogaici Kanglera trium praestantissimarum bissenicarum tribuum honorificam appeUa- tionem Kangar in memoriam reducit. Tribus nogaica, uti viri docti observaverunt, ex confluxu Cumanorum, Bissenorum et Mongolorum originem duxit, quae origo etiam in nomencla- tura pagorum evidenter perspici potest, namque in ea praeter nomina cumanica et bissenica etiam aUquot mongoUca occur- runt, e. g. Sagalfai etc. Nomen loci Akus cum nomine cujusdam ducis Cumanorum pkme convenit, de quo tkice Thuroczi in «Chronica Hungarorum» ita scripsit : «in primo autem impetu, rex (scilicet sanctus Ladislaus), ducem Cunorum, nomine Akus, percussit. » ^ Prof. Vambery ex libro « Urus-tatar eUf-bajy, istichrag ejlaugi Bin Wihhab» inscripto atque anno 1852 in urbe Kazan pubUcato quasdam cantiunculas in commentariis Unguisticis academiae hungaricae pubUcavit, quarum Unguam Ubri anti- ' Danapris. ■■^ Historiarum comp. Bonnae. Tom. II, pag. 582. 3 Keleti utazas. Tom. II, pag. 126. 4 In glossario Pavet de CourTeille. 5 Pars II. cap. 57. Apud Schwandtner. Tom. I. pag. 272. V. Jerney, o. c. pars II. pag. 127. xxxvn ([luis possessor, ciuidcim 'alim ex «jente noi^aiea a VAmbery de peeuliari lilni indolc interro<^^atus noo^aicam essc dixit, lam primo adspectu dialectum cantiuncularum praedictarum dialecto kaza- nicae in (piihusdam pbonoloii^iae proprietatibus respondentem esse vidimus. Dialectum cumanicam quoque, quantum eam ex codice Venetiano novimus, cum kazanica arctissima affinitate conjunctam esse in bac nostra codicis editione saepe obser- vavimus. Quod ad partem pboneticam cantionum nogaicarum, pro consona initiab j in iis consonam s, invenimus, e. ^. !^j^ «canta» loco cao^ataici ^^>^j , — j^LiLi. «fobum» loco pM^ , — j-».:?- « terra ') loco >-o , — J.^=^ «ventus» loco J^ etc, quae formae in XX stropba cantionum conjunctim occurrunt : 2ki>wJwA:^ (VfcicLss. ^wxiLc.»jL2». Doct. GviLLiELMUS ScHOTT optime observavit, voces ultimae bneac bujus stropbae alHterationem efficere.' In dialecto kaza- nica lianc consonarum permutationem saepe observamus (e. g. gir(g =.-:), — gazm etc.) eaque etiam in transcriptione latina codicis Venetiani interdum occurrit, e. ^. gicJiildini «lapsus -sum » loco cagataici |vjcX-U^, cf. kazanicum jigil- «labi »,///'- «demo- liri». Eadem permutatio in dialectis kirtrizicis notissima est, e. tr. gil «annus» \oco jil^ ganian «malum» \oco jamau, gfurk «cor» \oco jii7-ck. Pbirabs tertiae personae praesentis xxoy cum forma singularis plane convemt, eandem convenientiam etiam in codice nostro Venetiano observamus (pag. 143 etc). In dialecto nogaica nonnullas voces mongobcas usum obtinuisse satis constat, in bac quoque re dialectus nogaica et cumanica inter se conveniunt, namque in parte prima et secunda cocbcis nostri quaedam voces tantum auxibo bnguae mongobcac expb- cari possunt, e. g. in pag. 140 vox olhck, quod idem est cum mongobco clbck, clhcg « abundantia». De significatu cuma- ' 6. )uli 1868. Sit/.ung dur philos^jphisch-historiscliun Khissc. l^ag. 497. XXXVIII nici olbck clubitare non possumus, in versione enim interlineari latina haec vox ut « abundantia » explicatur : (le tua abnndantia vnlt gratis Avc kiz o/bckligingda ki tilcsa alir raygaii id est : Avc kiz, dlbckligingdan kini tilcsd, alir rajgan. Cumanicum baJiatur ex mono^olico bagJiator depromtum est, in dialccto cagataica enim batur, bator ^Jiii occurrit, quod cum hungarico ba'tor optime congruit, cf. manguicum batu7'u, nogaicum Wi//?/r « pulchcr», kazanicum wc?//;-. Cumanicum ba/iadur in hoc textu inveni : /)?i bcyiinis7ii ogclini sn tabu/ini kilalini bahadur scn daoc/ini etc. «Dominum nostrum laudemus, tibi servitium praestemus, te potentem esse dicamus» (in pag. 145). In dialecto nogaica et kazanica viatur non animosum, sed proprie pulcrum significat, cf. quod ad permutationem harum notionum, svedicum vackcr/iet « pulcritudo», vackra flicka v~\)u\cr7\. puclla)),^ et graecum y.aluv, e. g. /.a/.ij. ioya «facinus audax in bello.» In terra nogaica et in regionibus adjacentibus haud ita pauci tumuH reperiuntur, quos etiam ipsi Russi meridionales vocabulo turcico kurgan nuncupant. Hos tumulos Cumanorum et Bissenorum sepulcra esse antiqui peregrinatores diserte dicunt ; RuBRUQUis in descriptione itineris ad Khanum mongolicum Mangu anno 1253 de tumuHs inter Tanaim et Borysthenem ita scripsit : «Cumani faciunt magnum tumulum super defunctum, et erigunt ei statuam versa facie ad orientem, tenentem ciphum (sic !) in manu sua ante umbiHcum».'' Scriptores satyrici romani JuvENALis et Martialis hunc scyphum «cumanam» dicunt. Jam antiquissimis temporibus apud Scythas ponticos scyphum in cingulo portandi mos invaHiit, de qua re Herodotus ita scripsit : ht xa}- iq zndt c'Ah).^, i/. zory ^(oar/jp(0'j (fopitiv ^/.'jtiaq.^ HujUS generis scyphus a Graecis arjhoq, denominatus est. In codice nostro Venetiano pag. 160 glossa cumanica kurgan germanice ^ SCHOrr in dissertatione praedicta, pag. 501. 2 Recuiel de Voyages. Tom. IV. Pag. 237. V. Jerney, Tom. II. Pag. 98. 3 Lib. IV. 8—10. V. doct. Emerici Henszlmann «Tanulmanyok a gothok muveszeteroL» XXXIX jier cn i^ifioft i^nip et sin, id est «stritiia» per dcs todin bilde exjilieatur ; ijLc^^^-s in dialeetis turcicis orientalihus proprie «castel- lum», «arcem», s'in vero cagataice sepulcrum, kazanice autem «idolum»), «simulacrum paganum», «statuam» significat,' Inter glossas cumanicas ad sepulturam pertinentes scyphus statuae non memoratur, sed vox /:' germanico des todcn Jiws, kesend itcm, kapsa germanico dilade, id est die Lade exphcantur. In capituh) vocabularii «res quae pertinet ad mesam» inscripto voci latinae «fiela» pro «phiala» (wdil-q) scriptae in parte cuma- nica I. giltrin 2. sisa (id est sisc) respondent. Fortasse scyphus in cingulo portatus itidem una vel ahera harum vocum deno- minatus est. Ceterum in hoc capitulo voci latinae «ciatus» pro «cyathus» scriptae (yAadoq) in parte cumanica //^//c?' respondet, (|ue vox sane e graeco (plaXyj depromta est. In inventario quodam hung. de anno i6og, die 12 octobris quacdam urcei forma kitn korso « urceus cumanicus» nuncupatur (vid. apud baronem Rad- VANSZKY «Magyar csahidelet es haztartas a XVI. es XVII. szazadban», Budapestini, 1879. Tom. II. pag. 139). RuBRUQUis in suo itinerario Cumanos interdum «Capchac» appellat, ita e. g. locis sequentibus : «Et inter ista duo llumina in ilhs terris, per quas transivimus, habitabant Comani CapeJiac, antequam Tartari occuparent eas». Iterum «Quae tota inhabi- tabatur a Commanis CaptJiat (sic!)»." Tribus kipcakiensis ramum ciuendam stirpis Turcarum Ozbeg denominatorum effecit, cujus slirpis antiquissima patria probabihter in terris fluminibus Ural ct Emba adjacentibus quaerenda est.^ Haec stirps turcica, quam VAmbeky cum clementis mongohcis permixtam existimat, nomen Ozbeg tandem tempore noni principis ex genere (Tiigi OzBEG nominati sibi in honorem tanti princii^is e communi consensu attrilniit. Nomen ^y\ proprie sui juris hominem signi- ' Prof. Balint in vocabulario kazanico vocem s'iH perperam arab. ori^inis esse dicit. ^ Recucil (lc Voya.^-es. Tom. IV. Pag. 219, 246. Jernkv. Tom. H. Pag. 99. 3 Geschichte liochara's oder Jranso.xaniens etc. Zum erstenmal bearbeitet von Hkr.viaxn' Vamiucrv. Tom. 11. Pag. 36. XL ficat. CeteriiiTi noin. Ozbeg et Uzorum dominum sio^nificare potest (cf. nom. Uzur). Jam doct. Blau recte admonuit, linojuam cumanicam vocabularii Venetiani cum dialectis stirpis Ozbeg (j-.**o^^' ^Sji) arctissime lif^atam cssc, hinc seqnitur celebcrrimum RuBRUQUis non ita valde deceptum fuisse, quum Cumanos nomine CapcJiac appellaverit, Cumani cnim et tribus kipcakiensis procul dubio ex una eademque stirpe oripjinem sumscrunt. Potentissimus Mont;'o]()rum Chatj;anus Ginois impcrii sui cam partem, quae etiam vastissimum |^L^\jwki' ^^^^ continuit, post mortem filii Giigi nepoti Baiit donavit, cujus victoriosa progenies temporum decursu devictorum populorum turcicorum in illis terris habi- titantium lino^uam, instituta et mores sensim adoptavit, quae lingua turcica procul dubio cum Cumanorum Bissenorumque lingua una et eadem fuit, Julianus enim ex ordine praedica- torum, quem rex Bela IV anno 1239 ^*^ Chanum mon,t(olicum cum Htteris misit, rcsponsum Chani pcr quendam Cumanum, aut saltem cumanicae hnguae peritum in lin,f(uam hano^aricam convertendum instituit : <> In hac Ungarorum terra dictus frater invenit Tartaros, et Nuncium et interpretem Tartarorum, qui sciebat ungaricum et cumanicum idioma».' Ozbeo^i tandem sec. XVI ex antiqua patria emif^rantes vasto trium chanataum tcrri- torio consederunt. k)LAU recte admonuit, inscriptiones turcicas numorum Chanorum kipcakiensium a tempore Ozbek secundum omnem probabilitatem in dialecto cumanica codicis Venetiani scriptas fuisse;^ Blau tres tantum inscriptiones adducit, quae in numismatica orientali doctissimi Fraehn leo^i possunt, vide- licet ^je-v*J»j ty^y^ «quod felix sit ! » iXib ^'l^.f dsedecim dauoi^)^ J^ j-Cl) «moneta nova». Quod ad formam kutlug pertinet, cf. verbum cumanicum kutlluiak, quod in parte codicis secunda interdum vice substantivi fungitur. Vox dcnk cum prima parte vocis cumanicae tengdes « coaequalis » plane convenit, v. pag. 144 codicis : atanga tcngdcs olturding «patri tuo coaequalis residisti» (cf. turc. or. iXyo «aequale»). • V. Georc.iI Fkjkr cocl. dipl. Tom. 1. de anno 1165. -' Z. d. U. M. G. Tom. XXIX. Pag. 586. XLl IV. In anticiiiis hjnmis latinis ct hun<^aricis sancti Ladislai Cumani intcrdum Tartari nuncupantur, ita in hoc fra,^'mcnto hymni «de sancto Ladislao» hun^arici : Te tataroknak vajL^^y me^tereje. — — — - — — — — — — — — -— Terekek mondottak feld felehnenek. (vid. apud cL Aronem dc Szilady «Kozepkori magyar koltoi maradvanyok»), pag. 22) et Thukoczy in suis Chronicis, Cumanorum a rege Stephano II in Hunga- riam receptorum summum duccm itidem Tatar nominat : « Rex autem Stephanus, diHgebat Cumanos tunc temporis ; quorum dux nomine Tafar, qui a cede imperatoris (Graecorum), cum paucis, ad regem fugerat» etc' Hoc factum anno ii2gobtigit. Episcopus Milkoviensis Theodoricus in litteris ad Siculos datis ita scripsit : « Spiritus S. non respicit sermonis inter Siculos et Cumanos discrimen» juLiANUsque ex ordine praedicatorum Hnguam hungaricam in sequentibus a cumanica expresse distinxit : «In hac Ungarorum terra dictus Fratcr invenit Tartaros, et Nuncium et interpretem Tartarorum, qui sciebat iino^aricnni et cnnianicnni idioma». " Magister autem Rogerius regem Cumano- rum Kuthen ait principio in Hungariam solum venisse, ut hnguam vernaculam Hungarorum adcHsccret. ^ In annahbus ordinis Minoritarum quidam missionarius rcfert : « Ego vero, consilio habito, prius voHii Hnguam terrae addiscere, ct pcr gratiam Dei addidici Hnguam Cumanicam ct Hteraturam Uigu- ricam, qua quidem Hngua ct Hteratura utuntur communiter per omnia regna ista»,'' in coHectione vero legum eccclsiasticarum regni hungarici expresse observatur, monachos ordinis St. Dominici et St. Francisci de Assisi obstringi, ut Hnguam cumanicam quam primum addiscant, aHiceantque Cumanorum animos ad Christianorum sacra amplectenda. Rex Sigismundus aHquando ' Pars secunda, cap. 57. Apud ScHWANUTNKR. Tom. I. pag-. 57. ^ V. Okorcii Fkji-.r Cod. dipL Tom. I. anno 1165. 3 Carm. miscr. 4 Romae. Tom. Vll. Pag. 206—207. XLll constituit, ut Hunffari lino^uac cumanicae ignari a limine reorio paululum sccederent : «Jubente aliquando Sigismundo imperatore, secedere paululum omnes , qui cumanum nescirent.» ' Plan Carpinus Jugurum mentionem faciens de iis ita scripsit: «Apud Jugures est fons et radix idiomatis Turcici et Cumanici.» ^ Ter- ram Uo-j-a, Jiigja^ uti notum est, etiamnum diversae tribus turcicae stirpis baskiricae inhabitant. Albericus in chronicis anno 1246 conscriptis ^ pariter ac scriptor quorundam chronico- rum bohemicorum Cumanos Tartaros dicit. ^ Denique antiquus historiographus Hungariae Istvanfi de Cumanis disserens narrat, eos suis temporibus Tartaros nuncupari. Cum his testimoniis Edrisi optime convenit affirmans Hnguam bissenicam a baskirica, id est hungarica differre, scimus enim linguam bissenicam et cumanicam inter se arctissimo affinitatis vinculo hgatas esse. Sed quid plura, habemus enim hujus rei kiculcntissimum testimonium in oratione dominica Cumanorum Hungariae atque in quibusdam ahis fragmentis ant'quae Hnguae cumanicae a Cumanis per longissimum tempus rcHgiose conservatis nec non in haud paucis nominibus propriis pcrsonarum et locorum, quae omnia satis superque demonstrant et comprobant, linguam Cumanorum Hungariae ab hungarica plane diversam fuisse. Ad hoc testi- monium accedit, quod quaedam vocabula non ita pauca procul dubio turcicae originis in Hngua hungarica, secundum omnem probabiHtatem e lingua cumanica in hungaricam irrepserunt, e. g. csaiiak, in vocabulario cumanico canac ; kazan, in vocabuhirio cumanico c/iaxan ; csnlak «vas ansalumi), kulak ; pitc, ahucis pitc ([uoddam cibi genus apud Cumanos Hungariae usitatissimum, turcice aluia pitcsi \ Kcisa « puh"nentum», « puLs miHacca», qui cibus secundum Martinum Broniovium etiam apud Tartaros kipcakienses usitatissimum hominum agrestium alimcntum iuit, de qua rc Broniovius regis Poloniae legatus in hunc modum ' Aenras Sylv. Operum paj^. 595 et seq. ^ Georgh Fejer «A kunok eredete», pag. 54. 3 LEllJNrril Access. hist. Tom. II. pa". 571— 2. + Mencrex «Script. rer. Germ.» Tom. III. XLIIl scripsit : «Nohiliorcs ta.men, carnes cibum, vinum crcmatum et mulsum potum habcnt, ai^rcstiores vero pane carent, verum milio concusso lacte et aqun diluto, (jucm Cassa vulfj;o nominaut, |)ro cibo, pro ]iotu hicte equino ct caseo utuntur» ' etc. Secundum Thunmannum Stephanus Vakro, meml)rum Jec^ationis Cumanorum et Jazyo,-um, ciuae lesjatio anno 1744 ad limina reginae Makiae Theresiae Viennae apparuit, fuit ultimus Cumanorum, qui aliquam cumanicae linguae habuit notitiam. Sed hanc notitiam, ad orationem dominicam, quasdam breves salutatio- neset preces restrictam fuisse, e\i^o quidem procerto habeo. Dugo- Nics in libro «Etelka» inscripto diserte dicit, Johannem NAnasi assessorem in urbe Fuldpszdllds tertio seculi praecedentis decen- nio in schola pueros «pater noster» cumanicum edisccre severc jussisse.^ Idem NAnasi anno 1744 simul cum Varro a parte minoris Cumaniae ad aliquot privilegia obtinenda Vien- nam missus cum sedecim annis post iter factum anno 1760 obiit. Discipuli scholae Fiilopszallasiensis «pater noster» cuma- nicum late longeque divulgantes copias ejus ab iis et nonnullis auditoribus descriptas pcr totam terram Cummaniae diffuderunt, ita effectum est, ut jam anno 1774 Gabriel Terbolcs et alii aliquam copiam orationis facile sibi acquirere possent.^ Ste- phanus Bankos Fiilopszallasiensis eodem anno «pater nostcr» cumanicum Pestini C(n"am multis recitavit. ■* Collegium Debre- cziense duas orationis copias quo anno acquisiverit, non liquet, exemplar vero Kun-Szent-Miklosiense, quod in quodam proto- collo archivi municipalis exstat, uti mihi vidctur, ex anti(]uiori protocollo in novum transumtum est. Thunmannus in illa, (juam diximus, dissertatione duas collegii Debrecziensis copias publi- cavit, prof. VAmbery autem in dissertationc «Kun miatyank» ' Broniovii Mart. Dnscriptio Tartariac. Apud SchwandlniTum. Scriptures RR. Hun,^^ Lipsiae, 1746. in fol. 'l"i)m. I. pag. 833. V. jKRNl.v 1. c. lom. I. paK". 296. l'rstini, 1805 in 8. Tom. 11 pa.y;-. 481. 3 J. Jkrnky «Keleti utazas», Toni. J. pag. 288. 4 Du(jONlcs «Etelka» ed. alt. Tom IL pag. 481. Jkknkv 1. c. XLlV inscripta copiam Debrecziensem a Jerney publicatam emen- dandam instituit. Dugonics in libro «Etelka» primum anno 1788 publicato quinque orationis copias edidit, Antonius vero Gevay in collectione manuscriptorum rariorum jam undecim copias cono^essit. In sequentibus minus defectivam copiam Debre- cziensem Kun-Szent-Miklosiensi paulo correctiori unam juxta alteram collocantes comparabimus : bezen attamaz kenze kikte bezen attamaz kenze kikte szen leszen szen adon szenleszen, szen adon (apud Jerney: adoii) doson szenkiiklon doson szen kiikton (non kiiklon, quam formam Jerney habet) — — — nicziegen gerde aH kekte nitziegen, gerde, ali kekte bezen akomozne oknemezne berbezge pitbiitor kiingon bezen ako mezne, okne mezne, bergezge, pitbiitor kiingon (apud Jerney: okomuzne okne mezne hergezge pitpiitor — ) il bezen menemezne neszembezde jermezbezge utrogergenge il bezen mene mezne neszem bezde, jer mezbezge utrogergenge iltme bezne olg^^a manga iltmc bezne, otgyamanga kutkor bezne algya manna kutkor bezne, algya manna szen borsong boka csalH bocson igye tengere szen borsony (Jerney borson scripsit), boka csalh, botson XI,V (Jernky h;iii(l recte bocson cdidit) ii^yi tcngere Ammen («Ammen» cipiul Jekney (lesidenitur). VAmbery in illa dissertatione/ nti jam annotavi, textum paulo corrcctiorcm Debrccziensem emendandum suscepit, sed non omnia ei ex sententia succcsserunt, immo quaedam emen- dationes ejus contra naturam et indolem linguae cumanicae, quantum eam ex codice Venetiano novimus, plane repugnant. VAmbery orationem dominicam in hunc modum correxit : Bizim atamiz kini scn kokte sentlessen ad'in ddziinsen kdngliin nicekini zcrde eile kokte bizim ekmemizni ber bizge kiingon, al bizim ninemizni nizen bizde zcrmiz bizo-c dtrii o-cloenoe iltme bizni al zamanga kutkor bizni al zamandan sen bar scn ize tengri Orthographiam praecedentis textus non solum ab originali Debrecziensi, sed etiam a ceteris textibus, quos novimus, plane alienam esse, quisquis videt. Palaeographia multum abhorret a vocahum tam violenta permutatione. Octo exemplaria Jerney in scriptione e loci / inter se prorsus concordant, quam ob rem plane tentamen temerarium est hanc perfectam concordantiam pro nihilo putare. Ipse VAmbery dialectorum turcicarum peritis- simus loco citato observavit, orthographiam textuum «paternoster» cumanici a Jerney editorum phonologiae dialectorum baskiricarum, nominatim nogaicae et crimicae prorsus respondere et uti optime novimus, in iis dialectis pariter atque in kazanica vocales e et i inter se permutari solent. Auctor vocabularii cumanici codicis Venetiani et missionarii germanici, (jui magnam secundae sec- tionis partem scripserunt, vernaculam dialecti cumanicae pro- nunciationem recte et consequenter denotandam crebro non cura- bant et praecipue in transcriptione vocahum saepe a verro aberra- ' Nyelvtudomanyi KozlerrKinyek. Tom. IX. Fasc. III. Pag. 215 — 219. XI.VI bant, attamen in trascriptione nonniiUariim codicis glossarum vocales e et i contra praesentcm usum ozbegianum inter se permutatae reperiuntnr, e. g. cki loco iki, — eregirmcn juxta eriktini «abominatus sum», cf. cagataicum irikiudk, — clclic loco // «pax», - cl loco // «populus», — ciiidi^ cf. osmanicum imdi, — cnc loco cag. ing, crir loco cag, iriir «est» etc. Hanc eandem rem videmus in diversis manualium kazanicorum editio- nibus, in prima enim edjtione orationis dominicae de anno 1862 loco iscmcng sincng (rectius sincng iscmcng) isimi/ig sining le^^itur, at in ultima editione ejusdem orationis de anno 1868 jam isemeng sincng scriptum reperitur. ' Ceterum in ipsis dialectis cagataicis permutatio vocalis c cum / haud ita raro occurrit, e. g. ertd «mane», quod in quibusdam dialectis irtd sonat ; vocalis e dialectorum cagataicarum saepe i dialecti kasgaricae respon- det. «Pater noster» cumanicum in terra Cumanorum filins ab ore patris accepit et quamquam generationes recentiores formas vocabulorum obsoletas et quod ad etymon vix intelligibiles tandem aliquantum corruperunt, tamen genuinam sonorum pro- nunciationem aequis auribus acceptam ab omni corruptione so- licite custodiebant. E contrario auctores extranei codicis cumanici potius formas grammaticales vocabulorum, quam sonum res- picientes vernaculam linguae cumanicae pronunciationem haud ita raro alterabant. \'ambery non solum partem phoneticam, sed etiam formas vocabulorum orationis ad normam linguarum caga- taicae et osmanicae transmutavit, in locum glossarum parum notarum rariorumque vel saltem non ita multum usitatarum ahas in orientaHbus et occidentalibus dialectis usu tritas substituit ac formam pitbiitdr plane omisit. Idem loco kiktc «in caelo» kokte scripsit, at octo exemplaria a Jerney edita in transcriptione vocahs / (proprie iC) optime concordant. In codice quoque Vene- ditiano o et ii inter se nonnunquam permutantur, e. g. nzdi pro ozdi, sdiinclii pro siijiinclii, iilcb pro oleb, bori «kipus» pro biiri ' V. Gabkielis de Balixt «Kazani tatar nyelvtanulmanyok». Fasc. III. Pestini, 1877. XLVII etc, in (lialecto vero kazanica haec permutatio commiinitei obvenit, e. ii,. kiik ((caelum», sdjdiicc, iil — -, ?/.:: etc. VAmbery ali in cilc transmiitavit, at in ((pater noster» cumanico codicis Venetiani hoc loco item allcy scriptum est : koctii allcv icrda, cf. kazanicum alaj. VAmbery vocem oknoiiczne in cknicmizui transmutavit, at codex cumanicus hoc loco dtnidckimizni habet, cf. formam turcicam or. otmdk, mongolicam odmdk. Formam mcnc meznc VAmbery in o^iinemizni alteravit, at mihi haec mu- tatio perquam temeraria videtur, formamqne mene potius cum osmanico y<:7/c? ((malum» comparare mallem (cf. hungaricum fcne (( truculentum» etc.) Vocem pithiitdr, quam VAmbery a textu plane exclusit, cum ^^aj ^^aj (( perfecte» , ((plene» comparandam existimo. De ultimis textus vocibus, quae manifesto eulogiam continent, VAmbery duas contrarias opiniones protulit i. voces szcn borszony igyi ten^^ere cum sen bar scn — ize tengri transcripsit, id est ((quia tu es dominus deus», voces vero boka csalli bocson vel botson sibi prorsus ignotas esse dicit 2. eas simul cum praecedentibus conclusioni orationis dominicae secundum Matthaeum <(quia tuum est regnum » etc. respondentes dicit. Hae duae opiniones se invicem tollunt, voces enim notae in eulogia orationis cumanicae a conclusione Matthaei plane differunt, ignotae vero, si vere ignotae fuerint, ad nihilum recederent. Boka csalli, botson vel bocson mihi turcico orientali i^^L^ ^y^ ^jMj ^bjj respondere videtur, id est (( potens, (improborum) per- cussor et fortis es», cf. locum psalmi : ((quia, quem tu percussisti, persequuntur etc. ' Cum hac conclusione optime 8 v. psal. XXIV. convenit : ((Jehova robustimus et potentissimus ; Jehova potentissimus bellator», in textu originali : — — r\tpxh^ "1135 nin^ nn^i nv. n^T Itaque totam conclusionem in hunc modum vertendam existimo : « tu es potentissimus punitor, robustissimus dominus Deus», — hae voces sane conclusioni orationis secundum ^ 69, V. 27. XLVIII Matthaeum minime consentaneae sunt. Ecclesiae protestantes, uti notum est, orationem dominicam secundum Matthaeum recitare solent, scilicet cum vocibus: «quia tuum est regnum, et potentia, et gloria, in saecula. Amen»' concludunt, quam- obrem VAmbery orationem post tempus reformatorum a quodam missionario protestanti in linguam cumanicam conversam dicit. At, uti vidimus, voces citatae cum conclusione secundum Matthaeu:m minime conveniunt, ideoque tota sequela, quam ex consensu duorum textuum reapse non existenti Vambery deduxit, ad nihikim recedit, quin etiam hoc consensu posito equidem seque- lam praedictam talem existimo, ac siquis ex conclusione orationis Tungusorum ochockicorum secundum evangelium Matth.ei : TaMH XfiHHH 6HmHH i],apcTBO etc. suspicaretur eos protestantes esse. «Pater noster» kazanicum in catechismo ab anno 1868 cum vocabuhs Sincke patsalik etc, terminatur, sed hoc nihil impcdit, quominus ea Turcarum kazanicorum pars, quae christianismum adepta est, ecclesiae orientah graecae annexa sit. Quasdam orationis voces Vambery optime interpretatur i. scntldssdn «sanctificetur» ex hungarico adjectivo szent «sanctum» deriva- tum dicit, sed hic annoto, octo exemplaria a Jerney pubhcata formam szen exhibere et suffixum : hi scriptum esse, verborum enim denominativorum turcicorum suffixum la, Id et non las, Ids sonat, quod ultimum tunc tantum usurpatur, quum actio reciproca significatur, e. g. dostlasniak «conjungere amicitias», — cagataicum jakalasniak « se invicem per cohum corripere » etc. 2. dozilnsen Vambery apposite cum verbo turcico orientah tiiznidk «ordinare» comparat et hic annoto, in voce cumanica o loco //■ cagataici sciiptum esse 3. kiiklon vero, quod in quarto, quinto et octavo exemplario doctissimi Jerney koklon scriptum reperitur, turcico or. kdnoiil conparat, (juod proprie voluntatem signihcabat, — etiam hic permutationem vocahum o et ii obser- vamus 4. nitziegen prof. Vambery recte cum turcico or. nicdkini conparavit, cf. ^ ^ySi^} apud Pavet de Courteille, nezikkini ^ Cap. 6. V. 13. XLIX codicis Vcnetiani : nczikJcini koctd allcy ierda «sicut in caelo, ita etiam in terra 5. ;'6'r pronunciationi krimicae, nogaicae, kaza- nicae, baskiricae, kirgizicae ger, gir respondet ; codex Venetianus hoc loco ier habet 6. kilngdn secundum opinionem VAmbery perperam loco kiinon scriptum est ; equidem formam kilngon per erroneam repetitionem monosyllabi kiin, giin ab adverbio (bit) giin ortam existimo, quamobrem in secunda ejus parte gon^ kazanice kon et non kon vel kiln scriptum est. Codex cumanus hoc loco bngnn habet 7. // «abducere» VAmbery pro ^?/ scriptum existimat 8. neszeni apposite cum turcico ni^thn comparat, quod a nigdkiniy nigdkkini abbreviatum est g. jer niez «remittimus» VAmbery gerniiz legit et hoc verbum cum osmanico gaidirniak «persvadere», «reconciliare» comparat, equidem mallem formam jerniez cum turcico oy. jaj-, kazanico ycy- conferre 10. otgvauian, algya nian secundum VAmbery al ganian legendum est^ al enim in sermone turcico orientaH fraudem significat, ganian vero cum tur- cico jaman «malum» convenit. Assimikitio litterarum nasalium cum sequentibus dentahbus t, d, qualem in forma algya nianna (n) videmus, etiam in dialecto kazanica perquam usitata est, e. g. annan loco andan «inde», «illinc». In dialectis nogaica et bas- kirica eadem assimilatio obvenit, cf. exemplum a VAmbery citatum garkinnin loco garkindin «a consanguineo». Postquam correctiones clarissimi Hnguarum orientaHum professoris Pestinensis in praecedentibus soHcite examinavimus, earum auxiHo et ope exemplarii Kun-Szen-Miklosiensis totum textum in hunc modum emendandum proponimus : Bezem atamiz kim sen kiikta.. Senlasiin sen adinij ')=> Doziinsun sen kcingliing nigakkim gerda akaj kiikta. Bezem otmakemezne ber bezga biiton biiton bu g()n. Al bezem menamezne nigam bezdii jajirmiz bezga citrii gelganga. Ikma beznc al gamanga. CODEX CUMANICUS, d Kutkor bezne al gamanna(n). Sen bar sen : boka cali^k), bot(au) ige tengri. Ammen. Possessivum «nomen tuum» , «voluntas tua» in hac oratione per praepositionem pronominis separati sequenti substantivo cum suffixo possessivo conjuncto exprimitur, eadem dicendi ratio emphatica in Hngua hungarica perquam saepe usitatur et in hac re constructio hungarica antiquam cumanicam alterasse mihi persvasum est, in oratione enim codicis Venetiani loco sen adingy sen kdnglting possessiva senig (sening) atig (ating), senig (sening) tilemegin (hanleehing) obveniunt. «Pater noster» Cumanicum in pagina 126 codicis Venetiani ita scriptum legitur : Atamis kim kocta sen. Algiszle bulsun senig atig. kelsin senig hanlechin. bulsii senig tilemegin nezikkim kocta alley ierda. kundegi otmackimisni bisga bugun bergih Dage iazuclarmisne bisga bozzatkiL necik bis bozattirbis bisgit iaman etchenlerga. Dage iecnik sinamakina bisni kuurmagiL Bassa barce iamandan bisni kuthargiL Ame. Forma ditlsun loco cagataici bo/sun plane cum pronuncia- tione kazanica bul- convenit, jam ex his duobus orationis textibus quisque pronunciationis cumanicae cum kazanica perfectam quod ad vocales concordiam facile perspicere potest. Etiam in dialecto bosniaca loco vocalis 0 interdum u pronunciatur. ' In annotationibus manuscriptis notarii cumanici Gabrielis Terbolcs sequcntes salutationes repertae sunt : 1 . Zubet kJiaron 2. Haj majdon alfekor 3. Tenzade khinade 4. Istinivili tengite kelibe quae etiam in protocollo Kun-Szen-Miklosiensi in hunc modum scriptae occurunt : ' Blau : Bosnibch-turkischc Sprachdenkmaler. Pag. 21. LI Salutationes. La obcthe7'on ! alahajdom! Alafekor ! tenzene ! J^enade^ scini- vico tengctc Jiclebele. Has ultimas salutationes Jerney aliquantum diverse scriptas publicavit : Laobethrom ! Alahajdon ! Alafckor! Tenzene! Kenade ! Iszcinivico ! Tengelebele ! Voces praedictae etiam in manuscripto quodam Danielis CoRNiDES ita scriptae legi possunt : Laobetherom ! Alahaidom ! Alafel^or ! Tenzcne ! Kenadc ! Sci- nivisco tenorele helebele^ Haec ultima iectio a priori parum tantum differt. Versio hungarica salutationibus collectionis Gabrielis Terbolcs appo- sita diserte demonstrat, eas dialogum brevissimum salute accepta et reddita continere. Prima questio hujus dialogi Tenzene kenadc esse videtur, id est tinc scn mi kcnding «quomodo vales tu ?» Aman tinc turtungizmu enim in lingua turcica orientali «quomodo vales?» significat, kending yqvo tu quidem significat. Interlocutor questioni praedictae cum laobethrom, id est ^^sy^ y^\ v^ «optime valeo» respondet, quam laetam responsionem quaesitor cum exclamatione Alahha Jiamdan, AlaJiJia silkrdn accepit gratias Deo actas ita continuans: istdnib bild tcngridcn tilcrbcn «cum desiderio (sakitem tuam) a Deo exposco». S protractum copista facilHme cumy^con- fundere potuit et ita effectum est, ut loco siikrdn exemplaria wo^Xx-d^fckor exhibeant. Voces arabi^cae in liis salutationibus admi- rationem minime efficiunt, optime enim doctissimus Blau obser- vavit, Hnguam arabicam et persicam, plus quam Hnguae occidenta- les, indolem idiomatis cumanici afifecisse. Quum in Htteris summi pontificis Honorii IV. ad regem Ladislaum Hungariae de anno 1287 scriptis legimus, regem cum ipsis Saracenis conversari et hunc Htterarum locum cum sequentibus de eodem rege Ladislao vocibus Thuroczii : «cumanice et non cathoHce conversabatur»^ ^ Tom. III. Part. II. pag. 94. Fragmenta aliquot Diplomatum et Aetorum pubiicorum. Pag. 117. Inter Mss. Musei Nation. Hung. V. apud Jernky. Tom. I. Pag. 295 — 296, ^ Chronica Hungarorum. Pars II. cap. 80. d* comparamiis, Ciimanos in litteris Honorii Saracenos denomi- natos esse facile perspicimus, nomen vero Saracenorum in litteris pontificum ejus temporis sequtores religionis islamicae significare optime novimus. Doctrinam Corani apud Bulgaros, Chazaros, Cumanos propagatam fuisse multis et gravibus testi- moniis confirmatur. Voces arabicae ad cultum pertinentes in codice cumano Venetiano haud ita rarae sunt, e. g. Jiaziz 'yi\^, kiirban «sacrificium « , aval «initum)> etc. Nomina mensium Januarii et Novembris in codice Venetiano : safar ay et knrban baran ay (sic!), praecipue nomen ultimum doctrinam Corani apud Cumanos propagatam fuisse manifesto conprobant, ^S^ enim Muhammedanorum solemne festum est. Plan-Carpinus vero ac AscELLiNUS diserte dicunt, eos in terra Bissermorum populum cumanice loquentem, religionique saracenae addictum visitasse.' CoRNiDES in collectione rariorum annotationum aliam quoque salutationem manuscriptam possessit, quae super mensam dice- batur, sciHcet : Mikaniaz knnsennicnden szenakori kikenieniezne^ id est : KJianiuiiz kiin sen mcndan ! siina kor ikindkoncznc «Domine noster ! contentus esto nobiscum et da (nobis) panem nostrum.» Mikaniaz a forma Klianiniiz per transpositonem ortum esse vidctur, — quod ad verbum kiin vel kon^ cf. formam factitivam cagataicam JL/cv^Jo^ (kdndiirnidk) formamcjue dUjb^ «contentus esse » apud Pavet de Courteille, — verbum sun «offerre» significat, cf. cagataicum ^^l+j^ (sonniak), kazanicum snn-, quod ad formam suna kiir, cf. formas imperativi turcicas yyf3y^^ yfS^^yy^^^y^ « cs » , « cstc » , propiTe « videas, ut sis», «videatis, ut sitis». Secundum doctissimum Bohtlingk fortasse in formis imperativi jakuticis bisar, bisaring idem kor latitat.^ F^orma kikcme (nieznc) manifesto pro iknidk «panis» scripta est et haec ^ Fejer Cod. Dipl. Tom. IV. i. pag. 426. ^ Tudomanyos Gyiijtemeny. 1833. Tom. X. pag. 91. V. apud Jernev \. c. Tom. I. pag^. 296. 3 Jakutische Grammiitik, 303. LIII forma kazanico ikiucik ad littcram respondct. Etiam in liac brevi salutatione pronunciationem kazanicam observamus, scilicet e pro /, /7 pro o scriptum est. Nomina propria et f^eo^rapliica antiquiora Cumanoruni Hungariae quantum ea ex diplomatibus, conscriptionibus, cliro- nicis et scriptoribus historicis novimus, magnam partem tur- cicae originis sunt. Ipsum nomen Kuthen celeberrimi ducis Cumanorum cum vcrbo chivaico kiitmdk, kazanico kot- « pasto- rem agere» connexum est, pastor enim in antiquis temporibus et ducem et regem significabat. Nomen Arbuz cum cagataico arhaiuak, arbatuiak «consiHari» convenit {arbagci « consiliator, » ex quo per formam intermediam a7'hav , arhau (hphtongo au tandem in o, u contracto forma c?;'<^?/-facile oriri potuit). Turtul, nomen nobilissimi Cumani, cujus memoria in nomine loci Tortcl faln adhuc viget, cum antiquo hungarico turnl, cagataico turgul «falco, » mongoHco tnrlak «corvus» convenire videtur. Nomen loci Altak szdlldsa, hodie AtokJidza cum cagataico aldag «dolus malus» convenit. Baych scdlldsa, quod «descensus» dicitur, quod ad primam compositionis partcm cum hatik kazanico «terrenum palustre, » «profundum» idem esse quis non videt. Nomina Keldech, Kuchmeg, Iteg, Tescench, Byter, Isok, quae omnia clarissimus Stephanus GyArfAs in secundo volumine egregii operis sui «A Jasz-kunok tortenete» inscripti retuHt, sane tur- cice sonant. In diplomate de anno 1347 arcliivi Comitum ZicHY : nomen gentis Cumanorum cJicrtau memoratur, quod nomen etiamnum sub forma Cscrtdu viget et cum cagataico (^Ljwj^s. «abyssus, » «vorago» idem esse videtur : «No,s comes KuMCHEG, capitaneus Comanorum gencrationis CJicrtau.^^' In hoc ipso diplomate Kumcheg ita loquitur : «ex permissione Churchy fihi nostri — — — annuimus et concessimus, duode- cim comanos filtreas domus habentes, videHcet Paulum dictum Chyta, fiHum Manthula, Thomam et Nicolaum fiHos ejusdem Manthula, Mesther fihum Nicolai, Bolden fihum Jamulo, ' n. Tom. pag. 268 — 9. LIV Kystre filium Japza, Tastra filiiim eiusdem Japza, Beke filium Althabarz. — — • — — — » Nomen Manthula ■ fortasse ex arabico JtX-co «praestantior ligni agallochi species» depromptum est, cf. formam persicam xJtXAxi. In diplomate reginae Elisabethae de anno 1367, die 28 Aprilis capitaneus Karla ! nominatur : — — — — — « Sub capitaneatu Johannis fiHi ' Stephani fiHi Karla capitanei Comanorum nostrorum genera- •< cionis Chertan constitutis, speciaHter Choba, Umul, Olaka, j Bese&c» In diplomate quodam de anno 1325 nomina trium i nobiHum Jazygum famulorumque unius eorundem memorantur : ; «Jazones circa Chabam (hodie : PiHs Csaba) commorantes : ' Chatharch, Zudak, Byk et famulum eiusdem Karachinum i ac Chywach — — — — ,» cf. vocem ^agataicam ^^U^- In diplomate regis Stephani V. de anno 1266 nobiHs quidam cuma- nus «comes Parabuch » nominatur, cf. chiv. dig' «princeps». In ■ antiquissimo diplomate archivi districtuum Jazygum et Cuma- | norum, quod diploma anno 1323 rex Carolus I. dedit, sequentia | nomina Jazygum conscripta reperiuntur : « Jazones fideles nostri : Larzan fiHus ZoKAN, Iwachan fiHus TuRDUH, Jacobus filius 1 Keskene, Chareth fiHus Ambultan, Demetrius fib Gubul, ■ Stephanus Beegzan, PauHis fiHus Mokzun, Andreas fih Chakan^ Zakaran et Georgius filius eiusdem, Demetrius fiHus Keyan, ' Stephanus fihus Kurman. Hurz, Arpan, Andreas fihus Zuagan, ; Zaduk fiL Kalhen, Georgius fil. Magar, Petrus fiHus Chamaz.» ; FiHi in hac nomenclatura jam nominibus christianis appeHati j sunt, at nomina patrum excepto Magar, quod cum Magyar ! idem esse videtur, prorsus indolem Hnguarum turcicarum redo- lent. In conscriptione possessionum cumanicaHum sedium Mysc, Kyszalaas , Layos , Szabadzallaas de anno 1557 locus Karah \ «nigrum» et praedium Thazlaar, (n^xlLj «lapides») memorantur, ! quae nomina turcicae originis esse dubium non est. In nomen- ckitura Cumanorum majorum sedis Koolbaaz anno 1572 con- scripta' haec quoque duo nomina locorum memorata reperiuntur: j ' «Summarius extractus Possessionum, colonorum, censuum, Muneralium, et ; aliorum proventuum, pertinentiarum, Arcium Agriensis, et Zarwaskew, ac Jazigum, LV Nagithurgon et KystJniigon, in c|uil)us tliurgon a radice verbi turcici tur derivatum stationem, hun< !'-^'/J'' —^■'^'^(uv i7i\ ziltt u>qa\v slvac t(o<^ r£ (/).).(ojtl(ov xa\ T(ov la>jpoitaT(ov Touq ^couq avouolo>jq' Touq luv yap sival y(jJ.t7:n>)A (ortTt x(i\ dvii p(07:o(paytiv, Touq (Tz xa\ t(ov a?.).(ov ^(ixov a^iiyeadac. x. t. )..^ Herodotus vero Hnguas scythicas haudquaquam ejusdem indoHs esse dicit, ita e. g. Gelonorum linguam a Budinorum clare distinguit et hoc loco sane linguam Gelonorum non graecam, sed scythicam intellexit, nam linguam graecam a Budinorum idiomate distinguere minime opus fuit, " — aHo loco Hnguam sauromaticam ab aHorum Scytharum Hnguis (Hversam esse tradit.^ Strabo diserte ait, Graecos nomen col- lcctivum Scytharum propter rerum ethnographicarum ignorantiam falso usurpasse, quippe antiqui Graeci varietatem populorum septemtrionis ethnologicam non satis perspicientes omnes eos populos nomine Scytharum appellabant : (pyjp\ yap xaTo. t/jv t(ov (j.()yf).i(ov ' ED.yjorj (w^av, (oansp Ta 7Tf)()-^ jdoppav fiipyj za yvojpciw. kv\ ov^rw.Tc ^x'')(Uj.q ix('i.).o'jv rj v(w.('jd(xq, (oq Oarjpoq, — — — , vc'' iv ovon.a t(ov xa(f ixaaTfJ i(^v(ov TaTTonivojv fjca Trjv ayvocfjv, o'jt(o to. ptarj i.ppcv(j 7Z('i.VTfj .\\(Uo7it(jv xfjXtcaBfjc Tf). 7rp(jq (OXSfJ.V(p. fW.pTUpSC (jk TO. TOca>)TfJ^ Justimis Pompcji Trogi epitomator Scythas ipsis Aegyptiis anti(|uiores dicit : « Scytharum gens antiquissima semper habita ; quamquam inter Scythas et Aegyptios diu contentio de generis vetustate fuerit, » « His igitur argumentis superatiis Aegyptiis, ^ Strabonis Geoirraphica. Recognovit AuGUSTUS Meinekr. Lipsiae, 1853. Vol. il. Pag. 415. ^ Lib. IV. cap. 108. 3 L. c. cap. 117. •♦ Lib. I. cap. II. §. 2y. Editio Teubneriana, recognovit A. Meinxke. Vol. I. pag. 43 (Lipsiae, 1853). IVlI antiquiorcs semper Scythae visi»' et chronop^raphi christiani antic|uissiniarn epociiani regni Scytharum in Asia Ixu>it(Ti).6q nominant. Nomine collectivo Scytharum etiam diversas gentes turcicas contineri c nube testimoniorum elucet. Massagetas, Alanos, Sacas, Parthos, quos anticjui communiter Scythas nomi- nabant, scriptores recentiores graeci diserte Turcas dicunt, sic Theophanus Byzantinus Massagetas, quos Persae sua Hngua Kermicliiones dicunt , Turcas esse non dubitantcr asserit. ^ Alanos a Massagetis ortos fuisse Ammianus Marcellinus disertc dicit : «Alani ex montium adpellatione cognominati ». Sacae, quos Strabo simul cum Massagetis memorat,^ oHm intcr Oxum et Jaxartem easdem regiones habitabant, quas per omne tempus populos turcicos occupatas tenuisse notum est. Parthos, de quibus paulo infra uberius disseremus, doctus praelatus GalHae GuiARDUs de Lauduno initio secuH XIII. cum Turcis ejus tem- poris in indole populari optime convenire dicit : «Nam modos qui Turci, vetere sunt nomine Parthi.»^ Hoc loco observo, in nornine coHectivo regum Parthorum arsak (apud scriptorcs romanos arsac-cs) et in nomine ethnico Massagetarum (Mas-sag) nomen antiquum Sacariim (apud graecos Idxa^ procul dubio inclusum csse. Vox sak, saka cum voce turcica orientaH ^Lw «prudens,» «inteHigens,» «sanus» eadem esse videtur. — Nomina geographica regionis a Ponto Euxino usque ad mare hyrcanicum apud antiquos scriptores magnam partejn auxiHo Hnguarum turcicarum sufficienter expHcari pos- sunt at(jue quacdam nomina in turcicis tantum Hnguis eam significationem habent, quam eis scriptores anticjui attribuunt, itae. g. Temerinda, Karbaluk, Graucasus, Silyn &c. Plinius in VII capitulo libri VI «NaturaHs Historiae» originalem significa- tionem nominis Temerinda (aL ecHt. Temarunda) « maris matrem» » Lib. IL cap. L 2 In Photii Bibliothcca, 1824, in 8. Pat,'-. 26. a. 3 Lib. XI. cap. 8. 4 Du Ch[';sme Fr. Historiac Francorum Scriptorcs. Lut. Parisiorum, 1641. Tom. IV. pag. 889. V. Jerney libro c. Tom. II. Pag. 164. LVIII dicit : «Tanain ipsum Scythae Silyn (al. eclit. Sinum), vocant, i Maeotin : Temerinda, quod significat « matrem maris. » Sic et | DiONYSius Maeotin iizzioa -6)^to'j vocat. Primam partem vocis ! compositae cum turcico tiugis, tcngiz^ hungarico tenge}' optime i convenire persvasum habeo atque in forma hujus vocis terncr j (pro tcngcj-) antiquum exemplum permutationis soni ^' cum r \ in Hnguis turcicis, praecipue in cuvasica multum usitatae \ conspici potest. In forma turcica orientaH kozeng «fenestra» sibilans .:: ancipiti dentah r verbi kdrmdk respondet et hanc ipsam permutationem videmus in forma factitiva verbi kdrmdk : j kostdnndk « monstrare, » cf. jacuticum eocttop juxta KorocryH etc. ; Etiam hoc annoto, in forma tcmer a Plinio tradita hanc ipsam j permutationem vocahum e et i occurrere , quae in dialectis i turcicis prope Maeotin et postea usum obtinuit. Plinius falso | pro n, m scripsit. Nomen Silyn turcico orientaH ^-si^*" respondet, i quod «lucidum,» «splendens,» «Hmpidum» significat. Scythae J etiam Jaxartem «SiHs» nominabant (hodie v-v**' vel v-y*' lj>4>.) Idem Plinius Scythas montem Caucasum sua Hngua Graucasiim (aL edit. Croucasim, quod mihi quidem meHus videtur) nominasse ' dicit : «Scythae ipsi Persas, Chorsaros : et Caucasum montem, , Gi-aiicasum^ hoc est, nive candidum.» ' Kar in Hnguis turcicis «nivem» et okar «altum» dicit, quod ultimum in formis ^?^^^?;^, uig. okan^ cag. ogan «ens supremum,» «deum maximum» signi- i ficat. Nomen Graucasus a Plinio traditum e turcico kar aukas \ (aiikar) «altitudo nive candida» compositum esse haud ita \ incredibile est, sibilans enim formae Graukas facile in ancipitem I dentalem r transmutari potuit (cf. exempla paulo superius ahata et uiguricum tormdk, tiirmdk (in glossario VAmbery") cum I cag. tozmdky £ag. okar, altum o. too Xz'/t)i\^Toc, iieTa^u BofiuaiJivouq, xa\" lavf/ou npcoTYj ii.v> iaTVJ rj tmv rsTMw if//^nca, ZTzecTO. o'c 7'upsyiTac (lortasse Tussagetae Plinii) i/.ed'' ou-s ol 'A/C^^-es' Iap}mTac xac o'c Uaailecot Ityo- lO. ' Histoire de L'Empire Ottoman. Constantinople, 1871. Tom I. Pag. i( ^ Memoires de TAcademie de St. Petersbourg. VI. Serie, tom. I. pag. 550. 3 Lib. VII. cap. 64. ■* Lib. II. cap. I. 5 Z. (1. U. M. G. Tom. XXVII. Pag. 383—591. Bickkll, dic Gedichte des Cyroi,lanus etc. LXII //.rvof X(u O-jrtyot, To u.h> Tzlio'^ '^onddsg, o?Jyo: ds yewpyeag in;f/.3?,o'jasyoc.^ Si vero nomen Tiiregetarum cum nomine Tussagetarum Plinii idem esset, quod non dubito, Urgos quoque cum turcis Plinii unum eundemque populum significare firmiter crediderim. JoR- DANis nomen Hunnorum etUgurorum ita conjunxit, ut ii apud eum in loco sequenti nomine composito Hunugurorum nuncu- pentur: «Hunugori autem hinc sunt noti, quia ab ipsis pellium murinarum venit commercium», " quamobrem «pellis» in lingua rabbinica S31S' ''31K dicta esse mihi videtur,^ nomen enim Hunno- rum in idiomate syriaco interdum sub forma Unoje apparet. Theophylactus Simocatta Uaros, id est Avaros et Chunos uno eodemqe nomine Ugoros dicit."* Nomen Khagani, quod supremum ducem apud Avaros significabat, nomina minorum dignitatum tndun et jiLguy (cf. verbum turcicum ;jUjy», quod non solum «tenere», «possidere», sed etiam «regnare» signifi- cat), ipsum celeberrimi Khagani nomen proprium Bajan (cf. cagataicum ^Ls «dives», «princeps»), denominatio sacerdotum Avarorum a Theophylacto tradita^: bokolabra, cujus formae primam partem doctissimus P. Hunfalvy cum voce turcica ^yi comparavit,^ Avaros gentem turcicam fuisse diserte com- probant. At non sokim Hunni, Avari, Cumani, sed etiam ahae tribus turcicae terram Desti Kipcak inhabitantes apud occi- dentales uno vocabulo Ugori denominati fuerunt. Jam doctus Olivieri, qui diplomata ct hbros reconditos historiae Januen- sis indefesse scrutatus est, annotavit: «hngva ugaresca o uga- rica era forse Tidioma tartaro degh oigurs (sic !) molto simile al Turco».'' In chplomatibus Eliae et Iharcassii, originahs ho- rum tractatum lingua «ogarescha» dicitur, at in aho tractatu de anno 1387, cum sex tantum annis post datum Eliae con- ' Lib. VIL cap. 3. 17. ^ JORDANIS hisce vocibus addidil ; «quos tantorum virorum formidavit audacia» 3 Vide Elias sub radice "l^HD in Tisbi et passim. 4 Lib. VII. 8. 5 Lib. I. 8. ^ Magyarorszag Ethnographiaja. Pag. 152. 7 Histoire et Memoires de rinstitut Royal de France, classe d'Histoire et lit- terature ancienne. Tom. III. Pag. 117. LXIII scripto haec eadem lingua jam non «ogarescha •>, sed «hngua tartarica» denominatur: «et praesentis instrumenti de hngua tartarica») etc' Non solum Januenses, sed etiam ahi scriptores occidentales Turcas Tauricae et chanati Desti Kipcak «Ugores» nominabant. Nomen Ugor cum nomine Turcarum eponymo Oghuz idem esse videtur, historiarum enim scriptor persicus Resideddin simul cum tribu «Oghuz» sequentes tribus: Kip- cak,- Kangh (cf. trium tribuum bissenicarum nomen KyVNGAR), Karlik, Kalagi, Agac-Eri et Uigur nemorat. In hisce formis ejusdem nominis: ogor, ugor et oghuz permutationis sibilantis cum r alterum antiquum exemplum conspicimus, cf. nomen a Plinio traditum Temerinda nomenque Neptuni scythicum Thamimasadas. Tribum" Oghuz Russi interdum Polow-zi no- minabant, Polow-zi vero Cumanos significare constat inter om- nes, Cumanos autem Theophylactus \. c. simul cum Avaris Ugoros nominat; his praemissis sequitur nomen Ugor et Oghuz ejusdem originis fuisse. Chalcondylas Oghuzorum duos prin- cipes Duzalpes et fiHum ejus Oghuzalpes cum Byzantinis behum gessisse dicit. Tribus Oghuz postea «Turkornanorum» chcta est, at ramus quidam tribus Jomut Turkomanorum Ogurcali et non Oguzcali dicitur.^ De origine autem Turco- manorum H. Kiepert L c. pag. 58 haud dubitanter asserit, eos Daharum, Massagetarum, Parnorum progeniem esse. Ipsum nomen Ogur «secundam fortunam», «bonum omen» significat. Cumanos Theophylactus uti jam vidimus, Ugoros, Ibn Foslan et ahi scriptores orientales et occidentales Turcas, Georgius Cedrenus Scythas nominat : rh tClv ()i)^o)vi>ho^j appellabant^ quod nomen etiam apud Turcas invaluit. Flumen Kuma, quod a Caucaso j oritur et in mare Caspium influit, nomen suum itidem a Cu- manis cepit. Kumam antiqui cUdon» nominabant. — In libro \ «Gihannuma» inscripto oppidum Cumanorum ,^.f^ memo- 1 ratur, c|uam formam nominis per negHgentiam scribarum a \ ^l^ [^yjyjS) «laetitia», «faustum nuncium», «dehciae» corrup- j tam crediderim : ^-aji-^ sOwSsol^ y^ ^b ^\^Lls sOwJ «^>-s «-LtLoxl J-«^ | ^3w4Jl ,,_>jwSXj v*-5^ lj vuv elaiv iv arjzocq s^ovreq TOiauva yvco- pca[ia.Ta loaTe dta^topl^sadai auTdlq xac voecadac Tcveq Te ijaa.v, ') ReHgio Muhammedanica, quae in regnum Bulgariae jam seculo IX et postea in Chazariam quoque penetravit, etiam apud Cuma- nos propagata fuit, eam Cumanorum religionem scriptores ecclesiastici latini posteriores «ritum tartaricum» nomina- bant, ita e. g. Joannes diaconus Kiikulloiensis : «Hic etiam gentem Chomanorum, ritui Tartarico involutam — ad fidem Cathohcam converti procuravit (scihcet Ludovicus I. rex Hun- gariae) » ^ etc. Kazvini in cosmographia^ annotat, Ghuzos sui temporis christianos esse; in hac re celeberrimus cosmogra- phus manifesto erravit, attamen nonnullos Cumanos id tem- poris ad fidem christianam conversos fuisse, haud ita incredi- bile est. Kazvini post terram Ghuzorum regionem Kimak no- minatam descripsit, quod nomen loco Kumak scriptum esse persvasum habeo, inter vocales enim i et u pronunciationis tur- cicae parum tantum interest. Kazvini ait, incolas hujus regionis scripturam propriam habere et Ghuzos monti sacro hujus ter- rae Menkur nominato cultum tribuere. Vox menkur mihi ex duobos vocibus mcngii et ur composita videtur, quarum prima «aeternum», secunda «dominum» significat, cf. adjectivum cumanicum codicis Venetiani mengu, e. g. pag. 144 cod. mengii ' De administratione. Pag. i66, 167 ed. Bonnensis. ^ V. Jerney 1. c. Tom. I. Pag. 59. ^ Ed. Wu.si ENEEI.D. Gottingae, anno 1848. CODEX CUMANtCUS. € LXVI jlllar «innumerabiles anni», «aeternitas» et vocem ur, quod non solum in linfj^ua hungarica, sed etiam in lingua bulgarica «dominum» significat, v. «bellum Troianum» medio seculo XIV conscriptum. ' Fortasse in nomine Scytharum «Sakaurak», cjui regem Parthorum senio confectum Sinatroklcni regem suum elegerunt, urak itidem dominum significat/ Cumanos posteri- ores artis scribendi gnaros fuisse Bohuslavus Balbini diserte dicit : «Superest hodieque aliqua barbarorum memoria non pro- cul Evanczicio et Oslovanensi Coenobio, insigne templum Chri- stianorum, in (juo plurima Cumanorum sepulchra et saxa litteris illoriiiu incisa spcctantur, quibus saxis totum fere TempH solum stratum est, ut ipse vidi.»^ Ceterum hanc Bohuslavi narra- tionem ego quidem vix veram esse putaverim. Cumani isti sub tempus Belae IV. regis Hungariae anno 1253 in Moraviam irrumpentes eam devastaverunt et a scriptoribus chronichorum bohemis «Latrunculi et Antiambulones nuncupantur.'* Seculo XI Cumani jam ad Danubium quoque pervenerunt et ab eo tempore crebris incursionibus non solum principem Kijewen- sem et imperium byzantinum, sed Hungariam quoque mole- stabant. Johannes Scylitzes tribum Uzorum in imperium byzan- tinum incursiones ab anno 1064 fecisse dicit. Celeberrimus Turcarum princeps Alp Arslan in pugnis saepissime valenti Uzorum auxiho usus est, ita unus eorum dux Ansiz Ibn Abik imperio principis Turcarum Palaestinam subjecit. Edrisi totam Cumaniam longe lateque patentem sui temporis &ajUjJ( nominavit, Rabbi Petachja vero Cumaniam non hoc nomine, sed "ilp ap- pellat. mp prb in litteratura rabbinica linguam arabicam sig- nificabat, sic vocabulum a"n't2nx Aben Esra scribit esse notum Tlp JTC^J:,- □"'^'ip autem Tartaros sensu collectivo denominat. Cumanos cum Avaris conjunctissimos fuisse jam nomen Cher- ^ MiKLOsicu «Uie Slavischen Elemente im Magyarischen». Viennae, 1871. Pag. 60. ^ LuCL\NU.s «de vita longaeva» cap. 15. 3 Epitome Historica rerum Bohemicarum. Pragae, 1677. Pag. 267. ■♦ Jerxey 1. c. Tom. IL Pag. 107. 5 JOHAXNis BuXTORFii Le.xicon etc. denuo edidit et annotatis au.xit Beknar- DUS FisCHERUS. Lipsiae, 1875. LXVII MiCHioN tliserte comprobat, de quo nomine Thp:ophanes anno- tat, Persas eo Turcas denominasse,' at vox cJicrni inde ortum esse videtur, quod Persae falsa etymologia delusi nomen Ava- rorum Uar «locum munitum, prohibitum», id est ^ys^ interpretati sunt, ^nLj enim in lingua persica fossam, locum munitum signi- ficat.^ Theophilactus, uti jam vidimus, Ugororum duos ramos Uar et chun nominavit et Theophanes eosdem conjunctim a Persis chcrmichion appellatos esse asserit. Avaros igitur cum Cumanis arctissimo affinitatis vinculo conjunctos fuisse firmiter credo. Avaros Ptolomaeus Parnos vel Aparnos denominat et eos prope Hyrcaniam ait habitasse, at in illa regione jam ab antiquissimis temporibus Parthos habitasse constat. Strabo Apar- nos Dahas esse dicit : zoix^ o ow iv afitaze/ia eianXiovz: to hV/.nTtcov 7iihi.)'oq, 7za()or/,o~rj~ ^''p^ns «calcei lanei» persicum (^♦xoIj, cf. turcicum basiuak^ — T^itO «orbis, cHscus» persicum iy^.kx.), turcicum or. taoar, jacuticum /aTi, turcicum occ Hyj^sxxlo, — "IIDDJ^, turcicum or. asL' Non solum jjjlossac prae- dictae, sed etiam concordantia narrationis «G6sht-i Fryano» pehlevicae cum quodam textu kir^^izico a Radloff edito, quam concordantiam Reinholdus Kohler in summa perfectam esse demonstravit'' (Kirgizos H. Kiepert Sacarum progeniem dicit), ipsaque natura et indoles linguae persicae, quae in quibusdam rebus indoli Hnguarum turcicarum maxime congruens est, Per- sas cum Turcis, imprimis cum Parthis insigne ac longum ha- buisse commercium evidenter comprobant. Scriptores persici Parthos docente Vullers ^5^^ nominabant, quod nomen in lingua persica Turcas designare notissimum est. NonnulH scriptores occidentales Cumanos plane Parthos nominabant et uti jam nunc post supra dicta asserrere pos- sumus, haud immerito. Radevicus de Cumanis ita scripsit : «cjuo viso Poloni de tam improviso malo percussi, et vehementer exterriti, cum jam nihil praeter exitium sui, et destructionem terrae superesse viderent, quamvis auxiHo vicinarum gentium, Ruthenorum videHcet Parthorum, Pruschorum et Pomerano- rum maximum coHegissent exercitum, in sola fuga spem vitae constituunt. ' Locum precedentem et ea, quae sequuntur, vir insignis eruditionis J. Jerney in dissertatione «Parthia» inscripta, quam volumini II. operis « Keleti utazas» («itinerariiim orien- tale») adjunxit, jam anno 1851 pubHcavit. Vincentius Kadlubko scriptor historiarum polonus ("{• 1223) in sequentibus Cumaniam Poloniae vicinam Parthiam Cumanosque Parthos nominat : «Isto- rum (Polonorum) vero hinc usque Parthiam, isthinc usque ' Z. d. M. G. Tom. XXIII. Pag-. 268—273. ^ Z. d. I). M. G. Tom. XXIX. Pag-. 633—636. 3 Mlraiorii Scriptores rerum Italicarum. Mediulani, iol. Tom. IV. Pag. 712. Ungariam, illinc usque Carinthiam crevit accessio. « Item « Rur- sus Sbigneo muliebriter illacr^-mante Parthi Poloniae fines popu- lantur, quos trans flumina tandem consequitur Boleslaus, et hostes passim fundens, captivos suos ense redimunt, et Praedones in praedae praedam convertit. » Item «Verum ille Parthico plus quam Parthus fugam eligit potius et Marii exemplo in Mazoviae carectis delitescit. » Porro «Adest namque Dux Bel- ziae Vseuoldus cum Principibus Laodomiriensium praecipuis, cum electis Tibianorum turmis, cum Parthorum milHbus urbis subsidio.w Denique « Romanus (Dux HaHciae) Duci Leszkoni obnixe supplicat, eum perpetuo ut famulatu sibi obHget, ut ejus obsequio cunctis Ruthenorum Principibus ac Parthorum per ipsum partibus imperaret.» ' Anonymus Saxo de Russis et Cumanis a MongoHs anno 1222 devictis in hunc modum scripsit : « Temporibus istius Imperatoris quidam exercitus de Asya exiens, qui juxta fluvium, qui Than appehatur, habitabant, invaserunt Parthos, quibus Rutheni auxiHum ferebant. commiseruntque cum Thataris praeHum, et victi sunt. Conciderunt itaque de Rutenis et Parthis ad centum miHia hominum.»' In chronicis Hvoniensibus de eodem facto ita refertur: «1221. Eodem anno fuerunt Tartari in Terra Valvorum paganorum, qui Parti a quibusdam dicuntur. — Et pugnaverunt Tartari cum eis, et debeharunt omnes in ore gladii, et aHi fugerunt ad Ruthenos petentes auxiHum ab eis. » ^ Teophanes Byzantinus, uti vicHmus, Avaros et Cumanos loco citato Massagetas nominavit, genus Massagetarum vero ab antiquis scriptoribus, ita e. g. ab Ammiano Marcellino saepe- numero cum Parthis adeo confunditur, ut unum ab altero vix cHstingui possit. Parthos vicissim nonnuHi scriptores expresse Hunnos dicunt atque apud eos Hunnorum nomen proprie Cuma- nos significat, Nicephorus Gregoras enim (Hserte dicit : ^/ywof ok o'jToi /.at x6im\/o'. i/.(i.}j)'jv7o.'' Hunnos, uti jam \icHmus, scriptores ^ Dllgossi Hist. Polon. Lipsiae, 1712. Tom. IL Pag. 604. 675, 682, 787. 814. ■* MKNCKENn Scriptoies rerum Germanicarum. Lipsiae, 1730. Tom. IIL Pag. 123. i Gruberi Origines Livoniae. Francofurti, 1740. Pag. 150. ■» Hist. Byz. Lib. I. Pag. 36. (ed. Bonnensis). LXXT orientales et byzantini Turcas dicunt, ita Theophanes, ' Theo- PHYLACTus " et alii. — Gentes turcicae ab anticjua Partliia usque ad Pontum Euxinum contagione Hn^uiaruni, nioruni et diversa- rum institutionum gentes vicinas iranicae orisj^inis per lon- (^issimum tempus haud parum afficiebant, ita e. i^. vocabulum parthicum karta et kei-ta Blau docente in omnibns iis rcf^ionibus (solum vel in compositione) nomenclaturae geographicae inser- viebat, quas regiones a Caucaso usque ad Oxum sitas gentes turcicae originis oHm occupatas tenebant, hoc autem vocabukmT, uti AsiNius QuADRATUs auuotavit, in Hngua Partorum urbem significabat : to o iau rfj nafnluo.Uov (pMvfi . . . Tiohq. Hoc idem voca- bulum etiam in quibusdam nominibus geographicis persicis, e. g. Darabgird, Walashgird obvenit. Paulo ante vidimus Par- thorum cum Persis commercium et nunc de vestigiis liujus con- tagionis in antiquam linguam Armenorum pauca tantum produ- cemus. Mordtmannus in dissertatione « Entzifferung und Erklarung der armenischen KeiHnschriften von Van und der Umgebung» ^ de formula perquam usitata Anaidinini usvasini annotavit, for- man Anaidini vel potius Anaidinin in genitivo positam esse et in lioc exemplo eadem turanica contagio conspici potest, quam jam in versione BibH'ae a Mesrop confecta et in scriptis anti- quissimorum historiographorum Armeniae Mosis Chorenensis, Eghisae et aHorum vidimus. Mordtmannus genitivum praedictum apposite cum suffixo genitivi turcici viUju vcl ^y comparandum opinatur et nomen summae divinitatis Armeniorum Anait e dua- bus vocibus an et ai compositum esse dicit, quarum prima cum notissimo nomine divinitatis turanicae an, secunda yero cum voce turcica ^^1 «luna» convenit. ' 0'jvvrj[, ou; zat 'IVjupx.ou; Xi^cVJ Eto')^a[i.c7. Item Ojvvot, ou; ■/.a\ Toupxou; xTKjvMkii^i tol; tjA- Ao"!; YV(opi[i.(LT£pov. Lib. i. Pag. 378. Item Pag. 47. (ed. Bonnensis). ^ 'IVov Oovvfjjv Toiyapouv T'ov 7;pb; -o) p&pp* "'1? ^w cdJ; Toup/iou; s'.Jfo; llspaat; aiioxaXav. Pag. 124. editionis Bonnensis. 3 Z. d. I). M. G. Tom. XXVI. Pag. 470, 471, 493. VI. In semiticorum populorum litteris genealogia insignem (jbtinuit locum. Assyri, Arabes et Hebraei genealogiae alte re- petendae curam solicitissime semper egerunt. Quare scriptores hebraeos posteriores Chazarorum et aliarum tribuum turcicarum iis affinium genealogiam conscripsisse non est, quod miremur. Peregrinator hebraeus secuH IX. Eldad ha Dani in libro de decem tribubus israehticis genealogica quoque scripsit, sed relatio ejus solummodo abbreviata superest. Josephus ben GoRiON in libro ei attributo' (p"'"!'!^ |3 ^P^"" "l^P) sequentes dicit esse filios Togarmae : inT ^pm-L:! sr2:m n:bm di:,tSki ir::£i nnD dhx: mns^'^ nrs dh n)2"i:in h^: D^:in Dm Dmx:r Ss ms^is rm^\ pssiD D^rn n':'^ bs pb^Di narxi inn /Din )iapir\ SrsT^ ^"rc^ir^ hv D^:in "^r^iisi n:bDi n::is "[x ^dx sin bn'n nn: Nomen Di:^'''?^ Harkavy optime in Dl^xSbi^ correxit, hoc enim nomen etiam a Constantino Porphyrogeneta simul cum Chazaria et terra Bissenorum memoratur : ajicoxtazac dk /j nar^cwxx}a ix iu\/ 0'jZiaq xax Xa^apiaq uooi rjiizpwj 7ii\/zt, ix (Tz. AhvAaq r^ntpoi^j i^ x. r. X.'^ Nomen s^^D^n- uti Harkavy ad hanc vocem recte admonuit, pro T:nD scriptum esse videtur. Burugundos Agathias cum Hun- norum aliis tribubus, cum Kutriguris, Utiguris (Kuturgur, Uturgur) conjunctos memorat et eos expresse dicit tribum quandam Bulgarorum fuisse : «hi omnes .... et Hunni vocita- bantur, seorsum tamen et per generationes .... partim Cotri- guri appellantur, partim Ultizuri, partim Burgundi, partim alias» etc. («De bello Gothorum et aliis peregrinis historiis. » Lib. IV. secundum versionem Christophori.) Nomen nD sane pro n: scriptum reperitur, copista enim hujus loci ansulam g paulum protendens ejus formam facile in b transmutare potuit. Rex autem Chazarorum Josephus in Htteris ad R. Chasdai sequentes dicit esse X filios Togayuiae: ^ J. FCr.ST Bibliotheca Judaica. Lipsiae. 1863. Tom. II. Pasj-. iii — 112. ^ «Testimonia scriptorum hebraeorum de Chazaris.» Petropoli, 1874. Pag. 48. I.XXIII I. n:is (IJgn) 2. nTD (L)ursu) 3 T1S (Avari) 4 pix (Hunni) 5 brn (Basilii) 6 Knn (Tarniach) 7 nD (Cliazari) 8 m:ii (Zagora) 9 ni^^D (Bulgari) lO • T1SD (Sabiri) ' Harkavy pro pix rectius n^li^ legendum existimat , at Paulus Cassel quidem hanc diversam lectionem non accipit. Ego vero sub nomine Hunnorum hujus nomenclaturae expresse Cumanos intellectos fuisse firmiter credo, qui enim quaeso Hunni X secuh simul cum Avaris, Bissenis, Bulgaris memorati esse possunt, nisi Cumani fuerunt ? Nomen TTD doct. Cassel cum BaalXttot Strabonis comparat, quos vetusta quaedam versio latina perperam regios interpretatur ; ecce locus Strabonis : Heif ooq oV Id^uyeq ^^apadrac xai o\ UaalXecoc Xsy6ii.B'yoc xo) O^jpyoc" x. r. l. De his Basileis Theophanes a Casselio citatus in hunc modum scripsit : idya idvoq rtZv Xa^dpcov drco roo iworiftou cidfhtjq Ihp- CcXraqTrjqTrpMT^qyapfmTcaq.^ Barhebraeus in chronicis nomen ''s':'XD1D habet.'* Gens XJ^nn cum Tdpcav Constantini chazaricae originis eadem esse videtur. Sabiros Procopius diserte Hunnos appellat. ^^Xsb^tO nomenclaturae Josephi ben Gorion doct. Casselius appo- site cum themate bissenico TdXna.T comparavit (liopoTdXaaT, TdX- naT). — Kazvini in cosmographia Guzos simul cum Kimak, Bissenis, Kirgizis, Kadikis, Chazaris, Baskiris, Gekelis, Tataris Tagazguzis nominat, eorumque omnium terram breviter de- scripsit. Gekelos cum tribu Bulgarorum J.iA*/f comparaverim. ' Der Chazarische Konigsbrief etc. von dr. Paulus Cassel. Berolini, 1877. Pag. 71. ^ Lib. VI. cap. IL 17. (editio Teubneriana). 3 Chronographia i. 547. 4 Cassel, pag. 92. LXXIV quos Ibn Dasta simiil cum "^^y-^y? et ^^y-? nominat. De Tagaz- guzis id tantum admoneo, eos doctissimus Frahn Tunguzos fuisse opinatus est. Scriptores persici et turcici morem x\rabum in hac re sequti item ad genealogias ethnologicas conscriben- das animum adhibuerunt, ita Mirchond, Resideddin, Abiilghdzitis et alii. Resideddin septem principales tribus turcicas enume- ravit I. Oghuzos, quos postea Turcomanos nominabant, 2. Kip- cakenses 3. Kalagienses 4. KarHkos 5. Kanklienses 6. Agac Eri 7. Uiguros. Cumanos hoc loco nomine Oghuzorum nominatos fuisse persvasum habeo, quid enim aliud nomen ghuz scriptorum orientalium esse potest, quam forma abbreviata antiquissimi nominis Oghiiz, quo nomine geographi et historici Arabum et Persarum olim potentissimi generis Parthorum descendentes appellabant. Ipsum vero nomen oghiiz cum altera hujus nominis forma ogu?- idem oHm fuisse jam diximus. Nomen Kangli uti vidimus, nobiHssimorum trium tribuum Bissenorum nomen erat et quod ad Karlikos pertinet, eos etiam Kazwini in cosmographia nominavit. Ex hisce genealogiis, quae sane pro stricte ethnologicis minime hal)endae sunt et in quibus etiam ad geographiam, nimirum ad geographicas auctorum genealogiarum notiones respectus semper habendus est, manifesto apparet, Cumanos quarum gentium turcicarum proximos affines et vicinos existi- matos fuisse, ex iis porro genealogiis et hoc videre possumus, Cumanos et tunc ad Volgam habitasse, quum Bisseni Molda- viam, Bulgari Moesiam jam occupatam tenebant, Josippon enim diserte dicit : "^riiiai -i:bm n::is "jx Si:k sih bn^n nn: Sir D';in am "^m X^lp::! bn;n ^TC^V^ h'; D':in« Haec ipsa reLatio in textu arabico a KuNiK edito ita sonat : ' (y*-^) v*Uf^ J^' y^ ^5-^ (jy-^^ [*-S-*^5 (osmanice ^y^) ^<^ yS^^ O^y''^ JW^* ^j-t^ vjy-^-^- y*^^^ o'^*"^?*^'^ Avaros etCumanos quando a stirpe communi secessise non liquet. Avaros sub nomine Parnorum jam Strabo, Cumanosque Plinius diserte memorant. In nomine regionis Scythiae Hunnivar, in quam regionem exiguum exercitus Ellak residuum tanquam ad asylum confugit, fortasse eadem nominum H^in et Uar con- ' Harkavy 1. c. pag. 74. LXXV junctio inest, (]uam in forma \'arhun, KJicrjuicJiiou \i(limus. JoRDANis cle n(omine prae(lict(^ in hunc modum scripsit : (resi- duum exercitus Hunnorum) «eas partes Scythiae peteret, quas Danapri amnis fiuenta praetermeant, quae lingua sua Hnnnivar appellant.» Cumani diu regionem litoralem fluminis Jaik inha- bitantes illic oppidum (juoque habebant a principibus eorum inhabitatum, (|uod oppidum auctore libri ((gihannuma» admonente Seving nominatum fuit. Kazvini senes apud populum terrae Kimak deorum honore affectos esse dicit et de Ghuzis id quoque memoriae prodidit, doctrinam christianam apud eos propagatam fuisse, sed uti videtur, hoc primum conversionis tentamen optato effectu caruit. Jam vidimus, doctrinam Corani in Cuma- niam penetrasse et minime dubitamus, religionem Muhamme- danicam, quae in Cumania non solum propagata est, sed etiam in hoc solo radicem sumsit, in animis Cumanorum quaedam mitioris educationis semina sparsisse. Cumanos etiam cum Persis diutinum ct varium habuisse commercium constat, in lingua enim cumanica codicis Venetiani non ita paucas conspicimus voces, quarum origo persica in dubium vocari minime potest, ita e. g. miJiir «affectus» v^ «amor», ^^y^ <(amicus» etc, — pag. 145. cod. dider : koanalim didcringd «gloriemur in vultu tuo», cf. jd^j^ «vultus», — in eadem pagina gan «mundus», cf. ij'-^, — baJia «pretium», cf. L^j, — pn.g. 148. git «vox» : bu gulardenulam «iis vocibus dictis», cf. (^y^ ^a$ «locjui», quod tamen voc. etiam cumanicum esse potest. Etiam in columna vocabularii cumanica haud ita paucae glossae persicae originis leguntur. Tempore potentissimi Turcarum principis Dizabul Avari Cumanique ab eo devicti et subjugati animosae dppositionis crudeles poenas expenderunt. Dizabul in hocce bello hostem usque ad Volgam persecutus regionem Avarorum Cumanorum- que ubique ferro et igni devastavit. Progressu temporis Uar- chonitae tandem a durissimo jugo liberati ex antiquis mansio- niljus emigrantes usque ad Danubium penetraverunt et in antiqua Pannonia potentissimum Hunnorum regnum saltem ad exiguum temporis restauraverunt. Cumanorum, uti mihi videtur. LXXVI maxima pars in antiqua patria remanens, tandem maxime exop- tatae libertatis potita est. Aliae tribus Ghuzorum a Cumanis separatae in antiquis terris Massagetarum, ad septemtrionem regionis Gag more nomadum vitam egerunt, quarum celeber- rimus geographus Belchi expresse sub nomine Guzzorum mentionem fecit. Cumani, quos scriptores graeci Uzos appel- labant", dominium suum jam seculo X a flumine Ural usque ad Volgam protenderunt. Statu eorum tiorente vitam per artes commerciumque excoluerunt et forsam jam hoc ipso tempore scribendi quoque ars apud eos introducta fuit. Haec Cuma- norum propria scriptura certo ea fuit, quae «uigurica» dicitur. Januenses de quibusdam diplomatibus diserte annotant, ea de Hngua cumanica in linguam latinam conversa fuisse et de his ipsis diplomatibus id quoque tradunt ea in «httera ugaricha», scripta esse. Hoc nomen «Httera ugaricha», uti in additamentis ad historiam Crimeae demonstrare con- stitui, nihil ahud significat, quam eam ipsam scripturam uiguricam, quam etiam chagani Desti Kipcsak evidenter a Cumanis adoptaverunt. Hanc ipsam scripturam Julianus ex ordine Praedicatorum «htteras paganas» appcllat, quas eodem JuLiANO teste Cumanus quidam paganus non sohmi legit, sed etiam interpretatus est: « Nos autem cum transivimus per Cumaniam paganum quendam invenimus, qui nobis eas est interpretatus« . Cumani secuh X cum Chazaris crebras et per- quam cruentas habuerunt pugnas, iique incursiones in territo- rium chazaricum teste Masudi semper hiemi fecerunt, quum Volgam congelatam transgredi facile fuit. Anno 1044 Cedreno docente Bisssenos et paulo post principem Russorum quendam ex improviso irruentes tandem anno 1065 per terram Bisse- norum usque ad Danubium pervenerunt, unde etiam in impe- rium byzantinum impetum fecerunt. Haec tamen expeditio Cumanis male successit, maxima enim pars exercitus eorum lue pestifera interiit, nihilominus ahus Cumanorum exercitus ' lidem Cumani, quos scriptores orientales arabici et persici Guz, Guzz vel Gizz nominant, a scriptoribus graecis byzantinis «Uzi" appellantur. LXXVII jani anno 1067 cum duobus tantum annis post jacturam factam magnum ducem Kijevensem oppugnans eum suosque in fugam vertit. De prima harum duarum incursionum hic amplius ali- quantum disseremus. Turma Uzorum 600,000 hominum (quem numerum Graecorum timor invenisse videtur) anno 1065 muli- eres, pueros, pecus et omnia utensiha secum auferens scaphis Danubium transgressa in Bulgariam byzantinam irruit. Illo tem- pore duces Basilios Apokapios et Nikephoros Botoniates custodiam castelloram graecorum ad Danubium tenebant, quos Uzi post victoriam captivos fecerunt. Tunc demum una pars victorum in provincia Bulgarorum considere voluit, altera vero Balcanum montem transgressa totum imperium ferro et igni devastans Graeciam usque venit. ConstantinopoH de regno desperaverunt, quia adversario valentissimo resistere impossi- bile videbatur. Nonnullorum consilium erat, ut incolae urbis amplissimae eam derelinquentes in Asia minori novam sibi quaererent patriam, aHi imperatorem palam et pubHce vitupe- raverunt, cujus culpa exercitus periit, totique imperio exitium affertur. Autumno Constantinus Dukas solum 150 mihtibus comitatus prope oppidum Choerobachi (quod situm erat ad meridiem versus ab urbe HadrianopoH) castra posuit. Tunc temporis in castris innotuit, Uzos partim gladio Bissenorum et Bulgarorum, partim Hie pestiferaconsumtos esse et duces eorum trans Danubium aufugisse, duos vero duces Graecorum captivos tandem Hbertatem recuperasse. ' AHquot decenniis transcursis Cumani victoriosi denuo ad Danubium pervenerunt et anno 1071 per Transsilvaniam septemtrionalem in planitiem quoque Biharensem penetraverunt.^ Cumanos praeda graves rex Solomon assecutus est, eosque Hcet a superiori loco pugnarent, ad internecionem delevit. Trien- nio post Bulgari et Bisseni quum idem tentassent, eundem ' Vid. «Byzantinische Geschichten» von AUG. Fr. Gfrorer, herauso-., erjranzt und fortgesetzt von I)r. J. B. Weiss, Gratiae 1877. Toni. III. pa.t,^ 668—669. ^ V. hanc succintam historiam incursionum Cumanorum apud doct. RoESLERU.M «Romanische Studien». Pag. 329 — 330. LXXVIII exitum habueriint. Paulo post Cumani denuo in Transilvaniam se effuderunt, ferro atque igni longe lateque omnia depopulati sunt, sed eos rex Ladislaus devicit. Ab eo tempore magna Cumanorum pars Bissenis devictis Moidaviam terrasque ei adjacentes usque ad invasionem Mongolorum occupatas tenebat. In quibusdam nominibus geographicis Moldaviae Bissenorum memoria adhuc viget, ita pagus quidam Moldaviae Beznoasza, ahus pagus Bezest nominatur (nomen Besenyo etiam in Tran- sihania occurrit). Cumani, Hungarorum vicini e Moldavia, quam seculo XIII. et XIV. expresse «Cumaniam» nuncupabant, saepissime in Transilvaniam, Hungariam et in imperium byzan- tinum irruentes locos cultos et inhabitatos devastabant. Dynastia bulgarica Assenidarum Cumanos sibi associans eorum ope adjuta anno 1186 regnum bulgaricum restauravit et in sequentibus quoque belhs contra Byzantinos Cumani semper magnam par- tem habebant. De propagata ad Cumanos hoc tempore fide christiana celeberrimus Pray in hunc modum scripsit : «Prima, inquit — omnium propagatae apud Cumanos in Moldavia Reh- gionis Christianae vestigia in Chronico Belgico reperio in haec verba ad annum MCCXX. In Hiinmria Maoistcr Robertus Vesprimicnsis ^ Vir bonns, et rcligiosus in Leodiensi Dioecesi natns, factus fiierat ArcJiiepiscopus Strigoniensis : cui cruce signato, et in procinctu itineris constituto occurrit filius Principis de Comania, et ait : Domine baptisa me cum duodecim istis, ct Pater meus veniet ad te ultra silvas in tali loco cum duobus millibus virorum, qui omnes desiderant de manu tua baptisari : quo facto abiit Archiepis- copus ultra silvas in occursum patris illius, et ibi baptisati sunt, Deo dante, quindccim millia Jiominum (Pistor. script. rer. Germ. Tom. III. pag. 242). Sed haec aut occupata sunt, aut in Roberto Archiepiscopo error cubat, qui id temporis nondum ad Strigoniensem Cathedram ex Vesprimiensi traductus erat. Rur- sus ad annum MCCXXVIII. (apud Odoricum Raynaldum), conver ionis memoria in eadem Gente occurrit, adjecto etiam Episcopo , cui Theodorico nomen fuerit , quique omnium fortasse primus genti Cumanorum datus Episcopus sit, ut LXXIX liabet Albericus Monachus trium fontium : AirJiicpiscopns in- (|uit, RoBERTUs Strigoniensis de Htinoar-ia, novuiii fecil Epis- copuiii in Comania Theodoricum nomine ( ad an. 1228. p. 527). Quo fit, ut mihi nullo negotio persvadeam Episcopatum Cumanorum , a Roberto Strigoniensi erectum, qui ante octo annos Gentis principem, dum Vesprimensis Episcopus erat, ac profectionem in terram Sanctam moliretur, cum quindecim mil- Hbus sacro fonte abluerat. Quamdiu autem hic Episcopatus duraverit, arduum est decernere. Ab Theodorico iterum Epis- copus Cumanorum, sed anonymus comparet in Htteris Gregorii IX. ad Belam IV. anno MCCXXXV. Perusio VII. Calendas Decembris datis (ex regest. Gregorii IX. Epist 282.) ; (juibus Regi nunciat, se ex insigni laborum fructu, qucm Frater Paulus Hungarus, et Hyacinthus Odrovansius, uterque ex Sancti Domi- nici famiha apud Cumanos fecissent, permotum esse, ut genti Episcopum daret, rogare se itaque Regem, ut Episcopo Eccle- siam Cathedralem erigi curaret, dotaretque fundis, ex quibus dignitatem cum honore tueretur. Qua in re an Rex morem Pontifici gesserit, non constat, quamvis contrarium magis veri- simile appareat, cum ad annum MCCLXXIII. Thomam Cuma- norum Episcopum in Hungaria egisse comperiam ex Htteris quibus Capitulo Strigoniensi significat, se inter Cives Strigoni- enses, et ejusdem Civitatis Archiepiscopum pacem ex Regis mandato confecisse. (Litterarum hoc initium est : Reverendis in Christo Patridus, et Dominis Capituli Strigoniensis Thomas Cumano- rum Jiumilis Minister &c.) Abhinc tametsi per intervaHa crebrae in Moldaviam profectiones a viris sacris susceptae rehgionis causa fuerint, tamen nuHum qui stalariam operam isthic navasset, Episcopum invenio. Ex quilnis conjicio, et Episcopos Cuma- norum ut pHirimum Regionarios, et Episcopatum hunc a Milko- viensi omnino distinctum fuisse. » ' Simul cum Cumanis et multos Bissenos fidem christianam amplexos esse minime dubitari potest, Bisseni enim a Cumanis devicti sensimque cum iis in ' Speciincn Hierarch. Hung. Pag. 413, 417. LXXX iiniim corpiis conflati evidenter se etiam in rebus religiosis ad ' volimtatem victorum conformabant. Josephus Benko, vir multa- : rum iitterarum, in puncto episcopatus Milkoviensis sententiae cl. j Pray neutiquam adhaeret episcopatumque Cumanorum cum ' Milkoviensi eundem esse adfirmat, cujus rei validissimum argu- mentum in sequenti tenore litterarum Theodorici, episcopi Mil- j koviensis ad decanos Siculorum contentum esse dicit : «Theodo- i Ricus quid vobisofficit nominis mutatio, eadem manente Episcopatus erga vestram Nationem ratione et virtute ? Nonne in ; Ecclesia Christi D. lupum et agnum una pasci convenit ? Quidni i etiam Siculum cum Comano, et Olahoque ( Valachoque ) r Res- picitne Deus Personam ? acceptos habet e quavis natione, qui i eum timent et operantur justitiae ; et e diversitate gentium i hnguarumque, in unitatem Fidei suos congregat. Audite Aposto- j lum dicentem, non esse Graecum, vel Judaeum, non Barbarum, I vel Scytham. » Hunc litterarum tenorem Benko sequentibus \ I vocibus commentatus est : «Hanc litterarum partem, quae pro- ' fecto debet nobis auro contra esse chara, inter scripta Jos. i Teutschii Saxonis Coronensis , quem « Transilvaniae »> meae Tom. H. p. 527, laudavi, repertam, utinam ahquis cum ceteris \ membris manifestaret : ita forsan conspiceremus ex integris htteris > ahquam Cumanorum Episcopatus lucem. Ego quidem incassum , usque ad hanc diem quaquaversum perscrutatus sum. Quod ad ' hanc vero particulam adtinet, obtinui hac inscriptione : Literae ! Theodorici Episcopi ad Decanos Zekelios. Dubium non est, per | Zekelios hujus hbrarii Saxonis, intelhgendos esse Siculos, quo nomine hodieque a Saxonibus vocantur ; immo Siculus ipsimet \ Siculo SzEKELY, autiqua scriptione Zekel, scribitur, nominatur- I que. Theodoricum autem fuisse eundem Cumanorum Praesulem, ' cujus not. 2. a. mentio facta est, ipsa verba htterarum arguunt. \ Si quid proinde conjectura adsec]uor ;^aegre ferebant Sicuh, ' Episcopatui Milkoviensi pro ipsis condito, a Cumanis nomen 1 inditum esse : oderant enim illam gentem, nimirum, quae multa : hostiha adversus Siculos, Hungarosqe, saepius patraverat. Viden- * tur porro eaedem htterae innuere, Cumanos hos, utut prima I LXXXI origine Hunnicos homines, a Siculorum lino;ua et cognatione jam tum defecisse.»' Cumanos posterius a fide christiana saepissime defecisse e nonnullis litteris et buUis pontifi- cum comperimus, ita ex litteris Bonifacii IX. et aUorum. Thuroczi in chronicis Hungarorum de re Ladislao diserte dicit; «Cumanice, et non Catholice conversabatur». — Mongoli Bela IV. in Hungaria regnante densissimi locustarum examinis instar superatis Riphais montibus Cumanorum, Alanorum et Russorum regiones Moldaviam versus quotidianis vexabant incur- sionibus, nimirum anno 1235 regionem inter Volgam et Cu- mam, ab anno 1237 terras principum russorum devastabant. Cumanorum una pars e Taurica ad Russos, altera ad impera- torem byzantinum refugit, ahi vero se ad fratres Moldaviam et Valachiam inhabitantes receperunt. Cumanorum Moldaviae princeps, Kuthen nomine, simul cum suis a rege Hungarorum in Hungariam receptus sedes ei et suis assignatas occupavit, sed RoGERO docente antequam simul cum gente sua in novam patriam transmigrasset, solus venit ut Hnguam regni edisceret. Frater Julianus de ordine praedicatorum Baskiriam, id est Dentiam chronicorum hungaricorum" (quam regionem Ibn Dasta «Moggarije» et ipse Julianus « magnam Hungariam» nominabat) peragrans anno 1237 ^^^ progressu dominii Mongo- lorum comperit ac redux in patriam Htteras ducis mongoHci ad regem Hungariae sibi commissas huic tradidit. Has Htteras primum Hber baro Hormayr-Hortenburg ^ et cum aHquot annis posterius Jerney pubHcavit. Ecce tenor Htterarum : « Ego chayn nuncius regis celesti cui dedit potentiam super terram subicientes mihi se exaHare et deprimere adversantes. Miror de te Hungarorum regule, quod, cum ad te miserim tricesima vice legatos, quare ad me nuUum remittitis ex eisdem, sed nec nuntios tuos nec Hteras mihi mittis. Scio (|uod rex es dives et potens, et multos habes sub te miHtes solusque gubernas ma- ' «Milkoviax. Viennae, MDCCLXXXL Toni. I. Pas,^ 115, 116, 117. ' V. cl. Pauli Hunfalvy «Magyarorszag Etnographiaja». Pag. 285, 286. 3 Die goldcne Chronik von Hohenschwangau der Burg der Wcllen, der Hohen- stauffen und der Scheyren». Monachi, 1842. Pars. U, Pag. 68. 69. CODEX CUMANKUS. J LXXXII ,2;num regnum. Ideoque te mihi difficulter subicis sponte tua. Melius tamen tibi esset et salubrius, si te subiceres mihi sponte. Intellexi insuper quod Cumanos servos nostros sub tua protec- tione suscepisti, unde mando tibi, quod eos de cetero apud te non teneas et me adversarium non habeas propter ipsos. Faci- lius enim est Cumanis evadere quam tibi, quia ilU sine domibus cum tentoriis ambulantes possunt forsitan evadere. Tu autem in domibus habitans habes castra et civitates, quomodo effugies manus meas?» Bela IV. rex Hungariae, uti etiam ex Htteris imperatoris Frederici II ad regem Angliae scire possumus, per nuncios Mongolorum ahquoties rogatus erat, «ut si suam vitam cuperet et suoruin, per suam et regni sui deditionem, eorum gratiam festinius praeveniret. » ' Julianus de Htteris ducis Mongolorum haec quoque memoriae prodidit : « Misit ergo legatos (dux Mongolorum) ad regem Hungariorum, qui venientes per terras ducis de Sudal et hteras regi Hungariorum missas dux ille recepit ab eis et legatos ipsos cum sociis mihi deputatis etiam vidi. Predictas Hteras a Noe duce de Sudal mihi datas ad regem Hungariorum deportavi. Litere autem scripte sunt Hteris paganis et Hngva tartarica. Unde rex qui eas possint legere multos invenit, sed intelHgentes non invenit. Nos autem cum transivimus per Cumaniam (evidenter per Bessarabiam et Moldaviam) paganum quendam invenimus qui nobis eas est interpretatus. Hec sunt autem que Htere continent etc» Ex vocibus «Unde rex qui eas possint legere muHos invenit» facile comperimus, inter Cumanos haud ita paucos fuisse, qui scri- pturam uiguricam (Mhtteras paganas») legebant. Post discessum Mongolorum a regno Hungariae rex Bela velut ex ingenti naufragio civium reHquias coHegit, terrasque desertas et deva- statas cultoribus assignavit et Cumanis quoque, quos per totam Hungariam dispersos invenit , sedem fixit eosque ad fidem christianam amplexandam compuHt. Attamen Cumani neque sub ' AIathaei Paris «Historia Major.>. Parisiis, 1645. Pag. 496. V. Jerney dis- sertationem de hoc argumento in annalibus academiac scientiarum hungaricae (Budae, 1846. Tom. VII. Pag. 118, 119). LXXXIII tempus Ladislai III christianismo sincere addicti erant et habitationem in domibiis solo fixis christiano more aegerrime ferebant. Cumani Hun,ij^ariam inhabitantes sensim sensimque cum Hungaris in unum corpus coalescebant temporumque pro- f^ressu et usum idiomatis vernaculi amittebant. Sigismundo re- f]jnante Hnguam cumanicam adhuc usitatam fuisse ex sequenti regis mandato scimus : «Jubente abquando Sigismundo impe- ratore, secedere pauUilum omnes, qui cumanum nescirent. » Magna Cumanorum pars, (|uae Moldaviam et Valachiam inha- l)itabat, tandem Valachorum religionem, Hnguam, mores assum- sit et hodie quoque quaedam famiHae valachae non sohim in Valachia, sed in ipsa Transsilvania, e. g. in Comitatu Zaran- diensi «Koman» nuncupantur. Cumanorum memoria in nomi- nibus quorumdam locorum Moldaviae adhuc viget, ita vaHis quaedam «Koman», et tres pagi Komanest nominantur. Duo pagi in ea Transsilvaniae parte, quae terra Fogaras dicitur itidem Koman (superius et inferius) nominantur. Et Uzorum no- men in Hungaria haud sane extinctum est, in cod. enim dipL per Georgium Fejer edito his formis memoratur: Uzacns prin- cipaHs Cumanorum 1279, V, 2, 509 (Vzacus)^ — Us nobb. de 1412, X, 5, 268, — Uz viUanus de Dorogh 1223, III? i, 428, — no. viri 1299, VI, 2, 220, — Uz pater de Uza 1299, VI, 2, 220. Uzlar, terra ultra Danubium prope Budam 1259, IV, 2, 448, — Uzfalu et Uzfalva (Vzfalu) 1301, VI, 2, 305, — UzaJidzhcgyc, locus ad Budam, 1212, III, i, 119. Cf. etiam 11. loci Uzon in terra Siculorum (viUa Uzilu v. registrum decimarum, pag. 667 et passim). Ultimus Cumanorum Hungariae, (|ui Hnguae verna- culae quandam notionem etsi perquam defectuosam habuisse fertur, idem Stephanus Varro (f 1771) fuit, cujus jam in primo capitulo prolegomenorum mentionem fecimus. Jazyges Cumanorum sagittarii nominabantur, sagitta enim in dialectis turcicis jai vel jci nominatur, jalci vero sagittarium signiftcat, cum (pia voce hungaricum //', ijdsz jilane convenit. Scriptores Hungarorum latini formam originariam cumaniram jaici, \)\. jaicilar tandem iii «jassonem, jassones» corruperunt, LXXXIV qiiam transmutationem formae doctissimiis Hunfalvy apposite ciim formis e respondentibus hungaricis ope suffixi io derivatis Jiodii-noo^io et joic-hagio comparavit (hungarice hadmigy^ j^^^^Sy)- Forma nominis Jasso nonnullos viros doctos, inprimis Ranzanum itahanum in hunc errorem induxit, ut Jassones pro descenden- tihus antiquorum Jazygum Metanastarum haberent, Jassones enim posteriores eas terras incolebant, quas oHm Jazyges occu- patas tenebant. Scriba quidam germanicus regis Sigismundi clarissimo Hunfalvy docente \ocem. jaici, ijdsz, jdsz sagittarium significare comperiens in quibusdam diplomatibus loco Jassonum Phihstaeos scripsit, germanice enim sagitta : pfcH (in antiqua hngua germanica phil) sonat, quam ipsam vocem etiam in nomine bibhco Phihstaeorum inesse opinatus est. Hujus erroris uheriorem sequelam in anticjua versione hungarica veteris testa- menti conspicimus, ubi PJiilistaci hungarice diserte Jdszok nomi- nantur. Jazygum Moldaviae cumanicorum memoria in nomine prin- cipahs urlus hujus terrae y^-^jrjr::/, ^wm^^sxa&Jdszvdros et hodie viget. Nomen Palovcz eandem gentem significare, quam Cuma- norum nomen, nihil est dubii. Eadem enim facta, quae scrip- tores russici et polonici de Pokjwczis, byzantini et chronica hungarica de Cumanis referunt. In Hungaria ambo nomina, scihcet Palocz et Knn simul apparent, quae duplex denominatio unius et ejusdem gentis, uti Hunfalvy optime observavit, Cumanorum per duam diversam regionem diversoque tempore ingressum in Hungariam demonstrat. Ingressus Paloczorum per Russiam et Poloniam, scihcet per Carpatos septemtrionales', secundum omnem probabihtatem sub tempus Colomani incepit, qui anno 1104 filiam principis Kiewensis Svatopluk in matri- monium chixit, ex c]uo matrimonio inter Hungariam et princi- patum Kiewensem frecjuens et varium rerum pubhcarum com- mercium ortum est. ' Parva (juaedam pars Cumanorum, quae a Mongolis ad imperium byzantinum refugit, in cohortibus chversarum regio- num dispersa sensim sensimc|ue evanuit, de qua re Nicephorus ' V. Cl. Hlni-alvy «Magyarorszag Ethnographiaja». Pag. 363. LXXXV^ Gkegoras in hunc modiim scripsit ot (Cum;ini) xat t)jV (io.pzXnv /jn dvij7i6(7TO~o\) tfodov iy.~Xo.yivTei^7c7jv afjzt i~idr>o.i('>vzo)v Ex'jf^)i7)v (Mong^olorum), Eyvco(To.v (^eiv eaoTouq neTo.v('i.(TTO.o, ixe~.t)ev ~otetv. o'j yfio ev ilrttatv o/xo^ 7.P'^i~ (TToXq. f>'jr>cv: To dv^taTO.(TiUiX YjV, dXXfj. ~(').vTO. 'jrteTZT/jyzt x(u TKjkefS xo.t et^vr^, xrj.t ()txYjV daTa.y'Jcov coq iv dlcovt t^epivcf aoveTp^t^ovTo re xfJt icpdetpovTO. of^ev 0.710- yvovTeq xa\ ouTot rbv Tzpbq roljq l'x'jf)(jq TroX.etjiov, (jtcpi^^epfjtq d.vT dlX-qq ayeotfj.q x('i.p(prjq ■Ken'kTjpcoi.ev(J.tq twj^ laTftov (Ite^rjaav (j.pfj yuvot-t Te Xfj.) Tixvotq. xfj.\ o'j fuxpov Ttvfj yptjvov fj.vd. tvjv SpfixrjV Ttlfj.vcoi.evoc 7tept7jeafj.v, d.7to'.xuj.v ^-fjTojvTeq, dpii-OTTouafJV ifJUToIq, yijh.ij.deq ou fte''o'jq tcov dixfj, fj.l).d. 7tf>\v fJOTooq xfj.zfj.XJjatj.t Trjv 7tl('j.vrjV, 6 iSaatleijqlcoc^i.vvTjq dcofiedtq fieyo.)o7tpe7tiat xfjl oettcoaeatv fj.llfjtq icpiXxeTfxc xai ' Pcoiiaixoijq xa\ fj.ozoijq iyxaTfj.rtXiyet aTpfj.Te>j'i.fJ.ai ycopo.q fj.X).otq dXXaq dtavetimiievoq etq xa.Totxyja:v, rotq filv xfJTd. dpaxrjV xa\ l\laxedovi'o.v, Totq (f iv\4aca x(j.Td Ma.iavdpov xa\ (Ppjuycav." In genealogia nobilis cuma- nici SuRGiAN expresse dicitur, avum ejus ad impcratorem byzan- tinum refugisse Cumanorum(|ue nonnulli etiam paulo post expu- gnationem Constantinopolis (anno 1453) memorantur, de quibus refertur, eos stipendia sua a sexaginta annis insoluta a Muham- MEUO II requisisse. Jam Alexius Comnenus cohortem Uzorum in suo servitio habuisse optime scimus, cujus imperatoris fiHa Anna, uti jam diximus, Uzorum Hnguam cum Bissenorum ean- dem esse asseruit, in qua re cam historiarum scriptor byzan- tinus Glycas et ahi confirmant. Cedrenus (opp. II. pag. 695) cohortis Uzorum quendam ducem Tame nominat, qui tandem ab exercitu byzantino deficiens ad Turcas confugit. Quum Joannes Plan Carpinus in oriente iter faceret, Cumanorum mansiones se usque ad flumen Jaik distendebant, at paulo post in eadem regione Guilielmus de Rubruck ubique Tartaros invenit. De Bissenis jam Plan Carpinus annotavit, eos'cumanice loqui. Rubruquis in descriptione itineris per Cumaniam tauri- cam facti de Cumanorum miseria ac desperatione MongoHs in Tauricam irruentibus quedam memoratu digna conscripsit, ita e. g. Cumanos ad Htora maris confugientes fame adeo vexatos fuisse dicit, ut tandem se ipsos cadaveribus alerent. Plan Carpinus id quocjue affirmat, «apud Jugures esse fontem ' Lib. I. Pa;,'-. 36, ^y (editio Bonncnsis). V. apud RoESLERUM 1. c. Pa.sr. 333—334- LXXXTI et radicem idiomatis Turrici ct Comanici.»' Cumanos et in Taurica oppida habuisse diserte dicit celeberrimus Arabum geographus Edrisi, ubi de urbe Galita (Jalta) expresse observat eam in terra Cumanorum esse. Edrisi praeter eam et aUas Cumanorum urbes memorat, sciHcet Matlnka (Lo-yJf ayOUi" «Cumania alba. » Thuroczi Moldaviam «Cumaniam nigram» nominabat), quae urbs secundum Lelewel in re^ione A/o/onioc Osero prope MeHtopol extitit, A^cy {^^) prope Hmitem Cumaniae versus principatum Kievensem, Kyrkcr secundum etymologiam Abulfedae j ijjvi", Kirah, Narus, Nuslii, Kiniov, quorum nominum quartum Kirah cum voce turcica orientaH ^f^ «margo» «Hmes» optime convenit. Kiniov fortasse ex chiabus vocibus king^ ^^^^^S et oj compositum est « larga domus» vel «spatiosum tentorium». In vocabulario cum. Venetiano «oppidumD, « urbem » duaeglossae significant, sciHcet saar arabicae originis et clicnt^ vox genuine turcica. — Eam regionem Cumanorum, quae hodie « Molocsna» dicitur, geographi itaHani per longum tempus «Cumaniam» nominabant, sic Petrus ^^esconte de Janua et aHi. Martinez de Messina in charta hujus regionis de anno 1570 nomen Conianja inscripsit.'' Nomen vero «Cumania» in iHis chartis his formis conscriptum rcperitur : Comania, Chumania, Cumanya, Comanja. Fra Pascal de Victoria anno 1337 in antiquam urbem Serai ad ripam Volgae, uti ipsc ait, Hnguae turcicae ediscen- dae causa ad Cumanos contcn(Ht et iHic per unum annum integrum stucHis Hnguae quam maxime operam navabat.^ Igitur Hngua cumanica tunc nondum exstincta erat, immo uti vicHmus, unus missionariorum occidentaHum suam notitiam sermonis tur- cici praecipue Cumanis debuit. Cumani Moldaviae pagani vcl potius Muhammcchmi, uti Ivoeslerus apposite admonuit, quin etiam anno 1410 memorantur. Bonfinius vero diserte dicit, Cumanos nondum Christianos sub tempus regis Matthiae in Hungariam venisse atcjue sponte fide christiana initiatos esse : ' Fejkk «A kunuk eredete», pag. 54. ^ V. Jerxev «Keleti utazds». Tom. IJ. Pag. 56. 3 \. RoESLER (.Die Aralseefragen. Pag. 70. «Ultra Axiaccm fluvium Pcucini, Carpiaui, l^jastarnac sunt, et Chuni, qui natali solo ejecti in Ungariam venerunt, et a Divo Matthia Danubii insulam impetrarunt. Pauco post tempore sponte se orthodoxa fide nostra initiarunt ». ' Johannes Szegedi anno 1706, Timon vero anno 1730 referunt, quosdam sacer- dotes missionarios e Tirnavia in Besserabiam iter fecisse, ut Cumanos hanc terram inliabitantes relii^ioni imbuant christianae. Hoc rerum statu (Latum codicis Venetiani mccciii nihil est, quod admirationem obtincat, tunc enim f^ens Cumanorum linguaque vernacula non sokim in ea Tauricae parte, quam geographi itahani Cumaniam nominabant, sed ctiam in regione litorah fluminis Volgae ct occidentem versus in Moldavia, Bess- arabia et in Hungaria adhuc vigebat, mercatoresque id tem- poris itahani, si in vastissima regione Pontocaspica commer- cium face.re voluerunt, hnguam cumanicam scire omnino necesse habebant. VH. De iis hnguis, quae cumanicae antiquo et mcdio aevo pro- ximo cognationis gradu conjunctae fuerunt, vix quidquam scire possumus. De antiqua hngua Massagetarum, Sacarum, Daharum, Alanorum nihil fere novimus, quin etiam nomen Daharum et pars prima nominis Massagetarum iis a popuhs iranicae ori- ginis indita esse videntur, cf. formam iranicam nia «regio», glossam antiquam armenicam luanc «incolae». Attamcn hngua Kirgizorum et Turkomanorum a Sacarum et Daharum hnguis orta, quantumvis in quibusdam rebus ab iis (hffcrat, defectum antitjuorum harum hnguarum monumentorum (juochimmodo sup- pleri potest. Parthorum (juoque hngua ex ista etatc% cpium ea potentissima gens adhuc in flore esset, praeter quacdam nomina propria nobis paucissimis tantum glossis conservata est. Lingua Avarorum cumanicae conjuctissima, excepta hac una voce : hokolabra «sacerdos», itidcm in nominif)us tantum j)ropriis et dignitatum superest. E Bulgarorum hngua, cxcej^^tis nominibus h)Corum, personarum et (hgnitatum, forte hacc sohi vox \Sy^ ' Dec. 1. Lib. I. Lxxxvin «deus» perdurabat (nc> ^jXj' K^xh XjlXj.).' Chazarica quoque lingua, si excipias nomina geographica, propria et dignitatum, paucissimis tantum glossis monumentis Tauricae sepulcralibus charactere hebraico incisis interitui gentis oHm florentissimae superstes evasit (e. g. pto3, cf. turcicum ^y^ «domina» etc). De Bissenorum Hngua praeter nomina quaedam personarum id tantum novimus, quod Constantinus de nominibus thematum eorum et quorumdam locorum memoriae prodidit.^ Ammianus Marcellinus in loco sequenti Uzos a Cumanis separatim memorabat : « Dumque ad Chionit^as et Eusenos haec scripta mittuntur» etc, at hujus quoque differentiae, quae secundum omnem probabiHtatem, si omnino extitit, tantum in pronunci- atione consistebat, nuHum habemus indicem. Nec Hnguam Kiimiikorum orientalem Caucasi provinciam flumine Terek, Tschetschna majori et Daghestan definitam inhabitantium notam habemus. Nomen Kiiiuuk cum nomine «Hunk» scriptorum armeniorum comparari potest, quo nomine Moses de Chorene et aHi Hunnos appeHabant. In hac regione Kiimiikorum nom. geographica etiamnum turcica sunt, e. g. Torgaul, Akssai etc ( = ,^Lu (^f). Lingua igitur cumanica primo loco cum dialectis ab ea derivatis, deinde cum sorellarum fiHabus Hnguis turcicis et hodie usitatis comparanda est. Doct. Blau hisce studiis cum descriptione linguae Bosniacorum turcicae^ dialectorumque pro- vinciae MariopoHtanae novos et perquam pretiosos aperuit fon- tes. Dialectum Kazanicam in multis rebus cumanicae perquam similem esse jam diximus, Kazani enim non inmerito de se ipsis antiquorum Bulgarorum progeniem esse praedicant. Cassel autem Hnguam cumanicam nogaicae assimilabat: «In der Bi- bHothek des Franz Petrarka is ein lateinisch-persisch-cumani- sches Lexicon gefunden worden, das Klaproth herausgegeben und zum Theil alphabetisch zum Theil sachHch geordnet ist. Es sind so viel ich mit den Wortern der Nogayer vergHchen ' V. apud ROESLERUM «Romanische Studien». Pa.» Praecipuum tamen fontem noti- onis linf^aiae cumanicae is ipse codex Venetianus continet, quem nunc primum ex intei^ro in hoc volumine luci publicae damus. Hic autem codex non tantum dialectum linguarum turcicarum insignem, sed etiam monumentum harum hnguarum vetustate commendatum continet. Viri docti principio hujus secuh pro antiquissimo hnguae turcicae orientahs monumento opera cele- berrimi poetae Mm Ali Sir, defuncti anno 1500, habebant, at circa annum 1829 codex quidam insignis bibhothecae imperi- ahs Viennensis persicus apud philologos innotuit, in quo 156 disticha turcice scripta (in centesimo primae partis capitulo) leguntur, quae iUius hbri auctor Alacddin Scicli Siiltan Veled operi «Dubab-name» inscripto inseruit. Celeberrimus Hammer- PuRGSTALLius codiccm praedictum circiter ante 500 annos con- scriptum esse dicit, datum igitur distichorum versibus Mir Ali Sir prope cum ducentis annis antiquius habendum est. Primus textus selgukienis editor in praefatione admonuit' distichorum hnguam pure turcicam et omni elemento arabico exemtam esse, at Mauritius Wickerhauser, quum trigintaseptem annis postea textum denuo examinasset, in eo septuaginta glossas arabicas invenit, ex quibus syi quatordecies, i^is- (l9-^) novies, j*jj (yMj) octies, i^U> (ueUv) septies, Lo<3 quater occurrunt.^ Codex Venetianus anno 1303 conscriptus tituh:» antiquitatis hos (juoque versus superat ! Timuris diploma cL Vambery docente anno 1397, «Bachtiarname» vero anno 1432, «Miragname» autem anno 1442 conscripta sunt^ et quidem charactere uigurico, nec igitur uHum ex iis aetatem codicis cumanici adaequat. At hber «Kudatku Bihk» inscriptus, quem cL Vamb^ry eximia cum sollicitudine edidit, transcripsit et in hnguam germanicam vertit, ipsum codicem cumanicum titulo antiquitatis longe praecelht, is enim cum 234 annis ante datum 1303 conscriptus est.'* Hic id unum annoto, neque hnguam «Kudatku Bihk>» uiguricam ' «Jahrbiicher der Literatur». Viennae, 1829. (apud Geroliuum). ^ Z. d. D. m. G. Tom. XX. fasc. IV. Pag. 574, 575. 3 «Uigurische Sprachmonumente»» (1870). Pag. 8. 4 L. c. Pag. 2j, 28. xc elementis arabo-persicis exemtam esse, VAmbery enim in calce editionis suae 112 exoticas colleojit voces, quae partim arabicae sunt originis, partim persicae. — J^-m Robertus Roeslerius in appendice operis « Romanische Studien» quaedam vocabularii linguae cumanicae specimina dedit, ' cui quum autumno anni 1873 Graetiae agerem, copias meas secundae quoque codicis Venetiani partis communicabam, quibus inspectis vir doctus mihiquc amicissimus maximopere laetatus est. Doctissimus Blau in dissertationc «de gente et lingua Cumanorum» grammaticam hujus dialecti breviter quidem, sed more suo praeclare adum- bravit.'' Etiam nos in sequentibus hac ipsa adumbratione tex- tuumque ope adjuti grammaticam codicis Venetiani paucorum- que monumentorum hnguae cumanicae . in Hungaria descri- bendam brevi voluimus. Annotationes phonoh)gicae : i. Scriptores textuum sonum a ab d, et hoc ultimum ab c solhcite distinguunt, e. g. icrdd^ ciktd^ sdii «tu», cf. jacuticum dn etc. et ad hanc vocalem designancLam signo quodam htterae « Graecorum simihimo, sed a diversis scriptoribus ahquantum chverse formato utebantur. Hoc ipsum signum etiam in glossis germanicis occurrit, e. g. di z'ddii'kcil etc. Gemminatio htterae a longitudinem vocahs significat, e. g. saa «tibi», cf. altaicum et selgukiense sa. Scrip- tor vocabularii sonum d per a vel c designat, e. g. csitmaga, souanucn etc. et rarissime tantum scripturam d adhibet ita e. g. in forma nczic cJii csiti(n)gassd «si audis», at annotatores vocabularii gcimanici vocalem d sohicite denotant, e. g, pag, codicis 59 crtd cakta etc. In secunda codicis parte pronomen primae et secundae personae interdum d scribitur, ita pag. 149 )ndn ct sdji passim. Vocahs a in pronunciatione cumanica ple- rumque immutabihs est, quod idem cL Blau docente etiam in hngua bosniaca obvenit. 2, Vocahs c in radice et in suffixis pridem plerum(|ue i sonabat, ideoque cumanico c in dialectis cagataicis saepis- ^ Z. d. D. M. G. Tom. XXIX. Pag-. 576-580. XCI siiiK' / rcsj^ondct, e. «^. cki «duo») ca^'. //'/, osm;iniciini //v, — curnanicimi cl «)iopulus»>, catj;, //, osm. // «alii», — cum. clclik «pax», cag. //, — cum. crcyiruicn juxta crikfnu, cao-. irik- }iidk etc, — cum cindi, osm. i)ndi^ — cum cnc in pag. codi- cis 142, ca<^. ino «tranquillum», «securum», — cum. crir (pag. 142 et passim), cag. inir «est», — cum. cdik «fuimus», cag. idik, osm. idik, — cum bcrgil «da» cag. biro^il, — cum. yctmac^ Q.7\.^. jitmdk, — verbum auxiliare ddcnocz «eratis» pro idingiz (pag. 129 codicis), dddni pro idini, cf. formas kazanicas cjc ejcn, cjcni «erat», «eras», «eram», — cskc pag. 130, cf. cag. iski, kazanicum iskc etc. Vocalis / et in dialectis cagataicis et in dialecto osmanica haud ita raro in c permutata est, e. g. cum. ct, cag. ct, osm. ct «caro» quod in dialecto Kazanica //, in lingua autem jacutica dt sonat, in 1. jacutica enim interdum vocales d et / inter se permutantur, e. g. dgin, igin «varium»,' — cag. dcjnidk vel dcnidk juxta dimdk, osm. dcmdk, jac. did7i, did, kaz. di — etc. In dialectis turcicis Sibiriae meridionalis et Gungariae vocalis c omnino desideratur duabus dialectis exceptis, utpote i. dialecto Taranci, 2. Koibalica et Kacinzica, in quarum prima, vocalis a per subsequentem vocalem / in c emollitur, c. g. cti «equus» loco ati, in altera vero syllabae primae vocalis d in c permutatur, e, g. tcmir.' In dialecto Kazanica vocales c et / inter se permutatae reperiuntur, e. g. cs «opus» k)Co cag. is, — cc «pars interior», cagataice /r, vicis- simque it, — ir «vir» loco cag. ct, — rr ctc. In Hngua textuum cumanicorum Flungariae eandem permutationem vocalium c et / observamus, quam in dialecto Kazanica, e. g. bczcm «noster», — dtmdkoncznc «j^anem nostrum», — bcznc «nos» etc. — In lingua Kasgarica loco cag. c plerum(|uc / pronunciatur. — 3. Scriptores codicis cumanici communitcr vocalem / ab / non distinguunt, e. g. iglading «flevisti», id est 'iglading, — inangai (pag. 143 codicis) «credant», id est 'inangai, — it «canis», cag. /7, jac. //, — icipturscn «bibisti», kaz. cc-, cag. ' V. Cl. BoHiLiNGlc «Ueber die Sprache der jakuten». Pag. 34 glossarii. ^ Radloff «die Sprachen der Turi<. Stamme Siid-Sibiriens» etc. Tom. 1. Pag. XIX. XCII ickii, «potus», jac. isdbin «bibu» etc. Sed nonniinquam et in codicis prima parte (in vocabulario) et in secunda vocalis / per e denotata reperitur, e. g. jarle «pauper», — kickcrip sen « clamavisti», — algisic «sanctum», — aziiilc «utile». HiNDOGLu in vocabulario osmanico-gallico vocalem i constanter per r designat e. g. yai-alc «saucius», — yare «dimidium» etc. et annotat «e, sans accent, est une voyelle qui tient le milieu entre c et /, au lieu de \ y de Meninski» etc' Haec ipsa vocalis / in dialecto sorica prope uti i: sonat. Scriptores codicis cuma- nici vocalem / modo per y, modo per y notabant, e. g, kyssilcr «viri», «homines», Vocalis / in lingua cumanica liaud ita raro cum u permutata reperitur, e. g, tusi «femella» loco cag. ^^-ijo, osm. ^5-^.^, — konus «argentum» juxta konis occurrit, e cont- rario in glossa cumanica johsil «pauper» vocalis / loco cag. u scripta est ( J«A»Jfo)r . Vocalis n suffixi consequenti gutturali in v emoUita etiam in o permutari potest, e. g. satov, — buzov (pag, 139 cod.), quac formae pridem safik, buzik, sonabant (satik, satuk, satuv (in 1. kazanica satiu), satoz). Exemplum permuta- tionis vocalis a cum / jam vidimus, iglading enim cag. aglaniak respondet. — Vocalis / bosniaca nonnunquam pariter atque in codice cumanico per c denotatur, e. g. hatcr, arabice >Ai?l-^ vel yki^ (apud Blau vi^Li») etc. Vocalis / etiam in 1. bosniaca inter- dum in u et o permutata est, e. g. takuiu, osmanice takini «manipulus», — sator, osmanice cadir, hung. sdtor.' 4. Vocahs o in prima codicis parte saepissime ab o non est distincta ; secunda codicis pars etiam in hoc puncto primae multo praestat, scriptores enim hujus partis vocalem o ab 0 per tres modos distinguunt: i. per Hneam transversam, quae litteram o ex obHquo scindit 2. per Hneolam Htterae o superscriptam, haec denotatio praecipue in uHimis codicis paginis videri potest 3. per ou, e. g. souncac «os», cagataice songdk. Scriptor voca- bularii modorum praedictorum primum tantum usurpabat, e. g. sduarnien «amo», si^uarscni (sic !) «amas», attamen idem scriptoi ' Dictionnare Turc-Francais. Viennae, 1838. ^ «Bosnisch-tiirkische Sprachdenkmaler». Pag. 20. XCIII tertiam personam hujus verbi sottarol, id est soitar ol scripsit. Ipsa vocalis o interdum per oit denotatur, e. (^. toulit «plenum». ca^. toluky tolu, kazanice tul'i, — in prima codicis parte chitnra- dan touoa (n) «spurius», cf. caj^. togjna, togkan etc. {^Ja^yi «nasci» apud Pavet de Courteille), kazanice tu-, titt-. Vocales o et o in codice cumanico haud ita raro pro u et it reperiuntur, e. ^. soitnclit loco cagataici siljitns^iiluk, — bori «hipus», cag. hiiri etc, — satov, bitzov loco satuv, bttzuv (satuk, buzuk), — osta. «magister» loco usta. Eandem permutationem vocahum etiam in dialecto Kazanica videmus, e. g. tot- «tenere», — to3 «sal», — kot «salus», cagataice tittniak, — tus, — kitt etc. In (halecto Kasgarica vocalis it et tunc clare pronunciatur, quum in aliis dialectis turc. orientalibus in vocalem o permu- tatur. In glossa bosniaca coi^da «gladius» vocalis o ex originali 2t orta esse videtur, cf. osmanicum s*^^^'' hungaricum kard. 5. Vocalem it ab ii scriptores codicis Venetiani rarissime (hstinguunt, distinctio autem in hunc modum efficitur, ut lit- terae it lineam transversam adjiceant, quae eam ex obliquo scindit, e. g. ciiydurunicn, ciiydurduni, ciiyditr «ardo», «arsi», «arde»' Quum vero scriptor dubius fuisset utrum vocalis o an ii scribenda esset, super litteram it minusculum 0 adscribebat, e. g. uzitn loco cagataici iiciin, kazanice ocdn, osmanice icin, jacutice isin. Germanicum zv non solum in germanicis glossis, sed etiam in quibusdam formis turcicis usurpatur vocalis ii ab n distinguendae causa, e. g. daw (pag. 40), — kowsap «desi- derans» (pag. 140 codicis). Vocalis it et ii in lingua cumanica perquam saepe occurrunt pro o et o aliarum dialectorum, e. g. itn «sonus» loco cag. on., — sttzitl juxta sozulitrnicn, cf. cag. soziilmdk, — iizdi loco cag. ozdi (pag. 143. codicis), — jtoraia dn\ cf. cag. okrainak, — titz «pulvis» loco cag. toz, — bulsun «sit» loco cag. bolsun, — bogitz «guttur» loco cag. bogoz, — itgialurnien «verecundor» (p^ig. 57), cf. turc. or. ojalniak, ojat- mak, — itlcb ( = uleb) «moriens», cagataice c>/;;irt'7c'. Eandem per- ^ In vocabulario sub liUera c. XCIV miitationem videmus in dialecto kazanica, e. g. on «far» loco cag. tin^ — osta pariter atque in 1. cumanica loco cag. iLsta; e contrario un «decem» loco on aliarum dialectorum, — nl «ille, illa, illud» loco cag. ol etc. In lingua cjuoque Turkoma- norum vocalis u pro o aliarum dialectorum perquam saepe occur- rit, e. g. bul «es» pro bol etc. In sermone bosniaco Blau docente vocales o et o haud ita raro cum il et il permutantur, e. g. ngu «ulula» pro dgil aliarum dialectorum, vocalis vero o cum u in versu cadentiam facit, ita soz cum jiiz etc. Vocalium harmonia etiam in Hngaa cumanica summa lex erat, at haec lex ob saepe inconstantem et inperfectam deno- tationem vocaHum, praecipue in • prima codicis parte non sem- per apparet, immo in vocabulario saepissime latet, e. g. birga «simul», ■ — yctniac, cf. cdig. jitnidk, — tcrclap «velociter» etc. Etiam in 1. cumanica vocalis suffixi interdum ad vocalem radicis conformatur, quam assimilationem in dialecto Kazanica et in aHis quoque dialectis conspicimus. Vocales breves interdum elisae esse videntur vel saltem non denotantur, e. g. ajp «peccatum», cf. osmanicum ajip, arabice ^^ ; in forma verbi tiisriip (pag. 138) ipsa suffixi voca- Hs eHsa est, cf. formam factitivam cag. tdsilrnidk «dejicere». Haec eHsio etiam in dialecto kazanica haud ita raro occurrit, e. g. tosrd pro tosord, — brdii pro berdii «ahquis», — borno «nasus ejus» pro borono etc. De consonis haec pauca admoneo : I. consonae gatturales Hnguae cumanicae per sequentes Htteras notantur i. k 2. cJi 3. gJi 4. c 5, g 6. Ji 7. signo quodam Htterae Graecorum o sub- versae perquam simiH, quo nasaHs explosiva ng significatur. Consona kaf Turcarum in secunda codicis parte plerumqe per k et c denotatur, e. g. Jcai^oviniiz «praemium nostrum» (pag. 145), — kacan «cjuum etc, eademque consona in vocabulario saepe etiam per c signiiicatur, e. g. pag. 17 coarnicn, coyduui etc, cf. cag. ^jU-jy;, — cuyrug «cauda», cf. ^^■^jJ^', — taniucka «ad inferna». Haec ipsa consona etiam per r// et <;// designatur, e. g. ticJwiac (in pag. 43) juxta tictini «phintavi», — kacJuna, xcv cf. l+JjUs, — jocJi pro jok^ — Qlialjran loco ka/oan (paf;. 75) — yaaoh «maxilla». Consona k nonnunc|uam in ^ cmollitur, e. g. in quibusdam suffixis, in fine syllabae et inter cluas vocales, e. g. tamaging «guttur tuum» juxta tamak, — tas bolniaoa (pag. 138) «ad perditionem», quae littera ^ tan- dcminy emolli potest, y autem facile eliditur, e. g. kuurinak, quae forma per formam kjijiirmak a kugurmak orta est, cf. cagataicum i^^-^^i' «pellere», «persequi». A' nonnunquam in cli, et Ji permutatur e. g. cJiatun, Jiatun «domina», cf. osm. i^^^' (kadtn), cag. ij^''-^, — Ji^n «rex», «princeps», cag. ^j^l^, — bulaJi «fons» (pag. 141), cf. cag. bulag idem, — cibuJi, — jariJi (pag. 148). Permutatio Jc finalis in Ji in textibus cumanicis saepe occurrit. Forma yomsaJi jam in vocabulario legi potest, sed hanc quoque formam scriptor quidam secundae codicis partis annotavit. K interdum in fme vocis apocopatur, e. g. tamu (pag. 144) «inferna», cf. cag. ^y^- — Consona cJ in vocabulario plerumque per c 7\.\A cJi denotatur, e. g. congul «cor», cf. osm. cV^^ — crca «masculum», — coc «caeruleum», — cJioz «oculus,» ^5" (KlaprotJius \yi scripsit!), — cJictcJiil «recede». In glossa ycag vocabularii loco Jc, g scriptum reperitur, cf. c)L.^:>! iceg. In secunda codicis parte J plerumque per /' transcribitur, e. g. Jcop «multum», — cgilik «bonitas», — kok «caelum» etc. Interdum etiam in ipsis textibus J per cJl redcUtur, e. g. ctcJicn- lcrgc «facientibus». d inter duas vocales in ^'' emoUitur, ^' autem in quibusdam glossis in j emollitum tandem prorsus evanescit, e. g. miiz (pag. 143) «cornu», quae forma per formam inter- mediam miljiiz a miiguz orta est. — Littera <;>', uti jam.vidimus, ex ^ et iJ orta est atque secundum hanc dupHcem originem modo durius modo lenius pronuncianda est, cjuam dupHcem pronunciationem scriptores codicis cum. interdum ita denotant, ut htteram c per gJi, lenem consonam > per g significent, sed multo saepius hanc totam distinctionem plane omittunt. G non- nun(|uam in Ji permutatur, e. g. saJia «tibi» h)co sajiga, c|ua consona tandem ehsa duae vocales a unam longam effecerunt (saa — sa). — Consona -v modo per k, modo per gJi designatur, XCVI ,. ^ , ^ r- X - ' r*^^ Consona Arabum Persarumque 3 in voce L^ etiam per ch sig- nificatur (bacha). — K et g inter duas vocales, uti jam anno- tavimus, haud ita raro eliduntur, alioqui illae consonae in 2c emollescunt, e. g. aurlagil pro agirlagil «sanctifica», cf. formam avurlagil (pag. 132.) Elisio in hisce exemplis observatur : imirniak «parere», «generare», e. g. in dictione : ki tinir ata tengri «quam (scibcet « sanctam Virginem») generat pater Deus» (pag. 140 codicis), cf. verbum turcicum or. i^Ui^y» «nasci», — kuiirinak «pellere», cf. verbum turcicum or. \,^^y'', — ouht «fiHus ejus» (pag- 148) pro oguli, — tuusning (pag. 150) «ortus» in genitivo. In fine vero vocis vel syllabae radicalis hae consonae saepissime in u emollescunt, quod vicissim ob vocalem praecedem in v durescit, e. g. satov, — bu30v, — acuving (pag. 139), cf. cag. agik, agig^ — javdurding (pag. 142), — bavursak in eadem pagina «intestina» pro bagirsak (v, ^Lwwjilj apud Pavet de Courteille). Scriptores secundae codicis partis semivocalem v per signum quoddam Htterae w germanicae aliquantum simile denotabant. Consona k in 1. cuma- nica pariter atque in multis aHis dialectis turcicis interdum in cli (^) induruit ; k et g etiam in omnibus dialectis turcicis in semi- vocalem v et j emoUescere possunt, ita e. g. in 1. cagataica 002 «cibus quidam lacteus», cf. formam oguz^ ■ — attl «tentorium», «curia» cf. agil^ cf. etiam altaicum aildap in versu sequenti : Kara atty kanga aildap jilriib-idi «ad Kara Attukan venit hos- pes»,' — in L jacutica ojiin «perendie», quod Bdhtlingk auctore ex o «ista» et kiin «dies» compositum est, k enim inter duas vocales in j moHitum cst. In dialecto Kazanica forma agrigimiz « passio nostra>^, «dolor noster» in aui7'iubiz permutata est, cf. formam cumanicam aitrlagil pro agirlagil. Bosniacum quoque d Blau docente interdum in v ety emoHescit, e g. kjilve «tinea», cf. ^^5^ persicae originis, — diijiln «nuptiae» cf. ^^5^0.'' Consona ' Radloff O. c. Tom. L Pag. 50 = Blau. L. c. Pag. 31, 12. XCVII k, vel g (c), quae syllabam radicalem vel vocem ipsam termi- nat, in dialecto cumanica saepissime in n emollita est, quod u, uti jam annotavimus, ob praecedentem vocalem tandem in v induruit, e. g. praeter formas suprascriptas yVzz^/z «pingue», — javdiirding «donavisti», — ovsadi «assimilatum es», cf. cag. ,^LoLco»jl et uiguricum oksak, icksak (in glossario prof. Vambery) «simile» — kriv (pag. 151) «introitus», etc. K et g finale etiam in dialectis ^agataicis saepe in u vel o permutantur e. g. jirau «cantor» — jahm «iiamma», cf. formam kaz. jalkin^ — jasao «lex»), «statutum», cf. formam jasak, — sao «sanum», cf. sag. In formis kiraic, jao juxta kiragu, jagi consona g inter duas vocales plane evanuit. In dialecto Kazanica k et g finale per- quam saepe in u emoUescunt, e. g. sau, «sanum», — tati «mons». — jaic «hostis» et in fine nominum agentis et actionis, e. g. caklau «consideratio, » — karan «aspectus,» — kileilce «advena», — katiu etc. In forma kirij «margo» k finale in j emol- litum est. In prima codicis parte, uti jam annotavimus, consona k in haud ita paucis glossis per cJi denotabatur, e. g. charachus^ id est jiy> s*ij, — chaxan ((jM), — chasnc, quam formam Blau minus recte chasuch scripsit' (Klaprothus hanc formam ita scrip- tam edidit, qualem nos in codice Ven. conspeximus), id est (^J-wU, — sachal (JULo), — ayach (^t-jj), in dialecto Mariupoli- tana aytay, sed haec ipsa vox in Hnea subsequenti in htt. g desinit : ayag uxi. In diaL Mariupohtana consona k fere semper ut h pronunciari solet, e. g. yo.Ycimy(j.n ((•UUjU), Xorjfmv (jM, — in dialecto Kazanica et bosniaca haec aspiratio raro tantum obve- nit. In secunda codicis parte k sine uho aspirationis signo occurrit. — J in vocabulario interdum per c, vel ci transcri- bitur, e. g. ciuruba, id est Uwgi^ (keliruha), — canian, id est kemun, hungarice kemeny(niag) etc. Hic quassus consonae k etiam in \. bosniaca obvenit. ' Blau «Uber Volksthuin uud Sprache cU-r Kumanen» (Z. d. D. m. G. Tom. XXIX. Pag. 569, 570). CODEX CUMANrCUS. J?" XCVIII Sonus jtg in codice Venetiano diverse denotatur i. aut per signiim quoddam litterae o graecorum inversae simile aut per for- mam it, cujus linea ulterior inferne paulum prolungata est, quae duplex denotatio saepissime usurpatur 2. per litteram n, e. g. in dictione tamagin beslcgil « nutri guttur tuum » pro tamgiJicr beslegil 3. per ng^ sic in salutatione angellica : seningbile «tecum» 4. per^^solum, e. g. aglai-im «intelligo» \)ro anglarim. Interdum n finale etiam tunc cum gutturali pronunciatur, (juum in aliis dialectis haec pronunciatio in usu non sit, e. g, ong «dextera» pro on aliarum dialectorum, — quod ad formam cumanicam, cf. kasgaricum ong. Denique de consonas // et -^ id tantum admoneo, consonam // in secunda codicis parte pro /• non solum in fine vocis, sed etiam in ipsa voce occurrere, e. g. coJiraJi (pag. 145) «fons», «scaturigo», — aJia «fluens», etc. In olnlnJi «mortalis», — bol- duJi cdi «factus est», — cibuJi «virga», — jazuJi peccatum» Ji pro /' finali scriptum est. Vox tamuJ^: et tamuJi et tamu scriptum reperitur. — Consona -^- non solum per cJi, sed etiam per gJi denotatur, e. g. nogJiut pro <:jy^^ etc. Aspiratae ^ et a inter duas vocales perquam facile eliduntur, e. g. /aan pro iu..s\.j «brassica», sed etiam lagJian occurrit, — saar pro y^ «urbs». De dentalibus pauca tantum adjicio. Tenuis in 1. cumanica pariter atque in dialectis cagataicis plerumque incolumis mansit, media vero interdum in sibilantem ;:• permutabatur, e. g. azam pro adam «homo», cf. kazanicum /st'/ pro /^/t7, kazak -p^o kadajz «ckivus» etc. In glossa dac loco tenuis mediam conspicimus, cf. ^Lj. Loco azam et asam scriptum reperitur. In pag. 143 obs. for- mam toredi «generavit», quae pro toretdi scripta reperitur, hic forse scriptor denotationcm consonae / per negligentiam omisit. Ex ordine labiahum Httera f exceptis glossis arabicis et persicis frustra desideratur ; in secunda codicis parte littera f in glossa persicae originis frista, fristiJar adest. Glossa jiJ «elephas» in vocabulario tantum occurrit. Consona p quoque in exoticis tantum glossis apparet , . e. g. bap- tisma etc, Littera b in forma Jiaybat (pag. 148) inserta XCIX apparet, cf. bosniacum Jicibct pro hcjct «status», «essentia», «forma externa rei» etc. arabicae originis (v. formas arabicas jlLAse, o^.*.Aie). Ceterum Jiayhat fortasse ar. iUAiC est. Semivocahs V jam supra mentio nem fecimus. Consona m interdum in codice Venetiano in n debilitata reperitur, cf. bosniacum tanian pro (•Uj etc. Consonae quassatae c et g peculiaribus signis notantur, nempe prima signo Graecorum c, altera autem sic^no Graecorum «galanga», — giemis «fructus», (hungarice gyilmolcs) pro ui:uj4.>o ; — jim, id est >M^, — mariand, id est ^^^y^, quam glossam Blau post Klaprothum minus recte marjan scripsit («corahum»), — jotcani pro («j'^- In formis numerorum ordinahum biirungi, ecJiinzi suffixum ^s- per gi et zi denotatum reperitur ; in textibus Mariupohtanis hoc suffixum per rC significatur, v. formas a Blau adductas //.TY-^ivrC/, ^^fvrCf' etc. In glossa vocabularii tagz «corona», id est J^ g per gz transcriptum est. In dialecto bosniaca Blau docente -^ interdum per c) denotatur, e. g. [jX^ pro ^^-^ «fragum», — hoc idem c in (juibusdam vocilnis ^ scribitur, e. g. c;^^ pro o^ «campus»; ^ porro et in / permutatum reperitur, e. ^. sator, cf. hiin^aricum sdtor. Consona ^ in pro- nunciatione bosniaca interdum tj sonat, e. g. ^^^^ pro ^j^L^, idem -^ etiam in j emollitur, e. g. tanjir «discus» pro s^-sUJ", cf. hungaricum tdnycr. Consona j praeter htteram j in codice Venetiano per y et / denotatur, e. g. aianirnicn, — ayandini, cf. cag. ajamak «parcere» etc. — iazdini pro jazdini «peccavi«, «erravi». y inter duas vocales facile ehditur, e. g. sounclii pro sdjilnclil juxta soiiir. Haec ehsio etiam in L bosniaca saepissime obvenit. J interdum cum g permutatum rcperitur, e. g. gikilmak pro jikilmak «delabi», — gillan pro ,j^^j, — giltrin pro (vJs«^-L, — gicrar juxta yicrar, — in media voce cJiiign pro ^yj etc. In dialecto nogaica haec eadem permutatio usitatissima est, e. g. in versibus nogaicis a Vambery pubhcatis stXjLXjJ e^Xla» <:>Si=>. et paulo infra *X5C.^ «cor meum» pro i*^)^.-' In dialecto Mariupohtana j haud ita raro cum ^ permutatum reperitur, hoc ipsum g in textibus a Blau examinatis per y notatum est, e. g. (j.yi-)(i. pro l^j etc. In glossa terc juxta tez «cito» r cum z permutatum repe- ritur. Tres consonae sibilantes i, / 2. .y 3. ^ in codice cumanico Venetiano perquam diverse notantur. Sibilans / i. per sch 2. per z 3. per i"-? 4. per sz 5. per jr 6. per zz denotatur, e. g. taliscJiirmen^ nruscJiirmen, kirliscJiirmcn «htigo», — tnscJicidcr pro tilsdrldr; etizcrmen «adjuvo», cf. etisldmdk, — kyziler ; tis- sisluJilarmen, cf. ijii->j-> «dens», — kyssiler, cf. ^5-**'-^; algiszle \)ro algisli ; karindas pro karindas, — jaksi; buzzatkit pro bosatJzil. Blau sonum / cumanicum interdum et charactere cJi designatum esse dicit, e. g. in glossa cJiaJiar pro y^^ at haec vox in columna cumanica saar scribitur, glossaque gJiacJiar, quam KLArKOTHUS minus recte cJiacJiar et Blau: cJiaJiar scripsit, in parte persica occurrit. Haec maxima inconsequentia sonum / denotandi prae- cipue in vocabuhaio occurrit manifestoque comprobat^ quam ' Nyelvt. Ko^^lemenyck. Tom. IL Fasciculus L Pag. 120. CI molestam comperit desi^nationem hnjns consonae scriptor vocabularii italianus' Scriptores autem secundae codicis partis irermanici consonam / idiomati suo familiarem sine uUa diffi- cultate vel per s simplex, vel per sr/i denotabant. Consonam s plerumque per ^' simi^lex scriptam reperimus, at interdum haec sibilans i. inter duas vocales geminatur, e. g. arassinda^ — • essirgagil etc. 2. cum 5 permutatur. — Sonus ,c i. per z 2. per X 3. per s denotatur, e. g. siz «sine», oz «ipse»; juxiini, id est (•^Sj^. ; sosin pro sozin etc. — Consona .v in glossa 2ix «sensus» per x scripta reperitur. Inconsequentiam ortogra- phiae auctoris vocabularii nihil demonstrat mehus, quam unius et ejusdem vocis in diversis conjugationis dechnationisque formis multiplex designatio, e. g. azarmen « comedo » assa « comede » as «cibus», — aianirmcn «parco» ayandim «peperci», — cigharmcn « exeo » zigtum « exivi » , — coparurmcn « aedefico » cobardum «aedeficavi» etc. In secunda codicis parte hanc designationis sonorum fluctua- tionem multo minus conspicimus. — Super quasdam gk)ssas vocabularii aha manus, nimirum unus scriptorum secundae codicis partis nonnuhas suprascri sit transcriptiones variantes, ita e. g. super formam gici^ar Htteram //, — super formam acirmach syllabam ga^ — super formam bisiUurmen htteram z, super formam yarasirmen item z etc. ' In vocibus italianis «scibile», «sciolto» etc. vocalis / praecedentem sonum emoUit. CII Annotationes morpheologicae. I. De Pronominibus. Pron. separata. Pron. suffixa. I. Pers. Sing. Plur Nom. inen (et mdn scriptum) Gen. mcning Dat. manga (maa, ma) Acc. mcni (menj) Abl. menddn Nom. biz Gen. bizing Dat. biz^d Acc. bizni Abl. bizddn im, im miz, miz Cl. Blau loco biz : miz scripsit, Klaprothus recte biz habet [bix scriptum). II. Pers. Sinsf. Plur. Nom. sen (san) Gen. scning Dat. sanga (saJia vel saa) Acc. seni AbL senddn Nom. siz Gen. sizing Dat. sizgd Acc. sizni (siznj) Abl . sizddn ing, tng 'inglz, ingiz Vocativus pronominum personahum interjectione aj (ay) praemissa formatur, ita aj sen ! — aj siz ! (turcice I, (^l) III. Pers. Sing. Nom. ol Gen. aning Dat. angar vel aar Acc. ani AbL andan i, i, isi, tsi CIII Plur, Nom. anlar idem, quod supra Gen. anlarninz Dat. anlarga Acc. anlar^ii (anlarnj) Abl. anlardan Blau post Klaprothum loco ol minus recte al scripsit. Quod ad dativum anoar, cf. respondentem formam uiguricam anggar, quae forma etiam in dialecto kazanica (anar) et in aliis quoque dialectis usurpatur. Pronomina possessiva separata sequcntia sunt : nicnini «meum», hizini (bizin) «nostrum», e. or. hisini gicJiovga « in nostrum templum » (pag. I2i), — scning (scnin) «tuum », .sVir/;/^'- «vestrum», — aning «suum», anlarning, pro quibus possessivis saepe etiam oz usurpatur, e. g. oz 7idzik hoyungni (pag. 149) «tuum purissimum corpus.» Pronomen demonstrativum. Sing. Plur. Nom. hn Nom. hular Gen. vmning Gen. hularning Dat. mungar Dat. bularga Acc. niuni Acc. bnla^^ni Abl. niundan Abl. hulardan. «Ipsemet», «ipsimet» ol og/i, anlar ogli dicitur, cf. cag. (^■jl in hac dictione : ' jvJtX-U^' <:j:iiui.^ "^^s (^jl ^5^'*^^^)^ fcjrmas- que Kazanicas 2iluk, suluk «idem, eadem, idem». « Ipse, a, ud«, «egomet, tute, ipse» in 1. cumanica plerumque kcnini, kcning, kensi dicitur^ e. g. kin kcnsi cin tcngri «qui ipse verus Deus est» (pag. 159 codicis), pro quo etiam oz et oz oz usurpatur (ita e. g. pag. 145). Pronomina relativa et interrogativa. Kim, Kin «quis», ' «Babernameh», 17. V. in glossario Pave T DE CouRTElLE. CIV «qui»; chaysi «qualis» [inunca «talis»); chaym, quod mihi pro chaju '&(zx'\^X\m\ esse videtur, item «quis» significat ; nc «quid»; ndmdgd «quidquid», cf. azerbaiganicum «-L»j ; nesa «quantum»; ndk «quare», cf. Kazanicum nik; nccik «quomodo», cf, Kaza- nicum nicck ; kacan «quum»; chayda «ubi», etc. II. De n o m i n e. Decl inatio Sing. Plur. Nom. at Nom. atlar Gen. atning Gen. atlarning Dat. atga Dat. atlarga Acc. atni Acc. atlarni Abl. atdan Abl. atlardan Postpositiones usitatissimae linguae cumanicae pariter atque in aliis dialectis turcicis sequentes sunt: da (dd), — dan (ddn), dan (ddn) nlani «ab», — dcin cv\m dat., — bila, — ucnn, uzun, — ca, za, — six, siz. — dcy (e. g. anning dey), dck, lcy (pag. 143), lcyin (in eadem pagina), kibi «sicut», de qua ultima postpositione in parte codicis grammaticali haec scripta repe- riuntur: « No q ista dicco. Kibi. addita alicui noini denotat alique similitudine» etc." Nomina cum suffixis possessivis praedita in casu accusa- tivi interdum hujus casus signo destituta apparent, e. g. tania- ging beslegil «guttur tuum nutri » etc. Suffixum possessivum in genitivo interdum per neghgentiam scriptoris omissum est, ita e. g. zejti^t agacga pro zeytin agacinga^ cf. ,^Lcf ^y^S etc, in sequenti vero exemplo ordo genitivi inversus esse videtur : ^r/V je7'i arilarning (pag. 142) pro arila7'ning jeri. — Quaedam aftixa nominaha in L cumanica usum obtinuerunt, quae in ahis dialectis obsoleta evaserunt, e. g. daci in formis jendaci «vic- tor», — tuu7'daci «parens», — /'z^/^^^V^mwzV «Hberator noster» ' In pag. 127 Codicis. cv (pag. 138), in (|iio ultimo cxcmplo non daci, scd «f^ir// scriptum reperitur, cf. verbum H\<^. ^UxUjyj «salvare»); ^iJi (cik) in glossa tangla^cik «admiratio», cf. verbum cag. ^Uf^LXiU ; interdum loco rak 7'ah scriptum est, sic in glossa colirak «scaturigo», cf. ver- bum (5ag. ^Ui^=^. Usus suffixi c'i (ci) et iik (lik) in parte codicis grammaticali hoc modo describitur: No q ista dicco ci addita alicui noini fac nom maisfle illius rei qua significat illud nom cui addit' sic v'bigtia dtmdk e panis s (sed) otmdkci e ille q' facit pane cckm (osmanice »^f^ e panus sed cckmci e q facit panu et sic de similibs», — « No q ista dicco. lic. addita noini cocto (concreto) facit illud absttu sicut v'bi gtia eigi est bonu s (sed) cgilic e boitas. Kara e nigru s karalic e nig'^to. bir e unus s birlic e unitas. kdnii e iustus s konulic e iustitia et sic de sigis (singulis) r(vel) aliqtm poit' (ponitur). /;/^. ut /zV (pag. 127.) De Adjectivo. Gradus comparativus suffixo rak (rdk), superlativus vero per diversos modos designatur, nimirum per geminationem vocis, per praepositionem quarumdam vocularum, e. g. kob, as7'u ad- jectivorumque, e. g. ulu «magnum», denique per ipsum dictionis contextum. Doct. Blau terminationem quorumdam adverbiorum cumanicorum lap cum syllaba corroborrativa '-J^ comparat, quae Vambery docente in dialecto azerbaiganica gradus superlativi designandi causa adjectivis praeponitur, e. g. lap jachci «opti- mus» (cf. syllabam corroborativam superlativi hungarici leg, e. g. leg jobb «optimus»), at inter cum. et az. syllabam A?/ jam primo obtutu hanc differentiam conspicimus, primaiii semper postpositam occurrere, secundam autem praeponi. Usum adverbii jalga7ilap formae ogrilam (pro ogrilan)^ cop coura «circum» et alia adverbia hujus generis optime illustrant, quae maniiesto formam participiorum prae se ferunt, igitur et jalganlap oHm non erat ahud, quam forma verbi denominativi jalganlap par- ticipiahs; in secunda codicis parte pag. 145 haec dictio legitur : jarilgap 7nedet etti «misericordia motus auxilium attulit», haec CVI quoque forma jarilgap, quae evidenter pro jarligap scripta est, sane pro gerundio verbi ^UIjlJ^Ls habenda est. Forma diminutivi adjectivorum per suihxMm gina fieri solet. In parte codicis grammaticali de formatione gradus comp. et superlativi linguae cumanicae sequentia dicuntur : «No q ista dicto n/f. T dico rcc. posposita noi poitiuo facit copertu (com- parativum) sicut hic kai-a e niger. s. cararac. e nigrior. katti e durus, s kattirac e durior. tuz e rectus s. tuzrec e rectior qu aut (quum autem) debeat adi. rac. vl rcc. n (non) e regula firma)). Ex hisce ultimis vocibus clare patet, scriptorem hujus adumbrationis grammaticahs legem harmoniae vocahum in hnguis turcicis prorsus ignorasse! No q ista dicto asru facit suplatim tam i (in) noibs qua i vbis pponedo ea. sic. v. gtia kara. e nigru. s asrn kara est nigerimu. et tatli e dulce s asru tatli e dulcissimu » etc. (in pag. codicis 127.) De Verbo. Ecce paradigma verbi ^Lo^LCil ((intelhgere», uti id in parte codicis grammaticah apparet:' Praesens (aoristus) . Sing. inteUigo anglainnen intelhgis anglarsen intehigit anglar PL inteUigimus anglarbiz inteUigitis anglarsiz (sis) inteUigunt angla^-lar. Imperfectum. Sing. inteUigebam anglar dciini (dddni) inteUigebas anglar dding inteUigebat anglar ddi (ddy) In pag. Codicis 129. CVII Pl. intelligebamus inteliigebatis intelligebant ainjlar ddik anglar ddingiz (ddengezy anglar ddildr (ddylar). Perfectum. Sing. intellexi intellexisti intellexit a7tglad'im anglading angladi (y) Pl. intelleximus intellexitis (sic !) intellexerunt angladlk (yk) angladhigiz anorladilar. Plusquamperfectum . Sing. intellexeram intellexeras intellexerat ano^lamis edim anHamis edinz anglantis cdi (y) Pl. intellexeramus intellexeratis intellexerant anglamis cdik anzlcimis cdinnz anglamts cdildr (lar). Futurum. Sing. intelligam intelliges intelliget anglagaymen anglagaysen anglagay Pl. intelligemus intelligetis intelligent anglagaybiz anglagaysiz (sis) anglagaylar (eyler). ^ In scribendi ratione codicis iidani, ddengez hanc eandem vocalium c et /per- mutationem vidimus, quae in formis respondentibus kazanicis ejein ejen, eje etc. occurrit. CVIII Imperativus. intellige intelligat intelligamiis intelligite intelligant intelligito intelligitote angla anglasun anglalwi (uni ) vel anglaVik (tik) anglangiz anglasunlar (Idry anglagaysen anglagaysi^ (sis) Optativus. Sing. intelligerem intelligeres intelligeret anglagay edim anglagay eding anglagay edi (y) Pl. intelligeremus intelligeretis intelligrerent anglagay cdik anglagay edingiz (edengez) anglagay edildr (ediler ) Perfectum Opt. Sing. intellexissem intellexisses intellexisset anglamis bolgay edim anglamis bolgay eding anglaniis bolgay edi (edy) Pl. intellexissemus intellexissetis intellexissent anglamis bolgay edik anglamis bolgay edingiz (edengez) anglamis bolgaylar Cohortativus. Sing. intelligam intelligas intelligat anglaim anglagil anglasun ^ Scriptorem adumbrationis gramm. codicis Venetiani quam parum le^em har- moniae vocalium in lini^ruis turcicis comperisse, scribendi ratio bolgeyler, aiigla- suiildr satis superque demonstrat. CIX Pl. intelligamus intelligatis intelligant anglalini (eni) vel anglaluig ( eng) anglangiz (gez) anglasunlar (sdnley, sic !) In hacce conjugatione aglalhig pro aglaiik scriptum est. Conditionalis. Sing. intelligem anglasani cdi anglasang (sen) edi intelliges intelliget a7izleisa edi Pl. intelligemus intelligetis intelligent anglasah edik anglasangiz (edi desideratur, et suffixum sengiz scriptum est) anHasalar cdi. In prima persona pluralis, uti videmus, verbum auxiliare edi cum suffixo personali praeditum apparet (cdik). Perfectum cond. Sing. intellexerim angladini ese intellexeris anHadinf!; ese intellexerit angladi (y) ese Pl. intellexerimus intellexeritis intellexerint Futurum Cond. Sing. intellexero intellexeris intellexerit angladik (dnc) ese angladingiz (dungiis) ese anHadilar ese. anglar bolsam anglar bolsang (n) anglar bolsa Pl. intellexerimus intellexeritis intellexerint anHar bolsak anglar bolsangiz (gez) anglar bolsalar (ler).'' ' Syllabae, quae in parenthesi sunt, originaleni codicis orto^raphiam exhibent. cx Gerundium «intelligendo» angla}' egec. Infinitivus «intelligere » anglamaga. Scriptor hujus paradigmatis in parte codicis secunda ad finem sui exempli annotat : «secdu ista dclinacoem potes d'clina'e oem d'clinacoem (omnem declinationem ». ' Conjugatio negativa. Praesens. Sing. non intelligo non intelligis non intelligit anglanian anglaniasen anglanias Pl. non intelligimus non intelligitis non intelligunt anglaniasbiz anglaniassiz (sis) anglaniaslar (ler). Imperfectum. Sing. anglamasedini (deni) Pl. anglaniascdik anglanias eding anglarnasedingiz (dengez)'' anglarnas cdi (edy) anglaniaslar cdi (edy). Perfectum. Sins^. anzlamadini Pl. an pag. 140. 2 ir. (ir) e. g. /^?//;?//;/^ «gustare fecisti» pag. 140. 3. kir, kir e. g. jetkirgil « pervenire fac » pag. 141. 4. guz, gilz e. g. olturguzdi «sedere fecit» ibidem. De Adverbiis. Adverbium alaj, ali (in «pater noster» Kunszent Miklo- siensi) ex radice pronominali an et particula comparationis laj (Idj) conflatum est, cf. adverbia Kazanica alaj, bitaj\ sulaj, susilaj «ita», «sic». — Terminatio nonnullorum adverbiorum cJicle., quam terminationem Blau minus recte chelle scripsit (Klaproth recte cJicle habet), optime cum postpositione caga- taica s^ilaj convenit, e. g. berc cJiele «firmiter». Annotationes ad syntaxim pertinentes. Scriptores codicis extranei conjunctionem relativam contra usum linguarum turcicarum perquam saepe tunc quoque usur- pabant, quum ea in dictione turcica solicite evitanda esset, ita e. g. in secunda codicis parte CJiristusne kacan tuurdung scriptum reperitur, pro quo in d. cagataica cJiristosni tugdirgac, in d. kazanica CJiristosni tiudirgac diizQwAvim sit. Ceterum etiam in codice cumanico pronomen rel. et conjunctio relativa saepe evitata et per alios modos suppleta sunt, e. g. bilinmaganni bil- dirdi «notum fecit, quod ignotum fuit», — erni^ig juzun Jiec kormagan etc. «quae nunquam virum noverat». Conjuctio y^^^^> ut in dictionibus sequentibus per constructionem formae verbi indicativae cum gerundio dep «dicens» vel imperativo conjunctae suppleta est.- kiz anadan dep toredi «dicentes (CJiristum) a matre virgine natum esse», — tengri seni soyurgadi duluma(!) bo! dep anasi « Deus tibi favit dicens sis Jilio meo mater (pag. 151.). Etiam ordo verborum in hoc codice haud ita raro inver- sus est, e. g. mengii tinc konusing eri jeri arilarjting pro ari- larning jeri pag. 142. cxv Annotationes de glossario. In prima et in secunda codicis parte nonnuUas conspexi- mus glossas linj^uae cumanicae, quas in dictionariis a nobis consultis vel omnino non vel saltem alia forma, alio significatu invenimus, ita e. g. vocem erdenglik « virginitas» (pa^^. 141 codicis) tantum in hoc codice legimus. Verbum kopsamak in vocabulariis turcicis orientalibus «aliquem ironice laudare» sig- nificat, at in codice cumx. kopsamak nihil ironiae habet. Uc «avis» sub hac forma solum in glossario cum. (pag. 142) apparet, cf. kasgaricum uckan, cag. ucar. AHas glossas cuma- nicas tantum in vocabulario uigurico a cL VAmbery conscripto invenimus, e. g. mudus «simplex» (pag. 142), cf. uiguricum munduz, montu, quod proprie hominem simphcem significabat ; koseng « desiderium » a radice verbi uigurici kosdmdk^ kosumdk «desiderare» derivatum est, cf. mongoHcum /vitW «desiderium ; » koanmaga «gloriari» (pag. 142), cf. uiguricum kebinmdk, kevin- mdk. — Quaedam glossae cumanicae manifesto e lingua mongo- hca transumtae sunt, e. g. olbcklig «abundantia» (pag. 140), cf. mongohcum clbck, olbck idem, amarak «amicus» etc. — Voces arabicae in codice cumanico haud ita paucae occurrunt, e. g. aval, — ayna «festum,» — Jiaziz, — haybatli, — tamam etc. — Ahquot voces ad cultum christianum pertinentes ex hnguis latina et graeca in d. cumanicam irrepserunt, e. g. altar «altare» — katolik\ — klisca «ecclesia», — baptisma (pag. 148.). Vox mirron «crisma» pag. 141 graecum Mjpov est. Vox samola «pix» evi- denter e hngua russica transumta est, de voce autem ///, pe6 enim in d. kazanica, bosniaca, bulgarica furnum sig- nificat, cf. hungaricum pcst in dialecto vSiculorum Transilvaniae et nomen urbis Pestini, hungarice Pest (nomina urbium Becs, Pecs «Vienna», « Quinqueecclesiae» fortasse ex eadem voce per- formata sunt). De glossis cum. persicae originis, e. g. miJir «amor», dider «vultus» jam chximus, nunc autem pauca dc elementis persicis in calendario cumanico adjiciemus. Hebdo- ti* mas in d. ciimanica gaftci vel jeti nominatiir, quorum nominum primum pers. «JCasc alterumque numerus turcicus jcti ((septem» est (cf. hungaricum hct i. septem 2. hebdomas), dies autem heb- domadis in hunc modum denominantur: dominica: jc sanbc, d. Lunae: tit sanbe, d. Martis: sc sanbe, d. Mercurii: caar sanbe d. Jovis: pansanbe d. Veneris: ayna d. Sabbati: sabat cun, haec eadem nomina etiam in columna persica ita scripta repe- riuntur. Nomina mensium cumanica sequentia sunt : Januarius: safar ay^ Februarius: soiuiz ay, Martius: ylias ay, Aprihs: tob ay, Majus: songusax ay Junius: cils ay^ JuHus: orta cux ay Augustus: soncJiitx ay September: clics ay October: orta cJies ay November: citrban baran ay^ December: asnc ay. Annorum haec partitio in quator divisiones et medii unius- cujusque mensis denominatio « medium ver% « media aestas»; «medius autumnus», «media hyems» non solum in L mongolica, sed etiam in L tibetana occurrit, primus vero et ultimus harum divisionum mensis «primum ver», «ultimum vcr», — «prima aestas», « ultima aestas » et sic porro ilenominantur, ita etiam in sermone tibetano primus harum divisionum mensis 7'a-va^ medius brino^-va, ultimus fac"ung nominatur. Doctissimus Blau momen- claturam mensium cumanicam solo nomine Decembris asuc ay excepto optime in hunc modum exphcavit: CXVII yiias ay «Martiusi) ;^f \L) iX.'(, iob ay ((Aprilis», cf. Jj!!^(by>" ((ventus vernus)), songusax ay ((Mcijus)) ^ vLj ^^*^, cns ay <(Junius)) ^f \^ orta cux ay ((Julius» (^f v^ b\jf, sonchitx ay ((Aufyustus» (^f \^^ dlj^, f//<"5' (7/)' <( September» ;^f (ji-AJj, ^r^? r//<"-s- c7j)' ((October» (^f u^-s' b\jf, curban ba7'an ay «November», e sacrificiis Muhamme- danorum ita dictus. asuc ay <(December», pro qiio Klaprothus: (7/("? reperitur : zamcmnigc> zeczt sicJi, zelocrctc (scJQ-cractc ). IHud uy, Jii loco hocHerni C2t plane cum orthoc^raphia hollandica congruit, ita etiam z loco s, quod etiam apud Saxones Transilvaniae et Scepusii in Hungaria in eorum scriptis aevi medii invenitur». Glossae latinae non soKim in prima codicis parte, sed etiam in secunda occurrunt, in qua haud ita raro versio inter- HneaHs latina, eaque saepissime interrupta eas tantum voces cumanicas interpretatur, quas scriptores hujus cotHcis partis apud tirones Hnguae cumanicae pro parum notis vel plane ignotis existimabant. Jam Klaprothus annotavit in Hngua latina codicis nostri tales quoque voces mediae et infimae latinitatis occurrere, quae neque apud Du Cangium, neque apud Dief- FENBACHUM lcgi possuut : Lc latiu meme de cet ouvrage est curieux, et on y trouve plusieurs mots peu connus, qui pour- raient former un petit supplement a Ducange, et qu'on par- vient a expHquer a Taide du persan et du coman (jui se trou- vent a cote. L'ortographe de Tauteur est ritaHcnne».' Denotatio consonae jr per x^ e. g. in vocibus «praepoxui», — «raxorij», — «vixus», — «eHmoxina», — «quaxi», — «inquixicio», — «divixio», — «evaxio» etc. ortographiae Venetianae maxime congrua apparet, sed ex hac re minime consequitur, scriptorem vocabularii Venetum fuisse, haec eadem enim scribendi ratio etiam apud Januenses per id tempus et posterius quocjue occur- rebat, in quorum scriptis z et x saepe loco s scripta reperi- untur, e. g. Luzerna, pro pedemontano Luserna, cjuod in Tos- cana Lucerna sonat. AHocjui in haud ita paucis exempHs ipsum X per .s\s- vel s denotatum reperitur, cjuod apud scriptores Ve- netianos haud(}ua(|uam in usu erat, e. g. intelessi», — «resu- ■ Memoires relatifs a TAsie. Tomus 111. Pag. 121. CXXII ressi,» — «adiunssi», — «depinssi», — «dussi,» — «infinsi» etc. Nonnullae voces partis latinae quod ad ortographiam vel quod ad formam ipsam sane indolem dialecti Venetianae redo- lent, e. g. «endego» loco «indigo», — «tenagie», — «chibebe», — «latonum» hodie quoque «laton» loco «ottone», — - «merzaius», — «caramella», — «turta», sed aHquot horum vocabulorum etiam in dialectis septemtrionaHbus itaHcis occurrunt, e. g. «laton», quod Mediolani «loton» sonat. ' E contrario aHa vocabula eaque sane multa indolem dialectorum septemtrionaH occidentaHum, respective dialecti Januensis clare manifestant, e. g. «gragnora», in quo vocabulo originale / inter duas voca- les r evasit, — «sivoro» in qua forma eadem permutatio obve- nit, — «carubius», — «turcheyse» etc. Scribendi ratio ac formae maximae vocabulorum lat. partis scriptorem glossarii latini Januensem fuisse evidenter comprobant, quae res etiam eo corroboratur, quod antiquissimus codicis possessor Antonius de FiNALE erat, cujus famiHa ex Liguria orta Januae per lon- gum tempus diversa munera administrabat et vulgo De Finar vel De Finario nominata fuit, ex qua famiHa, uti mihi cl. CoRNELius De Simoni communicavit, unus nomine Andreas seculo XIV Januae munere notarii («notaro e CanceHiere dei Banchi (H Mutuo») functus erat. In pag. 156 codicis hoc nomen in forma originaH occurrit : «Iste Hber est de Ant. de Finale», locus enim, ex quo nobiHs famiHa De Finar originem sumsit, Finale nuncupatur (in Liguria). Pro causa nostra et hoc argu- mentum adduci potest, quod anno 1303, quum Toktai in Kip6ak et Gazan in Persia regnarent, in his regicnibus Januenses et non Venetiani commercium habebant, nec celeberrimus Paulus Venetus (Marcus) anno 1294 Chersonesum tauricam peragrans inter mercatores occidentales sympatriotarum mentionem fecit. De orthographia latina haec pauca adnotanda sunt : i. / saepissime per j)' denotatur. e. g. «circuytus» 2. c saepissime loco / scriptum reperitur, e. g, «inquixicio», — «nupcie» 3.^, ' V. doct. Adolfhi MussAFIAE «Beitrag zur Kunde der norditalienischen Mundarten im XV. Jahrhunderte» (Viennae, 1873). Pag. ^]^. CXXIIl iiti vidimus, saepissime pro .v scriptum est, quam denotationem unus annotatorum germanicorum haud ita raro cum .v supra- scripto emendavit 4. ss vel jt interdum loco x legi potest 5. r loco / saepe occurrit, e. g. «fragellum», — « indecrinabile « 6. /i interdum omissum est, alia vice tunc quoque adhibetur, quum adhiberi non deberet, e. g. «hodoro», — «honero» 7. c loco o scriptum reperitur, e. g. «retunde» 8. 0 loco 7/ in quibusdam glossis legi potest, e. p. «fondo», — «fondamentum », cf. «autono» in vocabulario itaHco Viennensi Seculi xv, de quo doct. Mus- SAFiA 1. c. quaedam disseruit g. 7i interdum elisum est, e. g. «demostratio» 10. inter consonas w;^ interdum / insertum apparet, e. g. «sompnio» pag. 50, — «columpna», cf. formam imperativi «combia» in vocabulario italico r. bibliothecae Mo- nacensis numero 362 signato. Forma «combiato» etiam in dia- lecto Toscanica usurpatur' 11, consona 7t interdum sequentis consonae fulciendae causa inserta apparet, e. g. «denpingo», — «infingo», «infinsi», aHa vice haec eadem consona redupHca- tionem supplet, e. g. «rendo», «rendidi,» «rende». In dialectis itaHcis septemtrionaHbus n praecipue sequenti consona 5 inse- ritur, e. g. «minzuol» 12. in voc. «monimentum» / loco n scrip- tum est 13. £ loco r, e. g. pag. 55 «torze» pro «torce», c]uod formae imp. latinae «torque» respondet 14. etiam in hoc co- cHce ^2i saepissime per c denotabatur, e. g. «condam», — «cotidianum» 15. ae, oe per e denotatur, e. g. «ceHum» pro «caelum», — «fetz» pro «foetet» (pag. 61). — Quaedam verbi formae ex falsa analogia ortae sunt, e. g. «momordidi», — «acendidi», — «ascendicH», — «ardidi», — «abscondicH», — « descendidi », — «espendicH», — «estendidi», — radidi, — «ofen- didi», quae formae omnes manifesto ad analogiam «dedi» factae sunt. Perfectum «adiuvavi» ad analogiam «amavi» conjugatum est. In formis verbi cum praepositionibus conjunctis unius Ht- terae dupHcatio saepe desideratur, e. g. «acendo», — «adisco», — « aporto » . ' V. apud MussAFiAM 1. c. CXXIV Formae activae verbi saepenumero pro deponentibus appa- rent, e. g. «mutuo» loco «mutuor», — «obsculo», «obsculavi». «obscula», — «letare», — «famulare», in dictione : «homo letae cum h deo famulae, — «recordo», — «sequere», — «nasco», «nasci», «nascere», — «confitere», — «loquere», — «hodoro», — «obhvisco», «obhvi.sci», «obhvisce», — «utere», — « verecundavj ». Primam quorundam verborum syl- labam scriptor ahquam usu tritam praepositionem existimabat, e. g. «obsculo». «Substineo» loco «sustineo» scriptum est. Prima verbi « pendo » syllaba ctiam in pracsenti et imperativo reduphcata est («pependo», «pepende»). — Neutrum in sin- gulari saepe in n desinit, e. g. «pecatun» etc. et haud ita raro genus neutrum pro mascuhno apparet, e. g. «saltun» loco «sal- tus», — Glossas latinas, quac in vocabulariis Du Cangii et DiEFFENBACHi desidcrantur ex toto codice congestas in fine operis vocabulariis hnguarum cumanicae, persicae et germa- nicae ultimo loco adjunximus. IX. Scriptor vocabularii et scriptores secundae codicis partis ad quosdam sonos cumanicos et persicos denotandos pecuhares hte- rarum iormas adhibebant, quas in capitulo VIII. descripsimus. Orthographia primae codicis partis perquam inconstans est, ita sonus quidam in una eademque conjugatione interdum diverse denotatus reperitur et in quibusdam exemphs unus annotatorum isti inconstantiae ita medetur, ut super htteram (interdum expunctam vel cancehatam) sono exotico magis congruentem htteram, vel sahem eam htteram adscribat, (piae in aliis quo- que ihius conjugationis formis apparet, e. g. «aperio» azniine, in quo exemplr) annotator consonam ^ recte per r denotavit, — • — yasirtnnc^ in quo exemplo annotator sonum / per z transcipsit, ut / ab JT bene distinguat, v. etiam ^jLoj^Lj, — hosaturuicn etc. Annotator interdum et orthographiam latinam correxit, e. g. pag. 2 1 «especto» et in quibusdam formis originale ^ hnea cxxv verticali adjecta in /' transmutavit, e. g. pag. lo sokannen, in aliis vero formis litteras omissas addidit, e. g. esitca^nien, esit- ka^^sen et sic porro pcr totam conjugationem. Siiper formam acir^hacJi annotator syllabam ^^a adscripsit, et interdum totam glos- sam scriptoris vocabularii expungens eam denuo adscripsit, inter- dum vero super litteram c scriptoris Ji annotavit, e. g. gicrar, — yi(/'rar. Scriptor textus pag. 143 codicis negligenter toredi scripsit pro toretdi « generavit » . Alia quoque hujus generis menda in hac secunda codicis parte reperiri possunt, e, g. seng «tuum») in oratione dominica loco sening etc. Denotationem reduphcationis scriptor vocabularii saepe plane neglexit, aha autem vice eam contra regulam adhibet, e. g. esittigler loco esitingler, hic idem error etiam in latina codicis parte obvenit, e. g. pag. 53 «stetti», — pag. 57 «ussus fuj». Annotator in exemplo sequenti agisihile «ore» pag. 124 vocem auis in agis transmutavit, sed sine uha necessitate, forma enim vulgaris aits sonat, cf. kazanicum aic'i3 «os». Scriptores codicis non solum vocabula latina, sed etiam cumanica et persica abbreviant, et ad abbreviaturas designandas diversis mochs utuntur, nimirum i. sighs quibusdam, quae sigla vel supra vel infra hneam apposita sunt 2. prolongatione quarundam htterarum pecuhari 3. contractione duarum littera- rum in unam. In parte codicis cumanica signum abbreviationis plurimam litteram n supplet, sed praeter eam ahae quoqiie htterae abbreviantur, e. g. k, r, sic htt. k in vocabulo Jzdruli pro kdj^iiJzli (pag. 142) etc. Suffixum dur formae verbi causahs pag. 138 signo quodam 8 perquam simih denotatum est. In editione nostra plerumque duo abbreviationis sigla usurpantur, unum ad omissionem cujusdam htterae, alterum ad contractio- nem totius formae denotandam, saepe tamen haec cKio signa typographi permutaverunt, primumque tunc quoque adhibebant, quum in copia manuscripta ad omissionem r denotandam nos ad scripturani cochcis conformantes ' scripsimus. — In cokimna latina primae codicis partis vocabula cumanica saepe male exphcantur atque in ipsa secunda codicis parte versio inter- hneahs latina interdum textui cumanico minime respondet. CXXVI immo interpres pag. 141 verbiim sozlemegen « non est locutiis» per «locutus» interpretatus est! Quaedam litterae in scriptura codicis nonnunquam inter se adeo similant, quod vix una ab altera distingui possit, ita e. g. ^ et ^*, — k et b. Primam codicis partem quinque diversae manus conscrip- serunt. Eum, qui maximum codicis partem conscripsit, scrip- torem codicis nuncupamus ; illum Italum Januensem fuisse, non solum scriptura, sed etiam orthographia arguit. Haec manus litteras largas rotundasque scripsit, quae facilhme legi possunt, — sonum V semper per it, consonam vero k plerumque per c denotavit. Manus secunda charactere diformi, longo et saepe angusto, atramento nigro scripsit, vocalem a ab d sohcite distinxit eamque per htteram a denotabat, — consonam v sem- per V designavit, e. g. «vl» id est «vel», pro qua conjunctione interdum formam abbreviatam / scripsit. Manus tertia atramento non semper aequahter nigro htteras aequabiles, angustas et formae acutae scripsit consonamque v semper per v, interdum vero ipsam vocalem n per v transcripsit, e. g. pag. 14 «condvco», — vocalem a a, c ansula deorsum protracta designabat, — in fine vero vocal)uh consonam /' plerumque /' et non c scripsit, e. g. iarlclik «paupertas«, — yiuusak pag. 60., — / autem in quibusdam exemphs per scJi notabat, e. g. tabiiscJii^nncn. Quarta manus primum in pag. 26 obvenit, eaque htteras minusculas, et satis aequales atramento pahido scripsit, vocalem a secundum scripturam itahcam et vocalem c saepe 0 non prorsus clauso, u vero w scribebat, e. g. pag. 40 daw pro daauc scriptoris itahci. Haec eadem manus k in fine vocabuh per /- et qu in vocabulo «quotidianum I) per c notabat (« cotidianum » pag. 60 codicis). Ouinta manus pag. 21 sequentem dictionem scripsit : kyni niaoa bcrsa niendagar bcrayni. kyni )}iaga bermassa niendagar bcrnian. Scriptura hujus manus nitida est characterque ejus satis rotun- dus. Haec manus a cl scripsit. Secunda, tertia et quarta scrip- tura supradicta ctiam ni sccunda codicis parte apparet, easque CXXVII scripturas jam hac causa scriptoribus germanicis attribuendas esse nihil dubito. Scriptura et orthographia itidem illos tres scriptores germanos fuisse manifesto comprobat. De scriptura quintae manus dubius sum, an eam scriptori cuidam italico attribuam, character enim ejus multum itaHco similat, at haec eadem scriptura etiam in secunda codicis parte adesse videtur, cujus secundae sectionis maximam partem scriptores germanici, nimirum missionarii e Germania orti conscripserunt. Menda orthographica primae codicis partis interdum ipse scriptor voca- bularii, aha vice unus annotatorum germanicorum (sccunda, tertia, quarta manus) correxit. Correctiones sequentes sunt i.s saepe in 2 correctum est, e. g. ezittirmen 2. corrector haud ita raro jt in x correxit, e. g. pag. 21 «especto» et hic annotatum esse volo, jam scriptorem vocabularii htteram s et x in qui- busdam exempHs promiscue scripsisse 3. corrector Htteram a interdum in d emendavit 4. httera o interdum in o transmutata est 5. haud ita raro ex u i factum est 6. interdum Httera ehsa annotata est, sic in quibusdam exempHs consona r 7. corrector pag. 13 Htt y in g permutavit (gicJirar loco yicrar, id est yr»')> quae voluta correctio revera corruptio evasit 8. Htteram c cor- rector interdum in k transmutavit, e. g. pag. 10 sokarnien, quae forma ex originaH socarnien ope Hneolae verticaHs Htterae c adjunctae facta est g. annotator interdum formam vulgarem, abbreviatam in formam antiquiorem plenioremque mutavit, e. g. a^is loco aiiis pag. 124. Etiam in secunda codicis parte, quam uti jam diximus, magnam partem missionarii fidei christianae germanici con- scripserunt, diversae scripturae apparent, nimirum i. scriptura aequaHs et maximam partem sine ulla gravi difficultatc legi- bihs, (juam scriptor partim atramento nigro, partim coloris (Hhiti conscripsit 2. scriptura deformis, interdum vix legibiHs 3. for- tasse autographum Pftrarch/e 4. manus cujusdam scriptoris itahci 5. scriptura (H'fficulter legibiHs, in qua scriptura aenig- mata conscripta reperiuntur 6. pag. 120 us(jue ad orationem dominicam scriptura satis nitida, quam scriptor germanicus CXXVIII atramento nigro conscripsit 7. oratio dominica, quam prima manus secundae codicis partis scripsit 8. annotationes gram- maticales usque ad pag. 137 manus parum exercitata con- scripsit 9. orationes ad sanctam Virginem, quae scriptura haud ita mala conscriptae sunt 10. scriptura minuscula 11. scriptura Antonii de Finale 12. scriptura deformis et passim vix legi- bilis 13. scriptura legibilior, fortasse prima manus 14. denique scriptura passim vix legibilis unius scriptorum germanicorum. Hoc demum annotatum volo, in prima codicis parte multa vocabula cum c vel cli incipiunt, quae in secunda parte litt. ini- tialem k habent. / initiale in prima parte per y transcribitur, in secunda autem codicis partey apparet. Denique in prima codi- cis parte httera /, praesertim initio vocabuh, raro occurrit, in secunda parte e contrario saepissime scripta est. In prima codicis parte vocabula cum htt. a incipientia a pag. I. usque ad pag. g. leguntur, vocabula 1 vocalnila 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabnla l vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 vocabula 1 reperiuntur. itt. h pag. g. itt. c a pag. 10. usque ad pag. 17. itt. d a pag. 17. usque ad pag. 21. itt. e a pag. 21. usque ad pag. 24. itt. / a pag. 24. usque ad pag. 27. itt. g a pag. 27. usque ad pag. 28. itt. k pag. 28. itt. j a pag. 2g. usque ad pag. 32. itt. / pag. 32. itt. 111 a pag. 32. usque ad pag. 35. itt. ;/ a pag. 35. usque ad pag. 38. itt. 0 a pag. 38. usque ad pag. 40. itt. / a pag. 40. usque ad pag. 44. itt. q pag. 44. itt. r a pag. 45. usque ad pag. 4g. itt. .v a pag. 49. us^jue ad pag. 54. itt. / a pag. 54. usque ad pag. 56. itt. V a pag. 56. usque ad pag. 59 conscripta i T J CXXIX Adverbia a pag. 59. codicis usque ad pag. 67., declinatio vero pronominum et nominum pag. subsequentibus usque ad pag. 70 continentur. Ulterior vocabularii tenor pag. sequentibus usque ad pag. iio. legi potest, cum qua pagina totum vocabularium cuma- nicum a Klaprotho editum terminatur. Secunda codicis pars, quam nunc primum luci publicae damus, cum pag. iii incipit et cum pag. 164 terminatur. Ecce prima et ultima paginarum hujus secundae partis vocabula: pag. III. scskenirme — kous^ pag. 112. tertia Hnea textus calamo scripti, quae legibilis est «del dolce loco ove lo» — «cum spiritu tuo», pag. 113. it tiradir — erdem ars, pag. 114. caman — ultimum secundae columnae vocabulum jargunze. pag. 115. jf^^^^gu jararmc — cyn agelc. pag. 116. jirtilding — virnuft, infra hoc vocabulum imago psittaci videri potest, juxta quam haec dictio latina legitur : «vio pinde ac discto». pag. 117. post quaedam vocabula latina calami probandi causa scripta fortasse ipsum autographum Petrarch/e : « None al mio parer» etc. legitur — tizinggis cokunggis (haec pagina inferne lacerata est, quam ob causam vocabula citata ultima sunt, quae legi possunt), pag. 118. post quaedam vocabula calami probandi causa adscripta corhaa(?n) cuprak — trege (voc. germanicum), pag. iig. tap tap tamyzik (aenigmata) — kara ulah dir, pag. 120. (...) ir ucu (continuatio aenigmatum) — ol bazar^ pag. 121. jugungis oglanlar — bir ave mar (id est btr Ave Maria), pag. 122. Are lucas ayar — aning uSu. pag. 123. geldik ol cJianga teizmaga — tugenmes - : • boreh (fortasse glossa ^ag. '^^^), pag. 124. Christus alay ayti — iazzinmassen, CODEX CUMANICUS. pag. 125. viat turscn bir kyziga — kopden kcmizzildi, pag. 126. aning ucun bugn — ihc xpc Amcn^ pag. 127. «No q ista dicco. lary> etc. — «et sic de alijs», pag. 128. «No q ista dicco. sisy> etc. — ^dalis ordo rcqrif. », pag. 129. inteligo anglann — anglasal(ar), pag. 130. futu''^ anglarbolsan — in columna sinistra «hiems kyz,» in columna dextra nvei' jaz,» pag. 131. in columna sinistra «aper kaban», in columna dextra «accidia» — in columna sinistra «gulosus boguzgur,y> in columna dextra kayma kerckimiz da ^Uru kclgil, pag. 132. in columna sinistra tcngrinj sovgil, in columna dextra «differetia» — in col. sinistra v^murraclik^ ide», in col. dextra altinda vl jargul(.-an), pag. 133. «a Aleluia», pag. 134. nihil habet scripti, pag. 135. item, pag. 136. «ave iehu xpe» etc. — figurae quarundam Ht- terarum codicis, pag. 137. avc ucmakning kabagi — olumdd usutmadi, pag. 138. ave Maria kim bisgd tiruh tuvrup sc — erksis kildi, pag. 139. avc icsscning cibugi — bahdp jarilgadi, pag. 140. auc saa kT acikting — ata tcngri et inferius «inpor- tunus ungestmne )) , pag. 141. jollaringni ol bavladi — mirromisni xpcni ave, pag. 142. avc ko^^uli sc sion scdan cihti — apostolcrgd bild'ding, pag. 143. avc scn kiz — bizgd tcydi, pag. 144. avc eminc icri — senden, pag. 145. ilis sducimiz bolsun — Mdiadan, inferius aha manus glossas sequentes annotavit : tcngrisi toprak bay cr kok ari bakil ouluna bcyinc ' Fortasse a nomine actionis arabico auij*^ derivatum et per neghgentiam scrip- toris in formam suprascriptam corruptum. CXXXI pag. 146. Arilarning kitsanci — iariloagil Amen, pag. 147. Amen. haninng alanlari cikssin — mengulnckd am aitgancd secudii dictu ( ) gani hildirdi nescita fecit scita, pag. 148. Inanirmcn barcaga erkli bir ata iengrigd — Amin, pag. 149. saginsamen bahasiz kanini — kim hacka minmdgd uyalmading pag. 150. d tattli beygindm — (rb)dk mdnggu tovgo bolus kim barali. Amen. pag. 151. «hec z umnus a Solis ortus (sic!) h' est nonen (sic !) » — Kertu Cristus.^ pag. 152. dno no ht eg" minq pag. 153- 154- 155- inscriptae sunt, pag. 156. autographum Antonii de Finale continet, pag. 157. borlendi germinavit — tanglancik admirabihs, pag. 158. inscripta est, pag. 159. bir erkli iarfgancli tengri — tcngri bisni uj-ctti, pag. 160. in columna sinistra surat ymago, in columna dextra cindifme icJi kniype, pag. 161. in col. sinistra aya. ddr tdmir., in col. dextra usahci pditor, pag. 162. in col. sinistra jen ( . . ) rifue (glossa germanica). corrigo, in col. dextra jakurarmc icli span de., pag. 163. in col. sinistra telbuga. eyn leyt seyl, in col. dextra caridi gescJieute. pag. 164. in col. sinistra icJcor. en brucJigurtcl, in col. dextra boksmen(.-)et. enziyte vleys — in coL dextra siriJi, en merder. CONSPECTUS CODICIS. I. Vocabularium })er alphabetum pag. i — 58. II. Adverbia pag. 59 — 67. III. DecHnatio pronominum et nominum pag. 68 — 70. IV. Vocabularium per ordinem notionum correlativarum, cujus inscriptiones sequentes sunt : CXXXII 1. Noia rer que ptinet Deo et ad suiendii ey 2. Hec sut elemeta 3. Hec sut compsiones 3 4. Hec sut tempora \ 5. Sentimenta quinque 6. Qualitates tempor « 7. Res contrarie 8. Qualitates rer | 9. No^a rer que communit inueniunl I 10. Noia arciu et que ptinet eis j 11. Hec continet de spetiaio et spetiaia ' 12. Faber et feraius i 13. Pelipaius | 14. Sartoius i 15. Calegaius i 16. Magr asie 17. Barbeius 18. Scriba (Sub hac inscriptione alia quoque vocabula, quae ad 1 ofticium scribae minime pertinent, conscripta reperiuntur) i 19. Nobilitates hoiiim et mulier I 20. Mercimonia que pertinet ad mcatore ! 21. Noia lapiduu precioxor • • 22. Hec sut menbra hoium et muHer 23. De paretatu hois [ 24. Conplementa hoium ' 2^. Defecta hoinum 26. Res q ptinet ad bellii ! 27. Res oblite necesale p domo 28. Res q pertinet ad vestes 29. Res q pertinet ad domu 30. Res q pertinet ad axmixiu hois I 31. Res q ptinet equo j 32. Res quae ptinet ad letu ^^. Res quae pertmet ad mesam | CXXXIII 34. Res q ptinet ad cochina 35. Noia arbor et fruc (....) 36. Noia erbar ■^'] . NoTa bestiaru 38. Noia vermiu 39. No'a volucru 40. Victualia quae nascunt. Hoc alterum vocabularium cum pag. iio terminatur. V. Vocabularium cumanico-germanicum pag. iii. VI. Fragmenta poeseos italicae pag. 112. VII. Spicilegium brevissimarum dictionum cumanico-ger- manicarum pag. 113. VIII. Idem pag. 114. 115. (pag. 115 etiam quaedam voca- bula latina occurrunt) IX. Quaedam dictiones et vocabula cumanico-germanica et cumanico-latina pag. 116. X. I. Fragmentum poeseos italicae 2. textus brevis cuma- nicus, in quo lector ad praecepta fidei observanda admonetur 3. vocabularium in duas columnas partitum pag. 117. XI. Nonnulla vocabula cum. quorum unum latine, alterum germanice explicatum est pag. 118. XII. Aenigmata cumanica pag. 119. 120. XIII. Textus cum. de poenitentia pag. 121. XIV. I. Pericope evangelii secundum Lucam cumanica (cap. II) 2. de Sto Stephano 3. textus de sanctis- simo nomine Christi cum. 4. textus cum. «in die epiphaniae» pag. 122. XV. I. Continuatio textus praecedentis 2. exegesis prae- cepti Jesu Christi «de amore erga Deum» cumanice pag. 123. XVI. textus cumanicus de peccatore et de poenitente, in quo quidam loci e scriptis S. Hyeronymi et Ambrosii citantur pag. 124. XVII. Continuatio textus praecedentis, in quo quidam loci CXXXIV XVIII. XIX. XX. XXI. XXII. XXIII. XXIV. XXV. XXVI. XXVII. XXVIII. XXIX. XXX. XXXI. XXXII. XXXIII. XXXIV. XXXV. XXXVI. XXXVII. e scriptis S. Augsutini, Ambrosii et alioriim de con- fessione peccatorum et poenitentia citantur pag. 125. I. Meditationes de passione Jesu Christi 2. oratio dominica pag. 126. Adumbratio grammaticae linguae cumanicae latine pag. 127. 128. Paradigma verbi cumanici anglamak pag. 129. 130. Vocabularium cumanico-latinum in duas columnas partitum pag. 131. I. Decalogus 2. enumeratio septem peccatorum capi- talium cumanice et latine 3. in columna dextra quae- dam dictiones et vocabula cumanica cum interpreta- tione latina pag. 132. Aleluia pag. 133. pag. 134. 135 inscripta sunt. I. Ave iehu xpe benedictissime creator et salvator (bis) 2. quaedam litterae huic codici propriaepag. 136. Salutationes, orationes et eulogiae ad cultum Jesu Christi et sanctae Virginis pertinentes pag. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. 146. 147. Confessio fidei pag. 148. Hymnus de passione Jesu Christi cum siglis musicis pag. 149. Hymnus alter de passione pag. 150. Hymnus «a Solis ortus» pag. 151. Qaaedam vocabula latina pag. 152. Pag. 153. 154. 155. inscriptae sunt. Autographum Antonii de Finale pag. 156. Vocabula quaedam cumanica et latina pag. 157. pag. 158 inscripta est. Textus de incarnatione Jesu Christi pag. 159. Vocabularium cumanico-latinum et cumanico-germa- nicum pag. 160. 161. 162. 163. 164. in duas colum- nas partitum. CODEX CUMANICUS. MCCCIII die XI luly. In noie dnj Nri ihu yri et Bte Vigis Marie Mats eius et omium Scorum et Scarum dei Amen. Ad honorem dei et Bli lohis euangelijle. In hoc libro cotientur prsicum et comaicum p alfabetum : Hec sunt Veba et noia de lita. A. audio mesnoem eziturmen audis mesnoy esitursen audit mesnoet esitur Et pr audimus mesnam esiturbis auditis mesnoyt esitursis audiut mesnoent esiturlar f^teito impfcto audiebam mesin(.)dem audiebas mesinidi audiebat mesinid esituredim esitureding esituredi Et pr audiebamus audiebatis audiebant mesinidim mesinidit mesinident' esitureduc esituredingis esiturlaredj ' Vocis iiieMnide})! post // sequens vocalis / erasa est. ^ Prima hujus formae vocalis i quasi deleta est. CODEX CUMANICUS. pfeito pfcto audiui sinide (sic!)' esitum audiuisti sinidi esiting audiuit sinid esitti Et pr audiuimus sinidim esittic audiuistis sinidit esittingis audiuerut sinident esitilar (Praeteri)to plusqpfcto (au)diueram sinadabudem esituredi (sic!) (au)diueras sinadabudi esitturedi (sic !) audiuerat sinadabud esittedi (sic !) Et pr audiueramus sinadabudim esiticedi audiueratis sinadabudit esitungusedi audiuerat sinadabudent esitularedi Eiituro audiam bisnoem esitca^men audies besnoy esitka^^sen audiet besnoet esitkay Et pr audiemus besnoym esitka^bis'' audietis besnoyt esitkaysis (a)udient besnoent esitkaylar (I) mpato m (a)udi bisno esit ^ In forma im?dr pro sinidem scriptor glossarii omisit signum abbreviationis annotare. 2 In prima et secunda persona temporis futuri in singulari et in prima pluralis V supra syllabam ka, uti videtur, emendandi causa appositum est, cf. formas optativi linguae turcicae or. hargajmen, hargajsin etc, in quibus vocalis a in diphthongum ai amplifiicata est, cujus demum i finalc in scmivocalem J induruil (ajj. (aii)diate (a)udiant Optato audirem audires audiret Et fr audiremus audiretis audirent besnoytem besnoat ;;/ Jitin ysalla mes(i)nide y mes(i)nidi y mes(i)nid' y mesinidim y mesinidit y mesinident ^terito pfcto et plsqpfcto audiuisse audiuisses audiuisset y sinadabudim (sic !) y sinadabudi y sinadabud Et pr utina audiuissemus y audiuissetis y audiuisset y sinadabudem (sic !) sinadabudj (sic !) sinadabud (sic !) Futuro utina audiam y besnoem audias y besnoy audiat y besnoet Et pr audiamus y besnoym audiatis y besnoyt audiant y besnoent esitinj^lar esitsin chescha esitkaedim c esitkaedin c esitkaedj c esitkaedic c esitkaedingis c esitkaylaredj c esitmisbolgayedim c esitkaeding vl ezitmizbolg(aye)di(ng) ' c esitmisbolgayedi c esitmis bolgayedic c esitmis bolgaedingis c esitmis bolgaedj ylar- c esitchaymen c esitchaysen c esitchay c esitchaybis c esitchaysis c esitcha(y)lar'* ' Prima hujus formae vocalis / quasi deleta est. ^ «Vel ez2fmizbo/g'fayeJdi(ngJ" jam alia manus, quam secundam nuncupamus, charactere gothico deformi annolavit. ^ ,,y/ar'' eadem secunda manu annotatum est. ^ y postea additum est. Subiucto ni cum audire audires audiret Et pr ctim audiremus audiretis audirent pteito pjcto audiueim audiuis audiuit (E)t pr cum audiuimus audiuitis audiuermt zonchi mesnide z mesnidi z mesnid z mesnidim z mensidit z mes(.)nident' z s(.)nidem z s(.)nidi z s(.)nid^ z sinidim z sinidit z sinident esittimessa nezic chi esiti(n)gassa n chi esitese n chi esitic n chi esitingis n chi esittilar essittimersa essitingersa esitiersa esitticersa esitingersa (sic ?) esittilarersa ptito plsqpfcto audiuissem audiuisses audiuisset Et pr audiuissemus audiuissetis audiuissent Futuro cum audiuero audiueis audiuit ^ In forma mes ( .) nident scripturae originalis inter litteras ;^ et ^ vocalis i adfuit, cujus adhuc vestigium videri potest. 2 Prima singularis praeteriti pcrfecti vocalis / deleta est Revisor quidem primae partis luijus codicis in quibusdam formis vocalem radicalem erasit. Et pr cum audiuimus audiueitis audiuint Infinito m audire Gerudia audiendum Supina auditum Nfom' audiens auditurus sanadae sanoenda gho^t sinidam esatima^a yzitmaga' esattan (sic !) esitmaga cuyga (am)o^ (a)mas (a)mat ptito pfdo amaui amauisti amauit Ivipato ni (a)ma dost medarem dost medari dost medaret dastem dostdar souarmen souarsem (sic !) souarol (sic !)"* soudum sougil ^ Sic in cod. orig-inali. In forma infinitivi persici sanadae (pro jMtX-<«bAAw) vocalis | e terminationis per ae denotata est. | ^ ,,Ntom" pro «nominativo modo» scriptum esse videtur. Grammatici graeci e j contrario modos verbi propter eorum similitudinem cum casibus nnminis h(y'K' qhz, nuncupabant, cf. denominationem y.Xtat; ovo[j.a-(ov. 3 Pag. s codicis cum verbo «amo» incipit. •; 4 Id est souar o/ «ille amat» cum pronomine 3. p. postposito. In formis sovdr- j 7nen, soviirsem vocalis '6 per (j denotata est. \ Nto amicus dost amor dosti accipio mestanem accepi stadem accipe bistan souus soumac alurmen aldum algil acendo lumen var mecunem acendidi (sic !) var cherdem acende var cun yandurumen yandurdum yandir' adisco adidici adisce ascendo ascendidi ascende adisco miamoxem amoghtem biamus ballameroem balla raftem balla buro adiuuo yari medehem adiuuaui (sic!) yari dadem adiuua yari bide adiutorium yari z zani^ (ardo) mesozanem ardidi (sic !) sozanidem arde besuzan ourann"men ouandum (sic !) ourangiP agenurmen gmanirmen ul minermen agendum agen boluzurmen boluztum bolus bolusmac ciiydurumen ciiydurdum ciiydur'* ^ Propter lituram unius lineolae characteris Ji haec littera characteris / similis facta est. ^ Cf. formam kazanicam bjrdn-. 3 Fortasse corruptum ex inf. persico ^jtXAjK«-u; (forma factitiva toj ^d^\yM "ardere»). 4 Revisor quidam formam originalem litterae >i in v correxit. Hic // per %i denotatum est. albergo liospito' orhana cabul mecu- nem albergaui hospitaui g cabul cherdem alberga hospita ti^ cabul cun ospicium conaclarmen vl con- durumen^ conaclardum conacla absoluo teursemayem bosaturmen absolui tnsaydem bosatim absolue besau bosat absolutio becsais bosatmac abscondo panaham mecunem yasirumen abscondidi (sic!) panacha cherdem yasirdun absconde ' pan(a)cha cun yasir absconsio panaham yasirmac^ (a)bscosalia (a)pareo peda mesouem corunurmen (a)paruy peda surmeden corundum (a)pare peda sau"^ corungil (a)paricio peda corunmac adiungo merasanem yetarmen adiunssi rasanidem yethim adiunge berasam yetchil aperio va mecunem azarmen aperui va cherdem azarme aztim aperi va cun aztin azchiP ' «Hospito» tertia manus nitido charactere gothico addidit. ^ itVel condurumen» etiam tertia manus adscripsit. 3 Z revisor suprascripsit. 4 Id est : yi^ fiXAJ, |**-»i («^ ' r»tXiA« 'tX.AJ. 5 Litteram c per t denotatam revisor suprascripsit. Mihi ita videtur, revisoreni glossarii non Italum, sed unum e.v scriptoribiis hujus codicis germanicis, fortassc eundem esse, cujus scripturam tertiam manum nuncupavimus. aporto aportaui aporta abrachio abrachiaui abrachia alargo alargaui alarga aleno alenaui alena abasso abassaui abassa miauarem auurdem biauar bachana megirem bachana' griften bachanar gir dour mecunem dour cherdem dour cum nafas mecunem nafas cherdem nafas cun fru mecunem fru cherdem fru buchun chelturmen chelturdum cheltur cuzarmen amplector cuztun amplexatus sum cuzchul amplecte ^ iragirmen bosattim jarat et custunurmen suspiro custundum suspiraui custungil suspira custunmac suspirio^ asat etermen libero asat ettim Hberaui asat et libera asat kisi liber homo'* aro terram araui ara ^aml mebirem ^aml bridem ^ami^ bir saban surarmen saban surdum saban sur aquno aquixiui aquire macsap mecunem maschap cherdem maschap cun cas^anirmen cax^andim cax^ngil ^ ' Per negligentiam scriptoris signum abbreviationis super a omissum est. '^ «Amplector» etc. tertia manus atramento nigro adscripsit. 3 «Suspiroii etc. tertia manus atramento nigro annotavit . •* «Libero» etc. postea annotatum est ( asat ~ persicum '^KI, verbum periphra- sticum azad ettnek «liberare» etiam in lingua turcica occidentali adest.) 5 Hic z per c denotatur. ^ g revisor suprascripsit. admissio admito admissi admitere armo me armaui me arma te anuco' accuso accusaui accusa accusatio admoneo admonuj admone admonitio armamentum adiuino selech mepusem selech pusidem selech pus gamazi mecunem gamazi cherdem gamazi cun gamazi paand medehen paand daden paand bide paand ul mesourat selech ram mecunem adiuinaui ram cherden adiuina ram cun incantatrix atedior eregirmen atediatus fui eriktim" ydis ydimen (sic !) ydim ymaga (sic!) sagetlanurmen sagetlandum sagetlangil sc)un(^larmen zagarmen zagatim^ zackil zacmach ouraturmen sagindire- men ouratum sagindum ourat sagingil ouratimac saganmac^ saget memoria'* kamhk etermen ranzihc etarmen ranzihc ettin ranzihc ethil kam katun kisi dir^ ^ «Anuco» etc. secunda manus annotavit. Forma anuco ex «annuncio» abbre- viata giossam cumanicam optime interpretatur (sviincldrnien = ^uoL^pfikXo). kaza- nicum enim sojdnce graecum EuaYyEXio'/ significat («donum pro laeto praeconio»). ^ Secunda vocalis a manu revisoris quasi deleta est. 3 «Sagindiremen» etc. tertia manus annotavit. ■* «Memoria» secunda manus annotavit. 5 «Incantatrix kam katun» tertia manu adscriptam est. ^ Formae verbi turcici ere_i;-/rwen, criktini per neg-ligentiam scriptoris in secunda columna annotatae reperiuntur. aquiesco aquieui unarmen undim ' Hcc sunt ]^crba ct noia dc lita. B/ bibo miausauen (sic!) yzarmen bibi ausamitem (sic!) iztum bibe biasam iz bulio meiussen caynaturmen buliui jussiden caynatim buli caynatur ballo rags mesanem beyrmen plaudo ballauj rags messadem beyrdim plausi balla rags mexan beygil plaude^ ballum ragsi koron hostende'* balneo aliquid tarmecunem us etarmen vl iuunurmen balneaui tarcherden us ettim vlmen iuundim balnea tar cun us et vT iuunguP balneum garmauoa yssi su blasmo nafrin mecunem cagirmen. in theutonico scappin'' blasmaui nafrin cherden cagidim blasma nafrin cun cagigil blasmu nafrin cachimac blasfemio drusma mecunem sokarmen blasfemaui dusma cherden soctum ' «Aquiesco» etc. secunda manus annotavit. '^ Littera E cum pag. 9 incipit. 3 flPlaudo» ect. tertia manus annotavit. 4 Koron, in lingua turcica occidentali chora (graecorum /opo;), hic falso inip. «hostende» explicatur. «Ostende» in dialecto kazanica kiirscit sonat. 5 «Vel iuunurmen» etc. tertia manus annotavit. ^ «In theutonico» etc. secunda manus addidit. Quod ad formam scappin, germ. med. ae. sclienipiii, Handricum schiinpfeti. per blasfema blasfemia dusma cun dusma sochul socmac Hcc sut Vcrba ct noia dc lita. C. concordo sazgai mecunem yarasirmen concordaui sazgaT cherden yarastim concorda sazgai bucun yarastirgil concordia sazgai yarasmac crepo a metch em yarilurmen crepaui trasidem yarildum crepa betra yarelgiP crepatura sighastan yarihnac crido baneg mezanem chezchirirmen (sic!) cridaui baneg zamdem chezchirdun crida bezan chezchir cridus baneg chezchirmac casso carap mecunem buxarmen destruo cassaui carap cherdem buxdum destruxi cassa carap cun busgil destrue comedo mecorem z asarmen comedi chordem asardun comede bocor (sic!) assa cibus buchurani as custodio nigaa mecunem saclarmen custodiui nigaa cherdem saclardum (sic!) custodi nigaa cun sacla custodia nigaa saclamac ' Littera C cum pag. lo incipit. ^ Litterani z revisor suprascripsit, isque ex originali forma vocalis ii i fecit. 3 In hac forma correctionis vestigium jam primo obtutu observatur. Hanc for- mam et imperativum yarastirgil praecedentis columnae tertia manus anifotavit. ■* In suffixo hujus formae loco syllabae ir vocaHs tantum / scribenda erat. caueo cauuj caue cado cecidi cade dour mebassem dour budem dour bas mecosten costaden' beyf saclanurmen > saclandum saclan tuzarmen ul gikilurmen tustum ul gikildum tus ul gigiP slese. lube let(e)^ curro medauen yugururmen cucurri dauidem yugurdum curre bedao yugur cursus dauan yugurmac canto surut megoem yrlarmen cantaui surut gufen yrladim canta surut bugo yrlagil cantus surut yr clauo bakilit mecunem yusxaclarmen clauaui bakilit cherdem yuxacladum claua bakilit cun yuxacla clauatura cofle yusxac clauis kilit azchuz cinglo mebandem ayltartarmen^ cinglaui bastem ayltartum cinge cingulum custuband ayl ul colan ' Klaprothus h. 1. bene annotavit : «L'auteur parait avoir confondu cado et caedo, car ^jJCwj signifie "tuer» en persan.n Memoires relatifs a TAsie. T. III, P- 13.V 2 In formis gikilurme?i et gikildum tertia manus ex originali g k fecit. 3 Doctissimus O. Blau vocabula slese, luhe, lete (uti videtur, a secunda mani annotata), quae Klapr. signo interrogationis notavit, cum russico CJI't3a.U JIHJI,U .16X11 contulit (\'. Zeitschrift d. D. M. G. Vol. XXIX, pag. 570). \ 4 Secundam hujus formae litteram r tertia manus addidit. . ] M consolo dilkosi medebm (sic !) congul azarmen consolaui dilkosi dadem congul azatim consola dilkosi bide congul az consolatio paand dilghosi congul azmac consulo paand medehem chengas berumen consuli paand dadem chengas berdum consili(a) da paand bide chengas ber' con(silium) paand chengas conpleo tamam mecunem tamam etarmen conpleui tamam cherdem tamam ettim conple tamam cun tamam etkil conplementum tamam tamam coquo mepaxem biluturmen^ coqui pohten bisurdum coque bepoh bisur coquus motbahi bagerzi (sic !) ^ coquina muthagh as bisurgan eu cesso tigilurmen cessaui tigildum cessa tigil^ condepno pena jurum mecunem jurumlarmen condepnaui jurum cherdem jurumladum condepna jurum cun jurumla condepnatio jurum jurum^ ' Cf. kazanicum kihds ifi/idk, kifids «consilium», kihdscc econsiliator". ' Revisor litteram .v lineola horizontali ut erroneam signavit et loco ejus super lineam z scripsit. Eadem manus primum u in formis bisuiur/itc/i, hisurdu//i, histtr in / transmutavit. 3 Pro -jSVJ^-Cio. Bakirci in dialectis turcicis «fabrum caldarium» significat. ■♦ «Tigilurmen» etc. tertia manus adscripsit. 5 Cf. vocem arabicam ^j^ (giir/it) «peccatum», quae etiam in lingua turcica occidentali usurpator. Klapr. pers. et cumanicum Juru/ii parum recte e.x forma arabica ^4^.>^ derivavit. calceo mussa mepussen etic cheyarmen calceaui mussa pussiden etic cheydun calcea mussa bepus etic chey calceamentum mussa etic capio megiren tutarmen cepi griften tutum cape begir tut captus andissa I tutchum cogito miandissen sagenurmen cogitaui andissi den sagendum cogita biandis sagengil cogitatio andissa sagenz cresco auxum mesoen ulgayirmen creui auxum sudem ulgaydum cresce auxum bas ulgaygil canbio res dacsur mecunem aUsirmen (?) yest mi- naylu (? mincaylu) canbiaui dacsur cherdem alistum canbia dacsur cun aUschil mineyse^ canbium dacsur alisturmac circundo gri''^ meroem zourayururmen circundaui gird raftem zoura yururdum circunda gird buro' zoura iurgil circuytus gird zoura ^ Vox andissa (auiojol), quae in sequenti columna locum obtinet, per negli- gentiam scriptoris jam hic et quidem loco vocis \Lci^ annotata reperitur. ^ «Minaylu ( ■■ nuiicaylu ), mineyse» fortasse secunda manus annotavit. Littera a formae minaylu formam v. habet, quamobrem pro ligatura ca arbilrari potest. Klapr. has formas ab eo falso ininexy/a, minesse scriptas cum glossis russicis meniaou et menai contulit. Yest in lingua russica verbum substantivum designat. ^ i^viii) f^Y in lingua persica ucircumire» et non Mcircumdare» significat. In forma grird meroeiii secundum ;- ipse scriptor glossarii emendandi causa addidit. adverbium enim "circum» in lingua persica gird sonat. 15 culpa guna culpabilis guna kar credo bauarmecunem credidi bauarcherdem crede bauar cun credencia bauar cherdan credens confitor ( sic!) atref mecunem confessus fui atref cherdem confitere (sic!) atref cun confessio atref cognosco mesnasen cognoui sinachtem cognosce besinas cognosimentum sinach yaxuc yaxuclamis jnanurmen jnandum jnangil jnanmac jnangaan gicrar berurmen (sic !) gicrar berdum yicrar bergil ycrar gichrar berdi' tanirmen tanidum tanigil tanimac no cura gan contritio cordis pesmaydil coperio copersi coperi coperta conduco conduxi mepussem pusiden bepus pusidenj zan congul acirmach' yaparmen yaptim yapchil yapchiz^ usattirmen usattim* ^ «Gichrari) juxta formain ycrar tertia manus annotavit. Litteram h in formis gichrar et yichrar revisor suprascripsit. Cf. v. arab. )'>-s'. ^ Prima manus agirmach scripsit, ex quo tertia manus g in c transformando et super lineam syllabam ga annotando acirgamach fecit, cf. verbum turc. or. ■3 Hujus formae littera initiaiis y a sequentibus parvo intervallo separata est. ■* «Conducoi) etc. tertia manus scripsit. Cf. verbum turcicum or. uzafniak «comitarii), «mitterei». castigo castigaui castiga adab medehem adab dadem adab bide oguturmen oguttum ogutchil no contrasto contrastaui contrasta contrastum barch mecunem barch cherden barch cun barch souascurmen in via ambulo' camino caminaui camina via' caminum batta meroem batta raftem batta buro rach meroe jolga jururmen raftem jolga jurdum jolga jur jol conforto confortaui conforta confortun dilchosi medehem dilchosi dadem dilchosi dar dilchosi conquisto' conquistaui conquista conquistum calefacio calefactus sum calefac caHdus gra mecunem'* garmies (sic!) issmurmen issiHc ^ «In via ambulo» tertia manus annotavit. ^ «Via» eadem tertia manu annotatum est. 3 In glossario I)u Cange forma «conquesto» allegatur. ^ Id est r»y>. Littera r post vocalem a scribenda erat. 17 cerno cerniuj (sic !) cerne consuo consuj consue custura meguxinem guziden beguxin medoxem docthem bedos dars tanlarmen tanladum tanla ticharmen tictim tichil tichmac confido confidi confide fides umet medarem umet dastem umet dar buuai isanurmen izzandum izzangil isanmac ' culo umum culaui cula mepalanem palandem susarmen ich sye suxdum ich sey^ conuyto conuitauj conuita conuiuium mechemanj mecunem ascaundarmen (sic !) mechemanj cherden toyga undadum mechemanj bucun toyga unda mechemanj toy concupisco creator creatura afi-idigar afrida claudo portam mebandem sohlanirmen yaratchan yaratmac esich(ni) japarmen'* ^ Revisor super litteram s formarum isanurmen et isanmac z annotavit. Izzan- dum, tzzangil etiam tertia manus adscripsit. Bmiat pro bavari scriptum est, cf. ;,W. ^ Revisor germanicus fortasse missionarius ille, qui in secunda hujus codicis sectione textuum cumanicorum magnam partcm conscripsit et cujus scripturam tertiam manum nuncupavimus, formas verbi germanici ish sye, ich sey addidit. 3 «(^oncupisco» etc. secunda manus annotavit. •» Syllaba iii deleta est. CODEX CUMANICUb. clausi colige claude' coligo colesi (sic!) colige cauda co'lum co^^tum celo celaui celare congrego congregaui color varbe boyiow conuenit iomucti jildi bastem bebad metinem (sic!) cinidem becin dumb gerdan muba (sic!) esichni japtim esichni jap zoplarmen zopladum zopla cuyrug boyn bisirmis^ batirrimen batirdim batirmaga'* yiarmen jomdarimen iydim jomdardim^ iycharmen ich velle iychte vellete*^ Hec sut Verba et noia de lita. D/ do medaem berumen dedi dadem berdum da bide ber ^ «Claude» tertia manus loco «colige» addidit. ^ Scriptor pro litt. c negligenter t scripsit. 3 E forma hisurmis revisor bisinnis fecit. ^ uCelo» etc. tertia manus annotavit. In forma batirrinien littera r ante suffi- xum / (pro originali ir') reduplicata est, consona enim sequentis suffixi formae cau- sativae non plane evanuit, sed vocali suae anteposita cum praecedendi r coaluit. s «Congrego» etc. tertia manus scripsit. ^ «Color» etc. secunda manus spatii vacui implendi causa adscripsit. Glossae germanicae varbe, ich velte (=ich falle), vellete, — character gothicus scripturae atque designatio semivocalis v per zv manifesto demonstrant, hunc quoque scriptorem germanum fuisse. 7 Littera D cum pag. 17 incipii. 19 dono mebacsem bageslarmen donauj babsidem bagesladum dona babes bagesla donum bacs bages doceo miamozanem ouratu'men docui amozanidem ouratum doce biamuzan ourat doctor bilisman' osta dimito meelem coarmen dimisi hostem coydum dimitte heeV coygil dimitens mehelenda coygan chisi dormio mechospem uiurmen dormitauj choftem uyurdum dormiens dormi bechosp^ uyugil decet laech est yarasur decuit laech sud yarasti doleo dart medarem agrurmen dolui dart dadem agerdum (sic !) dolor dart agremac discarigo barra frumiarem yuctusururmen discarigaui barra fru auurdem^ yuctusurdum ' Cf. verbum turc. bilmdk «scire». ^ In hac conjugatione praesens, imperativus et perfectum a duabus diversis radicibus formata sunt (i. ^McXjjAiO 2. ^^w!C«*JC) . > 3 4 Cf. verbum turcicum or. ^__^„4-}vif. 5 Secundum rectam Klai^rothi observationem : bar-ra fru miarem «en per- san bar, fardeau ; !* ra particule de Taccusatif ; fernii, eii bas ; avurden, porter, placer». — Cum yuctusururmcn Klapr. falso ^^»«cLLj'»,Js tiJjJ comparavit. Cf. turc. or. JLo )^^. discariga honus (sic !) descendo z er meroem descendidi (sic !) z er raftem descende z er buro enarmen endun engil duco mebarem elturmen dussi burdem elttim duc bebar eltchil diuido bacs mecunem ulasurmen diuixi bacs cherdem ulastum diuide bacs cun ulaschil diuixio faena ulasmac diminuo cham mecunem esiturmen (sic !) diminuj cham cherden ecsittim diminue cham cun ecsit minus cham ecsuc desligo mecusaem sesarmen desligaui cusidem sestum desliga becsau seschil dico megoen ayturmen dissi guften aytun dic bago' ayt duro batha mepayem toxarmen duraui batha^ paydem toxdun dura bepay toxgiP ^ Doctissimus Vullers in 6i. j. grammaticae linguae persicae cum dialectis antiquioribus persicis et lingua sanscrita comparatae annotat : <(T")enique lit. O respondens antiquiori p, b interdum prorsus abiicitur e. g «j imp. verbi ^^»JCflj etc» ^ «Batha» fortasse per lapsum calami pro hacha (UL)) scriptum est. Si autem glossator hatha scribere voluit, haec vox UJ «quousque'! significaret. 3 Cf. turcicum or. tozindk, uiguricum turmdk, hung. tiirni. destineo destinuy destine deuentus despliceo displicuj displacimentum despero desperaui despera te desperatus desperatio defendo defendidi (sic !) defende te defensio denpingo (sic !) depinssi depinge depictum ymago desidero desiderauj megn"em griftem begitani tiarmen tyidum tyimac beumet mesauem tinimdam cherarmen (sic !) beumet suden tinimdam cheztim beumet suda beumedi pusti mecunem pusti cherdem pusti cun pusti nacs mecunem nacs cherdem nacs cun nacs surac (sic !) ^ zanddid mecunem zandid cherdem tinimdan chezmac tinimdan" chezmac karisurmen uf abrarmen karisitim ul abradum karis ul abra karismac uT abramac nacs larmen nacs ladum nacs la^ nacs ziray cusanurmen cusandum ^ Haec forma in linea paenultima et ultima in ii , in duabus vero lineis supe- rioribus in ni desinit. ■" Formae nacslariuen, nacsladiiiii . iiacsla disjunctim scriptae reperiuntur, nimi- rum suffixum denominativum la cum terminatione pronominali a praecedenti nacs separate scriptum est. 3 Etiam hic, uti videtur, c ne^ligenter pro / scriptum est, stiret enim in lin^ua turcica occidentali imaginem significat (cf. arabicum Ss«-oj . desidera desiderium zandid zandid cusamac debeo dare debui debitum debitor cardarem bernalurmen bernelimen^ cardabudem bernalu boldum ] -i card borz ! cardar borzli ; decipio decepi decipe decepto' fusos mecunem fusos cherdem fusos cun fusos aldarmen aldadum alda aldamac dispolio jama mecanen sozuhirmen vl cuc^ulur- men^ dispohaui jama candem sozuldum dispoha jama becan suzul diues maaldar bay dmitia maal bayhc dubito metarsen yazanurmen dubitaui tarsidem yazandum dubita betars yazam dubium metarsanj yazamac* ' "Bernelimen» secunda manus adscripsit. - Id est «deceptio», i^yj^ enim «jocum», cum. vero a/da/nac proprie «decep- tionem» significat. 3 »\'el cuculurmen» tertia manus annotavit. •♦ Hoc loco signum abbreviationis consonam ;? supplet. Quod ad iovmaLm jaza?z/nac pertinet, cf. turcicum or. (^•CjL) «scindere» (apud Pavet de Courteille), (^)L), *J>L> «meta». Dubitator enim non solum in linguis indo-europaeis, sed etiam in semiticis et turanicis «inter duas res haerens», «divisus», «divisi animi homo» nuncu- patur, ut in hebraico P]j;p "dubitator» a P|yp «dividere^ in arabico L^^Li idem ; in hungarico «ketelkedo». Permutatio sibilantis cum liquida /■ in linguis turcicae ori- 2i delacero delacerauj delacera delaceratura medrien deriden bedrin trak girtarmen girttum girtchil girtmac' disputo disputaui tabuschirmen tabuschtim ' kym ma^a bersa mendao^ar beraym. kym maga bermassa mendagar berman^ Hec siit ]^e7'ba et noia de lita. E/ emo mecherem emi chiridem eme becher emptio chiridanj especto" sabur mec espectaui sabur chei especta sabur cun satum alurmen satum adum (sic !) satum algil satum almac cuyarmen cuydum cuygil ginis perquam nota est, e. g. dLojjj «videre», ^^^JAjm^ «monstrare», in jacutico kirgitfar «filiae», kis «filia» etc. ' Pro ^L»J'yAJ, cf. turcicum or. i^X^^j^ «ruptura». ^ «Disputo» etc. tertia manus annotavit. In formis tahuschirmoi , tahuschtim transcriptio litterae s per scli observanda est. 3 Haec dictio, quam anterioribus plane diversa manus adscripsit, rectius ita scribenda erat : ,,ki7n maga bersd i?ie>idd aga7' bermdn kif?i maga her?ndssd f)iendd agar her/ndn". «Ei, qui mihi d^it, ego quoque do, — ei qui mihi non dat, ego quoque non do». 4 Littera E cum pag. 21 incipit. 5 Litteram / scriptor omisit. ^ Revisor x suprascriptit. 24 equito uar mesinem atlanurmen equitaui uar nisidem atlandum equitta uar mesin' atlan extingo lumen mecusen sondururmen estinsi custen sondurdum estinge bechusc sondur esio foris berun meroen cigharmen esiui berun raften zigtum exi berun buro zigchil estra berun tastin^ estraho bedra auurden zigarurmen (sic!) extrassi bedra casiden zigardun extrahe bedra uar zigargiP examino miasmayen tanlasurmen examinaui asmidem tanlastin examina beasmay tanlas'^ edifico amarat mecunem coparurmen (sic !) edificaui amarat cherden cobardun edifica amarat cun cobar edificium amarat cobarmac^ euado mezium mesouem cutulurmen euaxi mezium suden cutuldum ^ Klapr. recte observavit, va?- pro Syjj scriptum esse ()'vw «eques», ,^J«-w «equitatio»). ^ Klapr. formam tasfin cum turcico SwwUo comparavit, sed rectius cum comparanda est. In hac conjugatione transcriptio r cum c alterne fungitur. 3 Hic sonus c per z denotatur. •» Cf. turcicum or. ^^Lx)AjLj" «discernere». Klapr. falso formam ^i^^i^ «ten- tare» addu.xit. 5 In tribus lineis inferioribus labialis ienis vicem fortis fungitur. 25 euade mezium bas cutulgil euaxLis mezium sudan cutulmis euaxio mezium cutulmac espedio kalas mosouen (sic !) bosanurmen espeditus sum kalas suden bosandum espedias kalas bas bosan espedicio kalas bosanmac espendo' charoj mecunem charg etarmen espendidi (sic!) charg cherden charg ettin espende charg cun charg et espensa charg estendo oua mecunem yayarmen X estendidi oua c iierdem yaydum X estende^ oua cun yaygil ecusso (sic!) ecussaui (sic !) ecussa (sic!) ecusatio (sic!)- excutere choder mecunem choder cherdem choder cun choder armurmen arindum aringil arinmac arinmaga'* eligo elegi ehge electio mecuzmem guzanidem beguzam beguzanj congul izinda aiturm(en) congul izinda aytum congul da ayt congul izinda^ aitmac ^ Scriptor «^lossarii niore Italorum litteram .v in s mollivit, attamen alia manus, ut opinor revisoris germanici, originalem sonum supra lineam adscripsit. -* Hic etiam revisor s in x emendauit. 3 Pro «executio» etc. Loco «ecusatio» vox «excussio» scribenda erat. •* «PZxcutere arinmaga» tertia manus annotavit. 5 Z vicem litt. c funsritur. 26 estimo bacha menehem bacha ururmen estimauj bacha naaden bacha urdun estima bacha cun bacha ur estimatio bacha bacha' emendo drust mecunem tusaturmen emendauj drust cherden tuxattum emenda drust cun tuxat : emendatio drust tux emendatum drust sudan tuxacmis (sic !)' Hec sut ]^erba ct noia lita. F.^ facio mecunem feci cherdem fac buchun factum cherda fio mesauen factus sum sudem factus fuj budem etarmen etim etchil us* bolurmen boldum boldum edi firmo firmauj firma firmamentum mucham mecunem berchiturmen vl berke- termen^ mucham cherden berchittun mucham cun berchitchil muchanj berch famesco famescis (sic!) gursna em gursna buden azturmen aztim ' Pro l-^. In forma bacha litt. h per ch transcripta est. ^ Pro tiixatniis. 3 Littera F cum pag. 2.\ incipit. •* Klapr. (jiijf comparavit, sed potius turcicum or. yiji comparare debebat. 5 (tVel berketermeni) secunda manus annotavit. famesce gursna bas az bol fames gursnaguj az' frigesco sard darem ussurmen^ frigesci sard dasten usidum frigus sard saoc filo rerassem (sic !) egirurmen vl jirmen (sic!) filauj residem egirdum jirdim fila heris egirgil jirgil-^ filum risman yp fugio megrizem chazarmen fugi griaden chaztum fuge begriz chazchil frango meschinem sindururmen fregi schistem sindurdum fracturo (sic !) heschin'* sindur fratura schistenj sindurmac fallo vl erro^ galat mesauem yangilurmen fefih erraui galat sudem yangildum falla (sic !) furo furauj fura furtus gallat yangilmac medusdem ogrularmen ogurlarmen dudiden ogrulardum bedusd ogrula dusdanj ogrulamac^ ^ Etiam hic c per z transcriptum est. Quod ad formam persicam gursna eni attinet, Klapr. pro (♦' \k**j^ nescio quamobrem ^XaaujJ adduxit. ^ Primam hujus formae litteram s alia manus adscripsit. 3 i(Vel jirmen, jirdim, jirgil» tertia manus adscripsit. 4 Cf. verbum ^^wiLwfcX^. 5 '(Vel erro» tertia manus annotavit. ^ Cf. turcicum or. ^x»J'x«-a.( ((furari», quod e nomine sy^^ «fortuna prospera» sufhxo la formatum est. Ogur/arinen tertia manus adscripsit. 28 flos gul zizac' fructus miua yemis fondo buniat mezanem buniat etarmen fondauj buniat xanidem buniat etis (sic !) fonda buniat cun buniat echil (sic !) fondamentum buniat buniat fortifico cauj mecunem berchiturmen fortificauj cauj cherdem berchittim fortifica cauj cun berchit forcia cohat u il codrat cun^ fortuna bachat rox vl orozung^ forma andaxa maana ul turlij'* modus^ maane maana fragellum (sic !) taxana urmach fumus duc tutum foramen solach tesich fe'rum ahin temir fons ziazim ab bollach' flumen zzuchana ochus^ fur dusdi ogri ' Ktapr. ad hanc vocem annotavit : «Turc de Siberie, ii/Ls|\.:^», sed haec ipsa vox etiam in lingua turcica or. et occ. adest, v. dL^Vu^Sk^, \iXsi^^ et ejus derivata. ^ In lins^ua uigurica ktinuf quoddam genus armorum designat (v. g-lossarium uig. professoris Vamf^erY, p. 224). Quod ad immutationem sensus verbi attinet, cf. G hebraicum ''^{n, quod secundum Geseniion probabiliter cum arabico v ^^"- ex eadem radice derivandum est. ^ «Vel orozungi» secunda manus annotavit. In ILngua turcica or. haec vox duplicem formam habet, nimirum ordz et oraz fdrdz/ik «beatus, a, um»). 4 Cf. turcicum or. fdr/i/k e\. turc. occ. turlii, dnrlii «genus», «species». Kl.APR. cumanicum turlij perperam cum arabico Vwb «forma» comparavit. 5 (iModus» inter vocabula cum f incipientia ideo adductus est, ut voces similis significationis «forma» et «modus» conjunctim memorentur. ^ «Ziazim ab, bollach» quarta manus charactere minusculo et rotundo annotavit. 7 De zzuchana uchus (cf. 'ii?o;) idem. 29 frico fricaui kassirmen kassadim ' Hec siit Verba et noia de lita. G." gaudeo sadi mecunem gauissussun (sic !) sadi cherden sadi cun gaude gaudium gaudendo sadj gubernatio generatio genuflesso grauitas garbellus guarnimentum grato mecharem gratauj charidem grata bechar graytaroria souunurmen bieni(rmen) souundum biendi(m) souungil souunmac byenip biip schrekinv (?de)^ casirmen casidun casigil guera jank yage^ gusto gustauj gusta gustum mezasen zasiden bezas zasnis tatarmen tattin tatchil tatmac ' «Kassirmen, kassadim» secunda vel tertia nianus adscripsit. ^ Lit. G cum pag. 2"] incipit. 3 «Bienirmcn, biendim, byenip» secunda vel tertia manus, hii;p schrekinv f ? de ) tertia manus annotavit. Schrekiu in dialecto franconica (md.) «salirei>, «tripudiare» significat. 4 Cf. uiguricum Jaki/aniak <(hostilem esse», Jakici «bellig-erans», turcicuin ur. Jaghi «hostis». Klapr. formam yage haud recte e lingua persica depromtam dicit. 30 Konessu vivum arg-entum' Hec sut Verba et noia de lita. H. honoro honorauj honora honor chormat mecunem chormat cherden chormat cun chormat agerlarmen agerladum agerladum (sic !) ager honero (sic !) honerauj honera honus bar mecunem bar cherdem bar cun bar yuclarmen yucladun yucla yuc hodoro (sic !) hoderauj hodora hodoratus bouj merassem bouj casidem bouj bechas bouj yylarmen jyladum jylagil jylamac^ heredito hereditauj hredita (sic !) hreditatio (sic !) mirachori mecunem mulcrarmen mirachori cherden^ mulcradum mirachor mulcri (sic !) mirat mulclamac habeo medarem mendabar ' "KonesbU, vivum argentum» tertia manus annotavit. Haec vox originem vocis hungaricae keneso optime explanat. In dialecto kazanica «argentum vivum» aeque atque in d. cumanica kiind sivi nominatur (i. e. «argenti aquan). - Pag. 28. codicis cum littera H incipit. 3 Cf. turcicum or. ijla)iiak. In glossario a Klapr. edito, quod falsis scatet lectio- nibus, etiam hoc loco pro yylarmen, jyladum eic. ysa/armen, ys/adu/n, yslagii, ys/a- mac legitur. Formae memoratae ab editore cum turcico siberiaco \J^jij'yi^ comparantur. ■* Klapr. rectc observat, hanc formam cum persico ^jk^jj x.i». c^f^^ con- sentire. ^ In formis mu/crarmcn etc. r cum / permutatum est, cf. mu/c/amac. In lin- gua turcica occ. mu/ctar «possessorem» significat. 31 habuj dasten habeas dar humiHtas gap hospito tegdj saga bolsun youaslic condurimen' Hec sut Verba et noia de lita. I. Jeiuno agas mecunem baslarmen^ jeiunauj oroxa dasten oruz tutarmen tutum jeiuna oroxa bidar oruz tut jejunium oroxa oruz* incipio agas mecunem baslarmen incepi agas cherden basladum incipe agas cun baslagil principium agas bas inteligo paham mecunem anglarmen intelessi pacham cherdem angladum intehge paham cun anglagil intellectus paham' anglamac jubeo mafarmaem buiuramen jussi farmaden buiurdun jube befarma buiur jungo auxu menehen yetarmen ' «Hospito, condurimen» secunda manus annotavit. ^ Littera / cum pag. 29 incipit. ^ Voces agas mecuneni, baslarnien per negligentiam scriptoris glossarii e linea superiori sequentis clausulae pro omissis oroxa niedehcni etc. huc translatae sunt. ■♦ «Oroxa dasten, oroxa bidam etc. quarta manus adscripsit et revisor codicis formam tufamen, uti videtur, siTmoni cumanico peculiarem, in communem formam turcicam tutirmen cum intcntione emendandi, sed revera corrumpens permutavit. 5 In editionc Klapk. pro paJiam falso pakam reperitur (cf. vocem arabicam 32 junsi auxu neaden yettim junge auxu cun yetchil induo mepussem cheyarmen induj pussiden cheydum indue bepus cheygil Vestimentum yama' ton ul oprac irasco (sic !) tira mesauem. opchalarmen irasci tira sudem opchaladun irasce tira bas opchala ira tira' opcha^ illumino nour medarem yarig etarmen lumen nour ul rosan yrig (sic !) infingo nenomayem (sic !) tartinurmen infinsi nemudem tartindum mfinge benomay tartingil inquiro meiurem ixdarmen inquixiui justen ixdardin (sic !) inquire beiur ixdagil inquixicio justrua ixdamac* interrogo mepursem sorarmen interrogauj pursidem sordum interroga bepurs sorgil ' In hac forma / per y transcribitur, cf. XjoLs»-. ^ Secundum Klapr. S^jo in lingua persica solum tristitiam significat, sed vo.x etiam «turbidum animi» denotat et hoc loco posterior significatio adducenda erat. 3 Haec vox in lingua turcica or non uti Klapr. dicit upkii, sed opka sonat. "> Cf. turcicum or. ^iLoi'vjf. In editione Klapr. pro ixdarmcn falso forma idarmen adducitur. 3.? interficio mecussen yara etarmen interfeci custem yara ettin interfac becust yara etchil' irrideo mehamden eliclarmen irrixi chandiden elicladum irride behand eliclagil irrixio tescharj eliclamac ^ iniquitas justicia imaginatio juramentum infamia inflo medamem sisarmen inflauj miamadem sistin infla beaman sistchil (sic !) inflatura damissa = sismac jaceo mecosten yaturmen jacuj costen yattum jace becost yatchil iudico jargularmen judicaui jarguladim tc //ec sut Verba et noia de lita. L. ^ lauo mesuiren juuarmen 1 «Yara etarmen, ettin (ettim), etehili» projirie «vulnero, vulneravi, vulnera» significat, cf. turcicum occ. Jaralainak, kazanicum jarali «saucius». 2 Cf. turcicum or. et uiguricum elikUitndk «apprehendere». 3 Cf. ^Juycc> «flare» -»4> «halitus». 4 In dialecto kazanica tin^ci judicem si.miiticat. l^adeni vo.x turii in lingua tur- cica orientali principem qua legislatorem, proprie lcgis custodem atque legem ipsam den(jtat. Cf. mongolicum toro, mang'uicum doro, hungaricum tdrviiny «lex». 5 Pag. 2^2 cum littera / incipit. CODEX CUMANICUS. 3 34 laui susten juudun laua bsuir (sic I) ju' ludo bazi mecunem oynarmen lusi bazi cherdem oynardum (sic !) lude bazi cum (sic !) oynagil ludus bazi oyn'' lamentatio gillay labor xaamety lusinga lux nur lima soan laus doa^ loquor sochom megoem soslarmen locutus fui'* sochom guftem sosladum loquere (sic !) sohom bugo soslagil loquella sochom^ soslamac lac lectum libertas loguus (sic !) lanpauit barc xandast^ giltradi 1 «Mesuiren» etc. usque ad formam ju quarta manus annotavit. 2 Miror, KLAPROTHum ad interpretationem notissimi verbi ojnarnak non ex pro- pioribus dialectis, sed ex Siberia respondentem formam adduxisse. 3 «Gillay» etc. quarta manus annotavit. Klapr. v. gillay cum xAj et xaamety cum o.4^j arabicae originis comparauit. Soan — ^LjC«-u/, Quod ad formam doa, Klapr. pro ea falso soa edidit, et hanc formam cum arabico si^ comparavit (doa = ^LcJ iuXoyia). 4 «Fui» alia manus annotavit. 5 ^iJnak «masticarc", hungaricum csdmcsogni. n morde morsus begax gaxidenj tisla tislamac marcesco marccsa (sic!) onggarmen valwit' ongdim medico medicauj medica medicina teb medehem teb dadem teb bide teb ottalarmen ottaladum ottala ot^ melioro meliorauj meliora nektar mecunem nektar cherdem ncktar cun eygirac etarmen eygirac ettim eygirac et machino machinauj machina molendinum moHnarius baaxinu mechunem tergirman tartarim baaxinu cherden baaxinu cun axinu axagar ^ tegirman tartim tegirman tart tegirman tegirmanzi moveo mouj moue momentum meiunbanem janbanidem beiumb ])eiubanj tepraturmen teprattin tepratchil tepratmac* monstro melmanem corgusurmen 1 Cf. kazanicum /hii;'ar- «mutarii). Voces ((marcesco», ov^^garDJcn, or-lossam germanicam valioif (((marccscitn), formam umarcessa» (sic !) pro ((marcui» et forniam perfecti ongdim secunda manus annotavit. 2 Cf. turcicum or. d>.l ((herba» et ((medicina». Sed eadem forma cy.l ctiam venenum sig^nificat. 3 Uti Klapr. recte docuit : jl^LAAuf «(fabricator molarum», molilor enim in lingua persica ^jU Laia*/! sonat. 4 Cf. turcicum or. iepriimii/f, ////v/wc//' ((in^redi», fcpi-iinniii/c ((in(|ui('tuni essc» et hun.t;. /ipcgni /opogni ((])L'tlibiis iiulsarc», /i')prc)i/<.-C(/ni ((inquietum essc", ((lurbari» 38 monstrauj nemuden monstra benmay demostratio (sic !) benmoyos' corguxdun corguxgil corg-uxmac mutuo (sic !) mutuauj mutua mutuum bachard medehem bachard daden bachard bide bachard otunzcha berumen otunzcha berdun otunzcha ber otunz mons montanea cho chouistan tage tagellar' mmo minaui ianirmen ich drowe ianadim^ Hec sitt (sic!) Vcrba et noia de lita. N/ nauigo dar dria meroem tengisda yururmen nauigaui dar dria raften tengisda yurdum nauiga dar dria buro tengisda yurugil nauigans dar dria meroam tengisda yurugan nolo ne mecoem^ tilaman noluj ne costem tilamadum nole mechoy tillemagil^ 1 Secundum Klapr. (ji.,5LM.J «per demonstrationem, demonstrative». 2 Voces cho, iage etc. quarta manus annotavit. Forma fagel a communi turcico tag fdagj suffixo il formatum est, sicut jacuticum itegel, hung. Jiifcl ofides», — azerbajg' anicum kotel «mons». 3 ya7iiri)ie7i, ia?iadii)i tertia et glossam germ. ich drowe secunda manus an- notavit. 4 V. pag. 36 Codicis. 5 Id est tie ))iecoste))i. 6 «Tillemagil» pro tildmdgil (cf. turcicum or. tild))idk «desiderarc») quarta manus cum parvis, rotundis et cursivis characteribus arfnotavit. 39 noua abar habar nupcie (sic!) araosi asen nutro meparuarem bestlarmen nutrui paruaridem bestladum nutri bepaurar bestlagil nutrimentum paruarda bestlamac sening sosini bestlermen non curo verba tua nego in aqua kak mesauem bogulurmen negaui' kak sudem boguldum negatio kak^ bogulmac bogulurmen flecto curuo nego debitum kaata mecunem tanarmen negauj kaata cherden tandum nega kaata cun tangil numero mesmarem sanarmen numerauj smurden sanadum numera besmar sanagil numerus simar san^ nato sanau mecunem yuxarmen natauj sanau cherdem yuxardum nata sanau cum yuxgil natator sanaubar'' yxganchisi (six: !) 1 Fortasse ipse scriptor vocabularii loco duarum litterarum expunctarum sylla- bam ?// annotavit. 2 Secundum Klapr. ex iVvC- contractum. 3 Klapr. loco saj turcicum or. sa)i comparare debuisset. 4 Klapr. pro ^LLwu ab eo cum sanau comparato sane formam oLLw adducere debuisset, cf. 55^'^'-**' «natator» , hic sanaubar (in editione Klapr. pessime y-*~^ • 5 Klapr. et hanc formam male intellexit eam pro turcico ^jS\J\«-) ad- 40 nasco (sic !) mexaum xayden tuarmen ' togarmen nasci (sic !) mexaum xanden togdum nascere (sic !) mexaydem toggil natura tabiat togmac natus xayt tougam ningit bafre miaet kar yayar ninguit bafre amgmad (sic !) kar yagdi nix bafre kar gragnora toolu^ burzac nomino al ium ham medachem atagirmen nominauj nam dadem atagdim nomina nam bide attagil nomen nam at noceo xiam mecunem xian etarmen nocuj xian cherdem xian ettin noce xian cun izan et xian etchil ^ Hec siit Vei'ba et noia dc lita. O. ■* ordino ordinauj ordina ordinatio tartib m^ecunem tartib cherden tartib cun tartib jarastururmen jarastirdum jarastur jarasturmac^ hibitam esse opinans et non videns contractionem yxgnnchisi ex participio yxgini et nomine chisi constare (proprie «natans homo»). 1 Formam tuarnien tertia manus annotavit. Tugarmen per formam tuvarincu demum in tuarnien contracta est. Cf. turc. or. togniak «nasci» et «apparere» ; togn/a in dialecto chanatus Ciiivae vernam significat (in 1. Inm.L;-. Ay>// «ovum parere», totclyo «ao-nus unius anni»). 2 E.x turcico tolu, dolu depromtum. 3 «Et .xian etchil» tertia manus annotavit. 4 V. pag. 38 Codicis. 5 Cf. turc. or. (iLov»Ji:^KL}. Ki,Ai'K. iiaud recte tarasfuruxnien etc. edidit. 41 ()l)liiiisco (sic !) obliuisci (sic !) ()l)liiiisce (sic !) oblitio oblitus Iramiis inociinem framus cherden framus cun framus fram cherdam unuturmen unuttum unutchil unutmac unutcham (sic !) oratio ornamentum obedio obedi obedias ochum mi sinoen ochum y siniden ochum bisnoyt ' obuio obuiauj obuia barabai meroen barabai raftem barabaT ^ buro yolugurmen yolugttun yolugchil ostendo ostensi (sic ostende mehnanem nimudem belmay corgusurmen corgxdum (sic corgux. obsculo (sic !) obsculauj (sic obscula (sic !) obsculum^ bosa medarem basa dadem basa bide basa oparmen optum opchil opmac ofendo ofendidj (sic !) tiragui mecunem tiraguj cherdem mecunem ** octundum 1 «Ochum mi .sinoen» ctc. Cjuarta manus adscripsit. Klapr. hanc ibrniam ochuiit cum (vXs» comparavit. 2 M est (^jjIo pro yJ'jJ «simul». 3 Scriptor codicis obscu/a scripsit, sed revisor aut forte scriptor ipsc litteram a in u emedavit. 4 «Mecunem» e clausura persica per negligentiam scriptoris in clausuram cumanicam loco ocfiiiiuriucn irrepsit. 42 ofende ofensio tiragui cun tiraguj octunguil (sic !) cotunmac (sic !) ' orino nixech mirixen sijermen orinauj nixech vechten sijdum orina tu nixech beris sijgil orina nixech szi^ ofero oferui ofer oferta otriamentum (sic !) oportet chaiat est cherac tur oportuit chaiat sud cherac edi opus chaiat^ ys^ optio 5 Hec sut Vba et noia de lita P/ possum potuj potencia metuanem tuanisten ^' cudrat kuzun ietar (sic !) kuzun ietti (sic !) kuzun^ 1 Obsen^a metathesim litt. oc in co. Cf. turcium or. cJLojVi^f. 2 «Nixech mirixen, nixech vechten» etc. quarta manus adscripsit. 3 Klapr. perperam haiaf edidit. Chaiat pro iXjU^i scriptum esse vide- tur, cujus imperfectum "CaawjLcw ,^^ ^- («r^ (^- ic^'^**^.^) sonat. 4 Cf. turcicum or. jjiol seu \^y. Quod ad cherac, cf. turcicum or. C/fyAJ, mongolicum kerektei sou kcrektu, hung. kell. 5 «Operatio». 6 V. pag. 40 Codicis. 7 Lexicon l*.sxt sLgj cjL^sJJaAajo v( »f«j' ita definit A c^jLb. *-jLj V. gramm. persicam doctissimi Vui,LERS, Gissae^iSjo. Pay. 152. ^XilAJ (V=»-5J «potuin. Cf. turcicum or. --•^ e. 43 procurato • promissis (sic !) probatio pundus (sic !) purum parcitas sine p donu proibitio . proferta puncta peto metalaben colarmen petii talabidem coldum pete betalab colgil petitio talabidan colmac preparo mesaxen anuclarmen preparauj sachtem anucladum prepara bexax anuclagil preparatio sachtenj anuclamac porto mebarem elturmen portauj burden eltum portus limanj limen pependo (sic!) miaeouisen asarmen pependi asstu (sic !) astum pepende (sic !) aschil beauis aschil vl ylermen ildim ilgiP ploro magrien yglarmen plorauj griechtem ygladum I «Ve] ylermen, iltlim, ilgil» sccunda manus annotavit. 44 plora l^egrich yglagil ploratus bigri yglamac ' placeo raxi em yarasurmen placuj raxi buden yarastin place raxi placitun raxi yarasmis putreo mega dem'' sasirmen putrui gandidem sasidum precipio mefarmaen buyurumen precepj fardumen buyurdun precipe befarma buyurgil preceptun farmanj buyuruc perdimentum perdita pluit batram miaet yamgur yagar pluiuit batram anmad yamgur yagdi pluuia batram yamgur pasco bestias meciaranem as berumen pascui ciaraniden as berdum pasce beciaran bestla 3 pungo mechalem sanzarmen punssi caliden sanztim punge bechal sanzchil puntura chaHdanj sanzmac "^ 1 Cf. turc. ;^_^j^l «pl(irarei) (el ncm (^^Jx-l uti Ki.APR. scripsit^ 2 Intcr littcras a ct d littcra ;/ decst. 3 Cf. turcicum hcsla^iuik. Kiapr. pcrp(M-ani asherc/a (sic !) edidit. 4 Cf. turcicum ^ t, 45 prepono prepoxuj prepone prepoxitum homo letae cum h deo famulae puto putauj puta pensamentum mepandarem pandastem bepand andissa sagenurmen sangedum (sic !^ sangengil (sic !) sagenmac ^ peniteo (sic !) penituj penitentia penite pesman en pesman budem pesmanj pesman bas pesman bolurmen pesman boldum pesman pesman bogil (sic !) planto plantauj planta plantatio dar zamin mexanem tarac ticarmen dar zamin sanidem terac tictim dar zami besam terac tich dar zami terac^ tichmac pertineo parens uT propinquus ches em ches auand chotumtur* percuteo percussi percute maxanem xandem bexam ururmen urdum ur 1 Lector quidaiii hujus vocabularii aut fortc revisor ilie, cujus scripturam se- cundam manum nuncupavimus, in vocabulario nostro passim vocabula latina aut quasdam dictiones brevissimas inseruit. Haec dictio ita legenda est : ((homo letare cum homine Deo famularei), etiam hic formae activae (detare», ((famulare» [nn deponentibus (daetari», ((famulari» adhibentur. 2 Cf. turcicum or. (i)U"^-;V^l-A« ((putare», ((memorare». 3 Cf. turcicum or. C/fw^J' «palus», ((columna». 4 Forte kodam hir. Koda in dialecto kazanica coniiKitrem denotat (cf. turcicum or. et hungaricum koniaj. perhibeo ^um medaem tanucluc berun testamentum proicio miandaxen chemisurmen proieci andachtem chemistin proice biandas chemischil ' pecatun ghuna jaxoc pax isty elelic ^ pillus muy jon^ pauesco metarsen chorcharmen pauesci tarsiden chortun (sic!) pauesce betras chorchil (sic !) pauescio tars ul bin chormac (sic!) premiun jaxa charau^ pisco machi megirem baclurarmen (s piscauj machi griften balucladum pisca machi bigir balucra (sic!) piscis machi baluc pono menchem coyarmen possui neadem coydum pone benech coygil piscator nachi griftam (sic!) bulczi (sic!) I Cf. turcicum or. ^i"!.^^' «movere», ^■L+JjJyA^AJi «quatere» etc. '■^ Cf. turcicum or. // «pax», e. g". // mu siz proprie «est ne vobis pa.x», «quo- modo valetis ?» In forma cuinanica elelic similiter atque in dialecto kazanica litt. / radicalis cum e permutata est. 3 Voces ghuna, isiy, i/iuy, jaxoc, elclic, Jou quarta manus adscripsit. 4 Cf. turcicum or. p^^ seu ^vKLs «praeda» (apud P.A.VET de COUR- TEILLE «butin» etc). 5 Scriptio defectiva pro halukci. pauper paupertas 47 daruis' jarle iarlelik perficio perfeci bitirrimen^ bitirdim bitirmak volbrenguge ^ Hec siit Verba et noia de lita Q. quiesco disais migiren tinglarmen quiesci disais grifft en tingladun quiesce disais bgir (sic !) tingla^ tranquilitas biasanj tinglamac quero metalabem yxdarmen quexiuj talabidem yxdadum quere betalab yxdagil quexitio talabidam yxdamac questio soal daaue ysdermen ysdedim ysdegil ysdemek daw^ quito raha mecunem taff etarmen 1 «Daruis» quarta manus adscripsit. 2 «Pauper, paupertas» etc. tertia manus annotavit. 3 «Pro bitirinnen propter legem euphonicam linguae Cumanicae. 4 Glossam germanicam volhrenguge tertia manus annotavit. Klapr. hanc vo- cem non intelligens loco ejus vel bregunge edidit. 5 V. pag. 44. Codicis. 6 Formas disais migiren, disais grifftcn etc. quarta manus annotavit. Quod ad formam turcicam tifzgla?nac pertinet, cf. turcicum or. ,pJ^ , i^^"-*^' «traii- quillum», — (^^^.«jijo «quiescere» apud Pavet de Courteille 7 Has emendationes quarta manus adscripsit. ^ •■ 48 quitauj quita quitatio raha cherden raha cun raha tafF etum (sic !) taff etchil taff' etmac Hec sunt verba et noia de lita R. rendo (sic !) rendidi (sic !) rende (sic !) rendea (sic !) oaspas medehem oaspas daden oaspas'' bide chaytarumen chaytardun chaytargil redimo redemj redime redempcio chalas mecunem chalas cherdem chalas cun chalasi yularmen yuldum yulgil yulmac ^ rehnquo rehnquj reHnque rehctus mehelem hestem behel estani bachi coyarmen coydum coygil coigan renuncio renunciauj renuncia chabar megoem chabar guften chabar bugo bexarmen bexdum bexgil ^ 1 Vox taff arabicum daffun «charta» esse videtur, nisi tafs legenda sit. 2 V. pag. 45 Codicis. 3 Jam nnnnullas vidinius f(jrmas praesentis-futuri, in quibus tliema defectivum est, ea enim verba, quorum stirps in /■ desinit, secundum legem euphoniae in lin^^ua cuma- nica, in tempore praesentis-futun loco affixi pleni (ar, ir, ur, ar, ir ) soUun vocah performantur. Sed id quoque vidimus, haud ita pauca exempia in vocabularin nostro contra legem praedictam plene scripta ocurrere, e. g. churarnieii etc. 4 Klapr. perperam formam ij'^''^ U^'5 comparavit, etenim oasJ)as codi- cis formae persicae iujiJ\Ij respondet. 5 Cf, turcicum or. (^^-''jJ (apud Pavkt de CorRTElLLE). 6 Cf. turcicum or. ii/Lo'o, e. g. *J^yj ivy^.<.^-^- 49 retribuo retribui retribue retribuere miamoxem amorxidem beamorx amorxidan earau l)erumen carau berdum carau bergil carauxi ' bermac rado radidi (sic rade raxorij metrasse (sic !' trasiden betras ustura ^ yulurmen yuludum yulugil yuluguz ^ riga rotundus rigatio rigamentum recupero recuperauj recupera recuperatio aspas mestanem aspas stadem aspas'* bistam jame cayra alurmen ceyiri aldum ceyiri algil ceyri ahnac retmeo retinui retine oapas megirem oapas griftem oapas ^ gir chendima tutarmen chenchma tutum (sic !) chendima tutchil retifico retificauj retifica rectus rector • drust mecunem drust cherdem drust cun drust saana chondarumen chondardum chondargil choiuj baskac I Id est karausiiii. ~ Cf. S«Xw;*f. 3 Cf. turciiuin or. ijVjt'." 4 Cf. (j^.y •'i'»'ti' (C-L'.' 3 ^s^. «defensio» etc. V. Glossarium Pavet do Courteille. •» V. p. 49. Codicis. 53 scias Diign sensus achel ux sapienda achel achel sentencia sapiens sum em ul esten barmen lui buden bardun esto bas bol esencia soluo oua mecunem ghac(?) soluj oua cherdem solue oua buchun^ solutio oua ghac te signo signauj signa signum nisan mecunem nisan cherden nisan cun nisan nisan larmen nisan ladin nisan lagil nisan securitas seruicium sigilo sigilauj sigihi siirilun moghor meneliem moghor neaden moghor bene moghor moghor larmen moghor hidun moghor hi moghor "^ 1 «Bilgil» secunda mamis annotavit. 2 Fnrmae barDic», hardini liic ])i(i boliii-iuni , bd/iliiiii all<'gantur, c-f. turcicum bar, var vcrbum auxiliarc tcrliac pcrson.ac (in (iialcclc allaica vcrjjum Jiir — ((ire» sacpenumcro vicc v. auxiliari rungitur). 3 Cf. ^C>^\y 4 Cf. -.(?'" et non sJiJ, quod ultimum Kt..\1'R. comparavit. 54 sono mexanem sonauj xandem sona bexam soniim aouas sompnio ghaou mebinem sompniauj ghaou diden sompnia ghaou bibin sompnium ghaou^ sedeo mesinem secli nisisten sede bisin scabellum ghorsi'' supero coulum mecunem superauj coulun cherden supera coulun cun superflum (sic !) coulun sententia semino tokm madaxem seminauj tokm andagtem semina bechar semen tohm scribo menuisem scripsi nuisten calarmen chaldum calgil un' ul sax tus curarmen tus corgil (sic tus corgil tus olturumen olturdun oltur olturguz artarmen artin artchil artmac sa ok arzmen (sic!) sac^tun sazchil ourluc yaxarmen ul cisarmen^ cisdum 1 In voce cumanica uji pariter atquo in dialecto kazanica pro vocali n alia- rum dialectorum vocalis u pronunciatur. 2 Negligenter pro iiis kijrdiim. 3 Cf. ^f»i^. g 4 Cf. arabicum ^-w^, aramaeum biblicum SpniS I Daniel 5, 20). 5 «Vel cisarmen» ipse scriptor glossarii annolavit. \'crbum cisnia/c in linguis turcicis propric «lineare)) significat. •55 scribe benuis cisgil scriba car cismac scritura cat ul nuiscda 1)etichzi ' ul 1 . . sputo ^lis miaclaxem tupcurumen sputauj glis andagten tupcurdum sputa glis buchu tupcurgil sputun glis tupcurmac spuatiii saporo tam mestanem tatarmen saporauj tam stadem tattm sapora tam'' cun tatchil siceo (sic!) tasina em sonsarmen (sic !) sitiuj tasina buden sousadun sitis tasina gui sousamac sitiens tasina sousagan solatium sequor badunbal meroem artinca yururmen sequtus fui badumbal raftem artinca yurudum sequere (sic !) badQbal buro artinca yurugil substineo (sic!) substinuj (sic!) substine takiat mecunem takiat cherdem takiat cun toxarmen toxdum toxgil ^ sentio sentiuj aouas medarem aouas daden sexarmen sexdin 1 «Cismac» ct bitichzi unum in altcrius loco scribcndum fuisset. 2 Voccm tain Kr,APR. apposite cum arabico aJUC contulil. 3 Cf. turcicum or. tuz///(i/c, hungaricum ti//-//i. 56 sentias aouas sentimentum aouas sesmac stringo tanc megirem chexarmen strinsi tanc daden chestum stringe tanc begir cheschil" separo bacs mecunem ayrumen separauj bacs cherdem ayrdun separa bacs^ cun ayrgii scrolo meausauem (sic !) silcarmen srolauj ausanidem silctum scrolla beaosan silcchiP siuoro safra mecanem sixgirurmen siuorauj safra xandem sixgirdum siuora safra sixgirgil siuorellum safra sixgurma sufero uar metauem toxarmen suferruj uar tauidem toxdun sufer bemita toxgil suferta bemitanj toxmac spremo mepalanem secharmen spremuj palanidem sechtun spreme bepalan sechil"* ' Cf. turcicum or. k'is»iak. 2 iii*^\j «sors)). :* ("f. formam turc. or. dU.XX»>.A*/ npud IVw Kr clc CorRr. qunc vox ctiam in (li.ilcctis occidcntalibus usurpatur. Ki.Ai'K. niiiius ri-ctc si7i)iiik «mundarc» c(jntulit. 4 Cf. ^^4.iu-w «e.vprimcrc» in ylossario Pavrt de COURTKILLE. 57 siirgo suressi surgfe uar mehexen uar esten uar es lurarmen turdun ul choptum lurofil ul chopchil similo similauj simihit chomana mecunem oscarmen (sic !) ' chomana cherdem oscadim chomana mecunet oscar ul benxar saluto salutauj saiuta salutatio salam medahen salam daden salam bide salam salam berumen salam berdun salam bergil salam sto stetti (sic !) sta meystem istiden beyst turumen turdun tur salo sahiuj sala sal namak menehem namak neaden namak bene namak tus kirmen tus ladum tus lagil tus^ seruio seruiui serue ghedmec (sic !) me- chuUuc etarmen cunem ghedmec (sic!) chaer- chulluc etim dem (sic !) ghedmec^ (sic !) cun chulluc etchil salto saltauj megihem gheydem sechirumen sechirdun 1 Transpositum ex ochsan/rrk nsimilarp», «blandiri», prnpric ((simularo». 2 Fladpm regio, quae in partc srptemtrionnli Crimiae antca «Comania» appr lata fuit, nio\ ob causam saJinanim nonien Tdzla aicopit ( ^ l5^)5"^) • 3 Negli^a^nter pro o«.x)tX.i>. seriptum. 58 salta beo^ih sechirgil saltun (sic !) jays sechirmac i subterro darghor menehem chomarmen subterrauj darojhor neadem chomdun subterra darghor bene chon'gil ' cimiterium monimentum (sic !) terra locus strictu ^ Hec sut Verba et uoia de lita. T. "* tango tetiei tange lambs mecunem lambs cherden lambs^ cun teyarmen teydum teygil ul tutchi] tiro tirauj tira mecasen cassiden beches tartarmen tartum tartchil tmgo tinssi rang mecunem rang cherden boyarmen boyadum 4 Vocem sozim ipse g-lossarii scriptor annotavit. Sozindk in turco or. — «quatere». Cf. formas hung-aricas sze?'sze)n et szerszen «agilis, e» etc. Vox sozim cum turcico or. ijfy-w' , hungarico sereny ex eadem radice formata est, cf. etiam turcicum or. K^yKjjj «agile». 2 Scriptor cum hneola superposita n in m emendavit. 3 Haec voces vacui implendi causa posterius adscriptae sunt. «Strictuini) apud Du Cangiu.m «viam strictam», adduxit, quae in lingua tur- cica orientali, uti ex glossario P.WET de COURTEILLE video, intcrdum etiam «silen- tem» significat. 4 «Tranquillitas» secunda manus, xisf, chorcluisits quarta manus annolavit. KlaPR. loco cJiorc/ntsiis {iS. turcicum or. '-3)^ «iiulrliritudoD et poslpositionem ww «sine») perpcr.-im monstrosum cJiorthiistis edidit. 6o taceo tani mexanem tec turumen tacuj tam xadem tec turdun tace tam bexam tec' turgil torceo ul taxeo mefaben burarmen ^ torcuj bafiden burdun lorze befan burgil ' testifico gua medeghem tanucluc berumen testificauj gua darem (sic !) tanucluc berdum testifica gua bistan tanucluc bergil testis gua tanuc tuscio mesulfen oscurumen tusciuj sulfiden oscurdun tuscius b(. .)csuc oscurmac Hec siit Verba et noia de lita V/ vendo mefrossen vendidi froghten vende befros venditio froctanj volo mechoem voluj chostem vole voluntas chatir satarmen satin satchil satuc ul satmac tilarmen tiladum tilagil tilamac 1 Cf. turcicum or. viJbt) «silens» apud P.A.VET de COURTEILLR. 2 Pro bin-uiiicn. Tn forma latinae columnae respondenti «ta.\eo» loco deletne vocalis a revisor quidam vel fortasse ipse scriptor vocabularii c adscripsit. 3 Cf. turcicum or. ^Los*J , hungaricum />/0v/'/. I'"(irm.im imperalivi biirgi/ secunda manus annotavit. 4 V. pag. 56. Codicis. 6i vado meroem barumen iuj raften bardun vade buro bargil via rak ' yol viaticus safar safar video mebinem chorarmen vidi diden chordun vide bibin chorgil vissus didanj chormac vinceo mebarem yengrmen (sic !) vinssi baarden yengdun vince bebar yengil (sic !) victoria nafarat yengmac vinctus gabun suda yengilmac ^ volo in altum meparem meghone uzcar volauj pandem uztum vola pepart (sic !) uzchil volueres mur cipziclar'* voco megonem undarmen vocauj ghonden undadum voca beghorj undagil vox auas un^ utor ghogaT mecunem tora oscarmen ussus fuj (sic !) ghogai cherdem tora tuttun 2 lilL^X^LAj «vinccre», (i5l-4-ytaCyo (ivictum csse». 3 In forma tizcarmen sonus c per zc denotatus est, cf. ^L4.2»«f «volare) _-»', -p-.l «cacumen», «finis» etc. 4 Klapk. perperam cipzidar edidit. ' In cagataicn nn. \w formis cumanicis cagataico n saepenumero u respondet. 62 utatur utere (sic !' ghogai con tora ocsat' vindicta vacuum venatio bos uv vomesco vomui cusarmen custim^ venio venj veniens miaen anmadem anmadam chelurmen cheldum chelsali'* verecundor sarmasar en verecundauj (sic !) sarmasar budem verecunde (sic !) garmasar sau (sic verecundia sarmasara ugialurmen 1 imenirmen ugfialdum 1 imendim^ ulgagil (sic ugat^ vigilo vigilauj vigila bedar en bedar budem bedar bas uyag turumen uyag turdum uyag tur ul . . voluo voluj volue voHa megardanem gardaniden begardan carch courumen couurdum courgil courmac^ ul te I Proprie «consvetudini vel legi conformatum esse». ^ Glossas cumanicas bns, uv secunda manus charactei'e perquam deformi ad- scripsit. 3 cCusarmen, custini" tertia manus adscripsit. 4 Proprie «a quo venivit». 5 «Vel imenirmen, vel imendim» secunda manus annotavit. Cf. turcicum or. hne/innik «erubescere». ^ Cf. tur. or. oLjJ (ijjudor». Klapr. perporam jJ comparavit. 7 Cf. turcicum nr. jjLo.vfcCs». 'fe prima syllaba verbi obsoleti fd//g- esse 63 valeo precinm mearxem teyarmen valuj arxiden teydun vale bearz teyar valimentum mearzanj tegmac videor diar em corunurmen vixus fuj diar buden corundun videtur mihi diar ba mae maga corunur vista rosani cormac virtus ungo memaalen unsi malidem unge bemal unguentum vivo mexiue vixi xuuden viue bexuj vita xendaganj surtarmen surtum surtchil tirilurmen tiyrildun tiirgil (sic !) tirilmac' veritas rasti cherti' videtur, ex cujus radice nomen substantivum turcicum or. tdngiil, othomanicum ti)igil, hungaricum tengely, mongolicum tengelge «axis» ortum est. Cf. verbum burjaticum tend- «insanire», teneg «demens» manguicum ten «axis», tengtci tangtci «titubans», hung. tdntorogni «titubare» etc. ; namque praeter similitudinem phoneticam volutationis notio omnibus his vocibus inest. Ultimae litterae formae cumanicae teng . . ob mar- ginis laciniam illegibiles factae sunt. ^ Cf. CJL+Xj^iJjJ' «vivum esse». ^ Cf. d.2^s^. 64 Karalic talamaris (sic!) ' d7is aue ma Ista sut actubia ad ba ante pes ab az aput pes alonge a^dour amare batalchi ad huc ohanux^ alioquin balonis digar aliquando barou bar aliquantulum andak admodo a5 inpes breviter xu bene nec benigne basirinj cito xu citra pes comuniter an com oa cuius est axanj ch e da enborun ul y'gari^ idan catinda yractim (sic !) azi turlu — # dagen ul anus* alay^ bohnassa birarda anzagina ul monzagin(a) emdidan ari^ terclap yacsi chele ul eygi ghes hess congul bila terc catinda orta chele birla bile' chiminin tur kimningtur^ ^ Pag. 59- codicis cum vocabulo karalic incipit. Forma faJai)iaris negligenter pro voce latina medii aevi «calamaris» (cf. «calamaria theca») scripta est. Cf. cagataicum (^tV', '*^jcJ' «ante». Ad formam enborun, cf. wl ijjj^-J «multum ante». 3 -^yS^y + Adverbium persicum V%a5&. 5 Cf. kazanicum alaj «sic», alaj bulsa-da «nihiluminus". ^ Cf. kazanicum ari «porro», aiDiari «postea». 7 Formam bile secunda manus adscripsit. ^ Formam kimningtiir itidem secunda manus adscripsit 05 contra cras chotidie bara baT farda har rox circum gird dua gird condan (sic !) cadim otru' tangda conde conde. cotidianum kundegi^ cop coura^ emdidan cheri. erta cakta'' donec ta de anz dulciter basirini dubioxe batarsi diu omer dras der debihter balagai oua vayfi ecce anecha et ou ergo acum etiam labad estra berum foras beron false badrog; anginza^ dan tath chele ceuh^ chorcunz bila saarlap^ uxun chele. kopgadeyri^ ymisac chelle. yumsak^ muna tage cunchin ul basa. anig ucun'° basa tastin ul tascari tascari egri chele. jalganlap'^ ' Cf. cagataicum jvJy «contra». ^ «Cotidianum kundegii» quarta manus annotavit. 3 Cf. cagataicum Lc.s«..SVJ«.Sk «corium, quod ornamenti causa scuticam cir- cumdat». ■* «Erta cakta» quarta manus annotavit. 5 Cf. kazanicum ahinca «eo usque», «tamdiuD. ^ «Ceuh» quarta manus adscripsit. 7 De saarlap idem, cf. kazanicum sarilan- «expallescere». ^ De ko^gadeyri idem, cf. turc. or. *— '^J «multum». 9 De yujnsak idem, cf. cagataicum ^^Jujiyi. '^ De anig ucun idem. " \)q jalganlap idem, cf. turcicum or. ^jLiJL} «mendosum», kazanicum 7'^/« «calumnia», Jalgan «(mendosuin», «mendacium», ja/ganna- «fallere». CODEX CUAJANICUS. S furtiue baduxdi ogrilam. ourum ul ourula' firmiter chauj ul sagt berc chele. berklep'' fortiter stabir ul pisiarbar cati chele katirap^ frequenter baxakeat cop curla forsan magar -, magar ul boxgai chT k(. .) fideliter badindal conu chelle vl conuhala'* graviter generahter pisat ul ousaguj ager chele barz tourada^ induas bracam tuam concekugni kijgil* homo hic honorifice heri hodie humihter h^ca mia oughormat dig im rox ba homuxi merc ul uanay chisi r azam^ monda ager sij bila auursibile^ 1 horn (...)' tunacun buchun 1 cum seruitio culuc birla kiczi congulu bile'° vay ' Formas ournm ul oKruIa quarta manus annotavit, cf. turcicum or. ogri, ori (ifur». ^ «Berclep» itidem quarta manus annotavit, cf. turcicum or. berginiiik «fortem esse». 3 ]3e «katirap» idem, cf. turcicum or. katik «durum». + «Vel conuhala» tertia manus adscripsit, • — hiilii fortasse arabico jJLa». re- spondet. 5 Cf. turcicum or. (^)"-?, ^-t')^ «omne», — l\«j' 5s«J' vero legem, consvetu- dinem significat. ^ Dictionem «induas bracam tuam» etc. secunda manus adscripsit. 7 Dec^/j/l azaifi idem, cf. kazanicum dziini juxta iidiini. ^ «Auiirsibile» fortasse tertia manus annotavit. 9 «Vel horit (. . .)» secunda manus annotavit (pro hiirnief). "-"■ «Kiczi congulu bile» itidcm sccunda inanus annotavit. 67 intus anderum jzinda ul izchari ita are' euet ul alay" busat. r p horan(m)^ ideo barmia anig uzun" jam saat digar bir anza vl jmdi^ inde axan andan iterum barindigar ekinzi vl jana° in dar da ul ga intra darmie izchari i. m. ekinig katning harassinda inter^ integritas batamamj bitunluc birla bu kicze cm (?cim) k(c)r(y)f bulgac boldi' illuc ania anda iniuriosse ba iurm socus bila juxta pes chatinda inferius bazer tubinda libenter ac dil ghos ghos congul bila lunge dour yrac ' (^J «sane», id est /^*->^ tc^- ^ Cf. kazanicum (j/aj et cumanicum d// in oratione dominica in registris urbis Kun Szent Miklos conservata, quam formam Prof. Vambery in e//e emendandam proposuit, sed perperam. 3 «Busat .r (?busat(u)r, fortasse />u saa/ /ur et ejus latinam interpretationem p horan(m)» (fortasse "per horam") secunda manus adscripsit. Ceterum compendium seribendi p fortasse per «praesentemi) expHcandum est. 4 Loco a)i/}ig uzun (= itcuti). ' 5 VI jmdi» secunda manus annotavit. ^ De idem. o 7 Glossae additionales i. m etc. se vicissim enucleant : «in medio)» e/e/ /ia/n/ng harass/nda «inter» (/^rt/= latus). ^ Secunda manus juxta adverbium h//un/uc /nr/a dictionem bu k/cze etc. si quid video, antitheseos causa annotavit, lui/ga/? enim fastidiosum significat (hu k/cze c/m (?) c/iar/f bu/gac bo/d{/) «hic homo, qui depravatus, fastidiosus est». 68 largiter baktin iomadi jomart congul bila leuiter asan ul ouasabuchi jengul congul bila leuis sabuk jengul qs fet kim sasir' male bad yaman chele modo insaat emdi multum bisiar cop minus cam eksik ul essic^ mecum oama mening bila melius bectar ul nectar eigirac modicum andac ax modice andac tar axrac malicioxe oubedadj yaman congul bila melior necutar^ eygirac non na yoc nunc inscaat emdi nixi agarne yoc exa nichil hec hec nematage* nunquam gharghix^ harchis hergys^ nimis ghat pisiar artum ul cop nobiscum bama ul ouayina bixin bila ^ Quidam annotator hujus vocabularii germanicus hoc loco «qs fet (quis foetet) kim sasim inseruit. Quod ad abbreviaturam /"^/^ attinet, cf. verbum «fetere» in glos- sario Diefenbachii, quod apud Du Cangiuum desideratur. ^ Primum s protensum ansula brevissima et vix visibili praeditum similitudinem litterae f prae se fert, attamen pro s tenendum est. Consona gutturalis syllabae ck in forma annotata ess/c sequenti sibilanti simiHs facta est. 3 Superius nectar scriptum, cf. ^^J-^J. 4 ^^ematage, cf. cagataicum ^iU>^ (hec tiimd dagin). ^ y5 yJO «ullo tempore», «unqum», seq. neg. «nunquam». Doct. VuLLERS apposite observat : y5 *JC etiam omissa negatione imprimis in sermone vulgari usurpari. " «Hergysi» secunda manus annotavit. In forma praecedenti vocalis e loco a e.xpuncti superscripta est. "mm 69 omne ^har' chayma omnio albet^ agbet ul magat oneste oua chodgaT ghos ey bila oculte ba panaguj yaxirj plus au^uxj ul auxu artuc postea ojadaxam songra plane gasta acre ul archum primo auaHm emburun^ principaliter mayam mayan pauchum andak ax proprie ghaxa"* ghaxa prope naxdie yaoh^ procul dour yrah propter barayn ucun pro baxcuj ucun per ba ucun palam aschara ascara ul tuyana plene bapuj toulu chele plenius pur toulu' peius badtar yamanrak pessimus sabte bay andan yamanrac prestiter^ stab terchay purifice ba pachi artimac bila ^ ^. Cum chayma cf. cagataicum C/aJxaJ) Lo (^la. ^ ouJI. Cf. arabicum aLXj et &xA.Jt -avTa-aatv «prorsus», «omnino». 3 «Enborun» pronunciatui kazanico baroti respondet ; u pro z^ et vice versa passim in hoc codice reperitur. ^ X^Usfc. Cf. arabicum \.^yo^s>. «proprie", praesertim», in lingua persica £jof «praecipue», «inprimis». ^ 5 Cf. turcicum or. persicum et ct turcicum «rete» significant, sed nescire me fateor, quare daiu et ag inter adverbia afferantur. Fortasse «recie» ad modum retis significat. 3 Cf. «redondo» in vocabulario italico r. bibliothecae Monacensis. ■♦ Id est cag. UL<^U «separate». 5 «Salamarlic» falso pro salhnlik scriptum est. 71 set (sic!) sccum siificit siificienter scarse securiter statim sepe solunmodo similiter sapienter subtiliter secus 3'lla ouau bax est batamamj bacamtai ba eminj ba lagaxa chama bare^ cam ou bes ghanchion oua achel oua latifi nasdic bassa ul ylla' anin bila yetar yetmac bila chexganip^ eminHc bila emdi tec tec^* yalguxol ocsasib ux bila inccalap yaoh ^ tunc tarde tamen tantum tempestiue tecum tahter taHs dar an oaght der asbarayan candan baanda hai oua tu bainmaane falan andaoh" che6 alayesa^ munza erta senin bila alayoh moninchibi^ ul falam (sic!) ^ Id est Sil. ^ Cf. koibalo-karaoasicum keziik «paucum». 3 Id est SvU x+iC. In glossis codicis persicis et cumanicis 5 interdum per ch denotatur. •♦ Klapr. sec sec (1^-^ L?"^) edidit, sed initialis monosyllabi mihi / esse videtur, cf. uiguricum tijk «multum» (apud Vamp.ery). 5 Klapr. yach edidit et hanc formam cum iUwi.i>.o comparavit, at codex yaoh habet. Id est ^vJ fcV.jf, cf. caj^ataicum iVjf, quod saepe vocabulo praecedenti ccrroborando inservit. 7 Cf. Kazanicum alaj liulsa da. ^ In dialecto kazanica mundij. 72 vere ba rasti ubi cuia unde axcuia utinam ysala ultra asania vel ya valde saht velociter stab versus bayt chertlap' cha3'da chaydam (sic !) chescha youac ya cop terclap ortu. vl jare^ Ista sut noia et pnoia nto ego gto mei dto michi ac me ablto ame man azanj man baman mara ac man men ning^ mendan manga menj medan (sic !) nto nos 3^ma gto nostri azanj 3'ma dto nobis bayma ac nos 3'mara ablto anobis ac^^ma Et plr bix bixdan sing'^ bixga bixni bixdam (sic !) nto tu tu sen ^ In ling^ua jakutica et in dialecto koibalo-karagasica kirfis «verum», cf. osma- nicum gercek idem. ^ «VI jare» secunda manus annotavit. (^jLj proprie «dimidium» significat, et in hoc vocabulo notionis eandem permutationem videmus, quam in hungarico yif/f' «versus» cum fel «dimidium» comparato. 3 Syllabam ning loco terminationis ablativi dan e.xpunctae secunda manus adscripsit. 4 Etiam syllabam si)ig secunda manus adscripsit. c(to tui a^ani tu sendan ning' dio tibi batu sanga ac te tura seni vcto te ya tu ay sen ablto ate 2.6 tu sendan^ nfo vos ysma six ing^ gto vestrum a^anj suma sixga dto vobis ba suma sixga ac vos sumara sixnj vcto o vos ya suma ay six ablto avobis - ac ysma sixdam (sic !) nto meus, a, um acanima menim acuxato meum acanj mara menimni nfo ille in ul ou ul ysan^ ol gto illius azanj ou aning dFo illi ba an angar 1 aar^ ac illum anra oura isanra ani ablto ab illo ax an andan Bt plr nFo illi gto illorum dto illis acto illos ablto ab illis ysen (sic !) a^anj isan ba ysan ysanra ac ysanra anlar anlarning anlarga anlarnj anlardan ^ De ning idem annotandum est. 2 Etiam sendiin secunda manus adscripsit. i Syllabam ing loco ga e.xpuncti eadem secunda manus scripsit. 4 Id est ^jjI vel «f, quod quidem revera est prononien tertiae personae. ^^^--i^jj , quod hic sub sing. allegatur, est pluralis tertiae personae. 5 Hanc ultimam formam secunda manus adscripsit (cf. kaz. anga-r). 74 nto iste in' bu gto istius azanj in muninori (sic!) clto isti ba in muno^ar ac istum ira (sic!)^ muni ablto ab isto ac in mundan nto isti inan bular ^to istoru im azanj inan bularning dto istis ba ynan bular^a ac istos inara (sic!)^ bularnj ablto ab istis ac ynan bulardan nto noster azanj yna bixin ac nostrum azanj ymara bixdin (sic !) * nto tuus azanj tu senin (sic !) ac tuum azanj tura seningnj nfo suus azanj ou aning^ ac suum azanj oura aningnj nto ipse met ou mix anlar ogh ac ipsum met ouramis^ anlarnj ogh^ nto alius digar dic indeclinabile oxga ^ Demonstrativa duo sunt, unum propinqui ^^vj', alterum remoti ^jl (V. VUL- LERS gramm. lingvae persicae p. 202). 2 Pro fwb*, cf. fwXJ «me« 3 Pro fjjLof, ('r') ■» Bixdui pro bixdan scriptum formam ablativi desig-nat et hic per negligen- tiam scriptoris loco hizinini annotatum est. 5 E. g. a7iing jemisi «fructus suus» pag. \.\~ cod., cf. formam gen. aning. ^ VULLERS in sua gramrn. pronominis refle.xivi tres enumerat formas i. t^j^ 2. ^jLi».-i>. s. (ji'»S. ]. ^wAXio»^, e. g. OA-*io fx^AXio.^ «se ipsum interfecit». Forma ou inix fortasse pro yxj «f scripta est, conjunctio enim persica yxj <>etiam», «item» cum turcico ok eandem habet significationem, cf. uiguricum ok «item», «etiam» et formas kazanicas n/nk, niiniik «ipsemet», «egomet». 7 Scriptor parum apposite loco singularis formas pluralis adscripsit. 75 nto ahj digaran indeclinabile' nto nomen nam ac nomcn namra nto nomina namaba ac nomina namachara nto pronomen Lahab ac pronomina lahabra nto pronomen lahabha ac pronomina lahabhara nto magnus buxurg ac magnum buxurgra nto magnj buxurgan ac magnos buxurganra nto paruus chozac ac paruum chozacra nto paruj chozachan ac paruos chozchanra nto bonus nek nto boni nekent^ oxgalar at atnj atlar atlarnj lahab lahabra (sic!)' lachlabar (sic !) lahablarnj oulu^ oulunj ouhilar oulularnj chici"* chicinj chizilar chizilarnj yacsi ul eygcr (sic !) yacsiLar ul eygilar nto malus bad 3'aman ' Nescire me fateor, quare scriptor hanc formam indeclinabilem dixerit. 2 Scriptor vocabularii formam persicam laliahra neffli.iifenter in coiumnam cuma- nicam transcripsit. i Communiter ///// scriptum, v. codicis pag. 122, 149, 151 etc, interdum tamen forma olii apparet. 4 Cf. cagataicum kicik, hung. kicsi. 5 Doct. VULLERS iu lexico persico-latino etyniologico tormam plurahs ^jLXaj affert. 76 ac malum nto mali ac malos badra badent' badrar (sic !) yamannj yamanlar nto omnis ac omne* nto omnes ac omnes ghama^ ghamara har amaram^ tegma ul barza tegmanj tegmanlarnj ^ nto solus ac solum nto soli ac solos ab solis tanaha tanahara tanaharam tanahara az tanaha yalgux yalguxnj yalguxlar yalguxlarnj yalguxlardam (sic!) nto leuis nto leuj (sic !) sabuc sabuc (sic !) yungul yungular nto grauis sanguj ager indecrinabile (sic !) nFo talis falan fallan indeclinabile nto qualis cura' chaysi ^ Apud VULLERS ^\lXi. ^ Loco Is^ftXj 4 In hac fornia aeque atque in verbo nfet» pag. 6i abbreviatura siglo consonae 2 simillimo denotatur. 5 (.Amaram» mendose pro ^jLXl»iC , irreg. ^jUX»iC scriptum esse videtur (v. J. A. VCLLERS gramm. 1. pers. pag. 212). ^ Fortasse A^ taniaiu, timam «perfectum, totum, omne». 7 Falso pro -(j^ srriptum, quod de personis et rebus adhibetur, sed, uti VuLLERS docet : «immutatum manet et a generis numerique discrimine ahenum est» (gramm. 1. pers. pag. 209). Klapr. hanc formam cum conj. \>ji\ contuHt, at n indeclinabile' nto alius nto alij digar digaran oxga oxgalar Et Nota q omia Nta (rnominata) de psico i plri faciiit in an et de chomanicho in lar verbi gra nto paruus nto paruj cho^ac chocacra chici chidinj Noia rer que ptinet Deo et ad suiendu ey- deus ghoda* tengri mater dey mariam caton marian chaton angelus frista frista propheeta paynganbar peygambar santus are. algesh.^ crux ghac ghac presbiter chasis bapas lex dinj to(u)ra (sic!)' spes omad usanmac ul omad^ auxilium yari yari elimoxina sadaha^ sadaga^ interpretatio latina aeque atque orthographia formae comparationein dictam prorsus recusat. ' Denominationi «indeclinabile» exempla infra allata contradicunt. ^ Formae chocacra, chicinj loco nominativi pluralis minus apte in accusativo sing. sunt positae. ^ V. pag. 70 cod. ^» Id est fjc=> s. (^Ii\i>. 5 Are, algesli tertia manus annotavit. Ad vocem are, cf. uiguricum arik «purum» etc. (v. Va.mbery glossarium uig.). ° Secunda manus ti delevit, o hneola transversa signavit et a finale in ii trans- mutavit, cf. formam kaz. iiird «judex» et cag. tdrd «lex». 7 Secunda manus vocalcs originahs orthographiae o et a in 0 et ii transmutavit. ^ K formae oJ5j"ik gdfiiriiiiiklik = contritionem prae se ferre. 5 Tertia manus annotavit. ^ Itidem. «Oro» = oratio. 7 Proprie «locus tenebrosus», cf. cag. tam «domus lapidibus constructa», cuva- sicum. taiiiik «vorago, infernus», — cag. tuiiilik «tenebrosum». V. Vambery lexicon etym. ling. turcicarum (Budapestini, 1877), pag. 171. ^ Juldus secunda manus annotavit. 9 Id est «ventus» Klapr. voc. salkon mongolicum dicit, at haec eadem forma eadem signiticatione etiam in dialectis cag., altaica et jakutica in usu est. 79 lirnis harais ' ot anhelitiis illius ul vox avasi' sanguis ghon flema balgan cholara (sic !) safra melanconia sauda Hec sut conpsiones kan balcham stomachus kursak- sari'^ sauda^ Hec sut tempora annus sal mensis may dies rox nox sau hora oaht punctus nocta matutinum sabagh ni soau prima. sest mane. arta giF ay cun cheza^ ul tun sagat^ ul ocht nocta tank erta as octi pma'° kun ^ Klaproth. : afais legit et hanc formam cum (j*iJ'' «igriis» comparavit, equi- dem litterarum ductum in codice or. iterum atque iterum inspiciens post diligentem formae examinationem nihil dubito, quin eam harais legam, quae vox sane non ignem, sed tabulam significat, in qua Persae res, quae ad ignis cultum pertinent, collocabant. V. formam ^jjijj.J in lexico cl. VuLLERS. ' Quarta manus annotavit. 3 Itidem. 4 Klapr. : saiii habet. 5 Arab. ft3«.*w, ^ Quarta manus annotavit. 7 Aeque atque in dialectis kazanica, nogaica et kirgizica. ^ Corrector vocalem a in ci transmutavit. 9 Corrector g prope delevit. '' Id est «prima (sc. hora)». 8o tertia nona vesperas completorium sero hodie heri cras mm rox namax digar acsan souagam* im rox dig farda tanda deul post cras pax farda birisi kun^ alba diey ebdomada lune martis mercuris jovis veneris sabato (sic !) domenicha (sic !) mensis kalendas januarius februarius soub kam^ gafta du sanbe se sambe caar sanbe pan sanbe adina sambe jec sanbe may safar rabiaual ^ Quarta inanus annotavit. erta ul tang arte' tus echindu. chinda acsan cheza buchun bukun^ tunachun tunekun'* tangda ul tanda^ birisi kun. aHo die tang saraunda gafta ul jeti^ tu sanbe se sanbe caar sanbe pansanbe ayna sabat cun je sanbe (sic !) ay aybasi safar ay sounz ay^ 2 Fortasse «tempus nocturnum». Klapkoth. vocem souagani lin. superiori juxta «completorium» collocavit. 3 Buku/i quarta manus annotavit. ■♦ Tufickun itidem. 5 Tanda itidem. ^ Tanda dcul birisi kuii quarta manus annotavit. Tanda deu/ = ijS^ '(.VajLj' «non die crastino, sed alio quodam die (birisi kiin)n. 7 Id est ^jJwt-w «matutinuin tempus», «aurorai). ^ «Vel jeiin quarta manus annotavit. Voc. Jcii duas habel significationes I. «septem», 2. «hebdomas», cf. etiam hung. he'i. 9 Hoc nomen doct. Blau apposite ultimum anni menscm significare opinatus est (= (^l {J^y>jS) . 8i martius aprilis madius (sic !) junius julius augustus september octuber (sic!) nouember december visus auditus gustus odoratus tactus raboi lagher ylias ay' gimediaual tob ay' regep gimediclachel songusax ay* (sic !) ' saabam^ ramadam saugal cil chaade dilghia mugara cus ay orta cux ay sonchitx ay'' ches ay orta ches ay curban baran ay'' asuc ay^ Sentimenta quinque rosanj sinidanj tamxay nafay (sic !) lamsay cormac esitmac tatmac yylamac'' tutmac mllm" Qualitatcs tempor terek glar sani ' Blau optime annotavit : l)ie Kalendermonate im Kumanischen sind iiber- wiegend turanisch und gruppiren sich zu je drei nach Jahreszeiten, pag. 207 (ed. Kt.aprothi) : Martius, Ylias ay = ^^ \Lj LXJf Lenzanfang etc. Z. d. D. M. G. Tom. XXIX. pag. 573. * ^ Blau voc. foh cutn tobalaiig «ventus vernaiis» comparavit. 3 Id t'st «^^f ^^jLfja.. Klaprothus perperam oUi* scripsit. \^JM. Klaproth. : regep L^^h2b.\\ superioris lineae hoc loco scripsit. ^ Id est ,cf \S LXJ..AU, ^ 7 Blau de hoc nomine admonuit : «so genannt von dem in den heiligen Monat der Muhamedaner fallenden Opferfeste» 1. c. ^ Cf. formas cagataicas asiik, asuk «annona, victualia» ; itaque nomen asuc ay proprie Tiunc mensem significat, quo victualia domi congesta esse debent. '° Cf. cag. ij «odor», — ijldmdk «odorare». " Id est «millennium», gracce y '.X-.acrab;. Persicum ^Ji VuLLERS docente sensu CODEX CUMANICUS. ^ 82 oriens magrib cun tousin ocidens (sic !) maxith (sic !) ^ cun batisi tempus roxgar ouad serenum vas ayas clarum rosan yaregh nubiloxum abre bulud pluuiossum tempus raxigal b ara yamgurlu hawa (sic!) scurun tariguj ^ carangu nubes abre bulutlar pluuia barram yangur nix bafre rafi -e-^ char grando nebula abre touman'* prina piuskseu (sic!) cig rosata ventus xala bad cig^ yel scuritas tarichi charangu claritas rosanj yaret^ hawa tramontana meridies' myst. rerum humanarum derelictionem ad Deum solum contemplandum significat, cum. vero gilar sani e £i//ar sinni «iannoTum (completorum) epocha» corruptum esse videtur. ' Scriptor duorum voc. ;;/i;_^r/(^ et WC7.1'//// (i. e. ^»_cin-tf) ununi neghgenter in alte- rius loco scripsit. ^ Id est viLsvLi* «obscurum» vel potius ,_XjvLj" «obscuritas)». Klapr. taiiguj edidit. 3 Forma annotata a recta voc. persici pronunciatione magis discrepat, quam expuncta, «nix» enim in sermone persico Oo sonat. 4 Cag. /u/nan, kaz. tonian et tuinaii. 5 Kaz. cig. In voc. respondenti pers. xaia (= ajK" «grando», — «ros, pruina») '\ per -v denotatum est. Voc. praecedens pers. proprie cXAio sonat. Klapr. vitiose piustrein edidit et hanc formam cum p»jJiLCwO contulit, at codex Ven. Jiiuskseu habet et vox allata : ^»«^1^0 scribitur per sin et non per sin. ^ Cf. altaicum yrt:/'/, y^ /-//// «rl.uumM, 7 Haec duo vocabula in columna pers. et cum. desiderantur. 83 estas yems tausta' ximisti yay ches Res contrarie par hamta gift^ dispar beamta tac equalis barabar tux tortus chaygh u il scaft burmix distortiis be(. .)at birchat sinples (sic!) jurta (sic !) = ecchi chaf* duplex ducta ecchi chat rotundus gird tegirma^ quadratus caargusa (sic!)' torchul'' integrus (sic !) drust butun fractus squista sinuc primus auelin burungi secundus duum echinzi rectus rubala , togru ul conu dulce sirin tatli acer talk aci amarus talk aci bruscus tars ehsi ' (^UCwoLi". Klapr. falso ^ljLu;«U scripsit. ^ viAA^ pers. originis, cf. osmanicum ci*^2»-. 3 Fortasse vitiose pro LaXj scriptum. "* Scriptor duorum voc. hirchat et ecchi chat unum in alterius loco scripsit. 5 Cf. cag. tckcrmci «rotunduin)), «rotunditas)). Ouiiyf X^s».^ cf. osm. Kuj^i «aiigulus». 7 Osm. jJiuij.S'' '^')5'^- I^i-^PK.- comparandi causa formam JXjn.O attulit, eamque turcicam or. dicit, sed in hac re evidenter aberrat, forma enim ailata, quae in dictionariis turc. orientalibus desideratur, jam propter litteram initialem numeralis dort turc. or. esse nequit. Torchul cum. manifesto e.\ tbrt -\- kul (JjJ et non Jj ) confllatum est. '^ Cf. uiguricum /wnii, kii/u (v. prof. VAMiiiiKY «a torok-tatar ny. etym. szo- tara)) pag. 114). 6- domesticus saluaticus benedictus maledictus rarus spissus pilossus rassus bozus maturus acerbus crudus cotus (sic !) nudus vestitus inflatus ghamus koy barchat maarum (sic !) cam saghte muin trasida kom pughta kom telchi^ gham pohta braana pusida amasida ykti^ cheyc^ algesli ul barachat chargesli seyraQ sech tuclu tucsus ul julumis gham bisi gham ciyg^ bisi jalannaz^ chebelmis^ sismis dno no hc'' desinflatus saporitus planus amah raft sisik chetchan belaset (sic!)° tatigU kanuar saya (sic !) '^ tux ' Cf. kaz. jik «jugare». - Cf. kaz. kejek. , 3 Tclchi quarta manus characttn-e minusculo annotavit. \ •» Cag. lXa^. ' 5 Cf. cag. et kaz, jalcDigac. \ ^ Cf. cag. kejyek «tegimen, penula», — altaicum kcbis «tegimen, vestis» (v. apud Vamhery 1. c. pag. 86). 7 Haec vocabula : «domino nostro yesii Cliyistoi> lector quidam codicis an- , I notavit. : '^ Fortasse ultima consona t legenda est. Kalpr. hclasct edidit et hanc for- ■ mam apposite cum ojulj contulit. | '■> Fortasse in hac forma ultima consona r legenda est, r enim negligentius \ scriptum facile litterae / simile tit, \ id. form. persicam j^y^ \ KlapR. minus recte ; J«.4.i& scripsit. .SVtjiw =- iiLc.Lc «terra plana) 85 crispus atrapatus suspcnsus abasatus fisus crepatus similis pignus usura pars integra medietas tercium quartum et simile remanens superfluum gidatin gin^ var esta nisista scafta trahida muchabil grao xudixer bacs duust (sir nim bacs semin bacs ^aaru bacs'' batchi^ xiada tarima' burusmis coturuhnis emdurmis ticma yarilgam (sic !) ocsas 1 usasi'' tutsac Iticnah^ (? titnah) astelan ul rebe butun ulus yarem uzunzi ulus tortuzi ulus ghalgan^ artchan ul artuc bonitas pulcritudo longitudo mensura longa pondus Qtialitatcs rer nekuj eygihc gubi eh chorc^ draxi uxunluc paymana uxun olca paymana gang ager ^ Cf. kaz. bas fara- «pectere». Quod ad form. persicam gicfatin, cf. StX*s>- ar., Jk,x=> «capillus crispus» etiam in 1. pers. usitatum est. 2 «Vel iisasi^i (cf. cag. oksasj secunda manus annotavit. 3 «Vel ficnah f?fifnahji> itidem. Osm. fiifsafc «captivus». 5 Vitiose scriptum pro bafi^i (ar. («^v) . ^ Id est faifgan. Klapr. : cfiafgar edidit et comp. causa formam osm. (^JViJ adduxit. 7 Scriptor primum pro ch vitiose eh scripsit, quem errorem illico animadvertens formam non continuavit, sed totum vocabulum iterum scripsit. Klapr. : eficfwre edidit. 86 sanitas tandrusti saglic macrnitudo buxurgi ululuc largitudo flachi chengHc infirmitas bimaT ul rangui' agermac ul sacsixlic mor (sic !) marc olum vita xendaganj tirilmac ul 3'as abbedo (sic !) spedi aghlic juuentus jouanj yeijtlic^ viridior sausi yassilic sapor tam tatmac ul tatig res cise^ nema'' malicia baddi yamanlic turpedo xisti corcsixlic curticia cuta}^ cheschalic^ marcedo laga? curumac senectas (sic !) piri charimac nigredo siay chararmac similitudo manenda oasamac bonus nec yacsi ul eygi malus bay (sic !) ^ yaman pulcer ghob chorclu turpis xist chorsux luncjus dras uxun curtus cota chescha trauersus infirmus ranoruir^ xagsix I I ^ Id est (^jL^-o vel ,^s«-S\Jx, quae duo vocabula aegrotationem, morbum j significant. I 2 Cf. turcomanicum /£'.^7/ «juvenis, heros», — cag. j/n^/, jeng/ «juvenis. ^ 'y*-s>- «res, aliquid», — ^'yt^ «causa, ratio». j ■* Cf. cag. &4J0. Klapr. falso ar. X4JLJ contulit. • 5 Cf. kaz. kiska «curtum». i ^ Cf. -i^ «macer», Klapr. falso (^5-^^ edidit. ' Jo. ^ Id est xaj^VJs «aegrotus, afflictus». ry «morbus, dolor. molestia». Klapr. 87 putridus gandida jymis' ul sassii juuenis jouan ygit senes pir abuscha ul ch; friscus taxa ul tor yas sichus ■ ghosch churu balneatus tar us nitidus pac arri (sic !) ^ nouus nog^ yangi veterus (sic !) chogun eschi pinguis ferbe semix macer lagar areg grossus strao'' baxet^ ul yogan subtilis barik ul tanuc inccha grauis sangun ager leuis sabuc yungul dester rast ong sinister chaygh^ sol prestus tex terc^ ul tex^ lentus chakal kagal^ durus caouj chati minus recte sJu^rS\i« adduxit, quod Vullers docente molestia affectum, iratum significat. ' yiw^^j proprie «comesum». ^ Cf. altaicum a?-i/ «nitidum», cag. et uigur. arik. Klapr. falso ar. i^s^^ adduxit. 4 Cf. t5j-Lw. 5 Cf. cag. pesfek. Jogan = cag. jogtin. ^ Cf. formam zendicam havya s. haoya, cujus loco in sermonc persico 4-^=^ usu venit. 7 Cf. uig. ferk,- C3i^. firik. Klapr. voc. jacuticum fiirgiiu adduxit, sed hoc vocabulum a praecedentibus plane diversum ex lingua mongolica depromptum vide- tur, cf. mong. fiirgd. ^ Cf. formas cag. ses, fez, fiz (v. Vambery in glossario etym.). 9 Idem cum persico JlSoLj praecedentis columnae. tenerus (sic !) narm ymisat (sic !) (Pymisac)' calidus garm yssi frigidus gard (sic !) ^ saogh carus giram (sic !) chos^ vilis harxan u^ux turbidus lil bulgamis clarus roxa yaregh viuus xenda tiri mortuus murd olu ligatum basta balgamis (sic l)"* desligatum vas suda sesmis • Noia rer que communit inueniunt mondus (sic !) dunia alan jaghan (sic !) mare dria tengis montanea ko tag podius^ grioua oba' valis dara enis fossatus^ dula cugur fangun (sic !) ^ gil bal^uc caminum^ ragh yol via sang ra yol ^ Cf. cag. junisak (primitive Jugu>n-sakJ. "^ Vitiose scriptum pro Jwwu. 3 Cf. persicum ^J,ys>-. 4 Pro baglamis. 5 Id est «locus acclivus, campus inter montes». ^ Cf. cag. oj «(vallis», «profunditas», koibalico-karagasicum ojak «angustia montium» (M. A. C.\STREn's Versuch einer Koib, und Karag. Sprachlehre etc. herausgegeben von A. Schiefner. St. Petersburg, 1857. pag. 85). 7 Apud Du Cange icfossatum». Cum. cugur = cag. cukur «profundum». ^ Apud Du Cange «fanga», vel «fangus». 9 Italicum «cammino». lapis gerd hac sang tas puluis gasat gerd hac tos rumenta ghasat toprac arl)or dragt terac' fructus miouat gicmis erba alaf ot erbagium mroguxar otalamac (sic !) ^ montata pabala orlas^ valata sarseu enis prouintia oleat el contrata valeat teyra locus yaga yer ciuitas ghachar saar ul chent castrum kala kalaa casale de gala palacium saray saray domus ghana eu apotecha duchan chebit uT tugan'* ospicium manzelga chonaclic fondus (sic!) nogol tub pons pul chopru puteus ca chuyu^ boscus vexa ul mesa orman lignum cui' agac jardinus bacca bacca ortus bag ul borla busta bacca vinea saban bag bag ul borla^ ^ Cf. Ttp£/. Mariupolitianum et terek in lingua Kumiikorum. 2 Pro otlamak. 3 Cf. cag:, drldmdk. ,, , . 4 Cf. diicha7i praecedentis columnae et osm. diikian (ar. |^Ut>) . •'' Cf. cag. kuduk, osm. /mjii, hung. kiU. Kl.APR. falso chitgu edidit. Id est Lj r^yrr. y^ 7 Vid. inferius. 90 canpus (sic !) yax dakil gala saban prato ' mogrupar^ yax platea mahala makala planura sakra maydan carubius^ cucia yol cabana kaadan alucuc* armarium dulab chugira^ candela mom ul pi cirac vinum serap cager sira bor marpius ciachuc cachuc foxinu ciacmac otluc esca puc chou sulfain' (sic !) chibrit chibrit Noia artiii et quc ptinet eis bancherius (sic !) balancie pondera cartulariuz calamarium calamus tabula tepetum saraf taraxu dran^ takouT^ duet kalam tacta busmai^" xilu saraf taraxu taslar bitik ul taftar- duat kalam sanar tacta choux ^ Italicum «prato», cf. apud Du Cange «pratora». ^ Klapr. hanc formam cum )^vCr^ contulit. Ad formam cum. cf. osm. Jaz «planities». 3 Cf. apud Du C.A.NGE Mcarubium», «carubeus». 4 Cf. turkomanicum alaga. 5 Blau hanc formam cum ca.t^. kurja contulit. ^ Cf. uig. bor, cag. et osm. boz-a, — hung. bor. 7 Fortasse SjO, quod lingulam staterae vel ipsam stateram signiticat. ^ Id est (V>yiJ'. 9 Per. ar. «JCiJ «hber rationumn, «codex accepti et e.xpensi». '° Cf. ji»J jU^VJ) apud VuLl.ER.s. 91 pecunia sim' nagt ul acca scriba nuisenda bacsi^ ui biticci depitores (sic !) mara chi mebahet borclurlar (sic !) creditores baarat^ manuale daftar taftar atrementum murakab chara lapis auri sanguj * mahac (?) litera chat bitic papirun (sic !) chagat chageth J-/cc continet dc spctiaio et spctiaia spciarius (sic !) atar atar pignate dechan ^omlac^ cucharo abluc ul sa kar sahar mel angiun bal piper filfil^ burc^^ piper longus ging gingalel gingibil gingibiP canella darzanj darcinj^ flos. c. gul dar^ini gul dar^inj endego'° nil nil aAm/ proprie «aro;-enturn«. Klapr. falso xir edidit. ^ Hanc formam Klafk. apposite cum turc. or. ^miw.^j contulit. Baksi in lin- gua mongolica doctorem significat, cf. verbum daksi/akit ^/-S\j\ «zinziber» v. «zingiber», apud 1)U Cange «gingiber». 9 Persice ^axs». xlt> (proprie «lignum sinense») «cinnamomum» v. «cinnamum», italice «cannella». ^° Apud Du Cange «endegus», persice Jlaj. Q2 encenso condroc condroc' ^anofanj garanful garanfuP fusti.^ or. lacha luch ranf^^i lac (sic !) mastic masdac sachex"* cassia chear ysabar chear sanba^ dentes cl lcfanti danda y fil fil tisi bracile bacha bachan o^alla cera mum balaux alume saap acitas (sic !) grana cucharo chadi^ bonbeciii panba mana sirichisch titua tutia auri pimentum (sic !) xernec^ nuces. m. joosa maciis besbese'° magugh (sic !) sirichisch ul tar (. .) ' tutia xernec ' Id est pers. jtX-i^s, graece /ovopo;, VULLERS docente <(mastiche vel resina quaedam vel arbor quaedam resinosa». ^ Arab. jLaJyi', gr. zaj-jo-^jXXov «caryophyllus aromaticus». 3 Apud Du Cange «fustum». ■* Cf. bosniacum sakiz, de cujus voc. origine doct. Blau ita scripsit : «Merk- wiirdig ist, dass das tiirk. y L.a saky::., dem es an etymologischer Verwandtschaft im Turanischen zu fehlen scheint, seine Heimath an der Ostsee hat, wo es in der Form sackix fiir Harz im AUgemeinen z. B. im Altpreussischen \'ocabular (s. Pauli, preussische Studien in KuHX's Beitragen VH. 2 S. 184) vorkommt, so dass es scheint, der Name sei mit der Sache in ahnlicher Weise gewandert, wie das russ. CMO.ia als kumanischer Handelsartikel saniola erscheint» (V. Zeitschrift der I). M. G. Tom. XXIX, pag. 582). Forma "mastiche» in glossario DlEFENHACHll occurrit. '^ I. e. «cucharo candito». 7 Terminatio propter laesuram marginis legi nequit. Kl. ^a^XJwJc conjecit. •^Ki\\ «arsenicum», nempe tlavum s. citrinum, quod pictores adl.ibent. 9 Secundum Klapr. «nuces moschatae». '° SxUyj Vuller.s docente 1. nu.\ moschata, 2. cortex nucis, 3. flos nucis 93 spicus chibebe. d. chibebe. s. lignum aloe reubarbarum canfora borana (sic !) grana de. v. folium scamonia cardomonio card. s. muscatum cum f. muscatum sine f. safranum famuli erbe confeti sonbur chababa chababa eud rauand^ canfor tanachar* gorasanj -^ magmuda^ musc zafran ^ ghetmet cheran sauxi^ maaiun'° sonbul chababa chababa rauand dne^ canfor vacsis magmuda ypar ^ zafran oglanlar otlar maaiunlar moschatae, macis. Glossam praecedentem pers. : Joosd Klapr. optime ex fo sj^ decurtatam vel potius corruptam dicit. 5 5 J.AAAIU VULLERs docente hyacinthus, spica nardi, — (^ULwJ.aaa« locus hya- cinthis abundan.s. '■" Id est tXJv. Klai'R. tXJj) adduxit, sed hanc tormain Vur.rjCR.S non habet. Quod ad «rhabarbarum» (rlia-barbarum), v. quae ^{iiiiiiiaiiiis Marcc//inus de origine hujus nominis disputavit (XXII. 8. HuNl'"ALVy ((Magyarorszag Ethnogra]:)hiajai), p. i2i). i I. e. «domine!», quam vocem lector quidam vocabularii annotavil. ■* Quarta manus annotavil, i. e. »UCo «boraxii. ■'' ^jyj*oj5 VULLER.s docente genus lapidis, (juotl iu ^j^-A^jJ^^i'^ reperitur. ^' Uti Klalk. bene explicavit SOe+:S\^. 7 CaK-. vLof. J ••••• ^^ >^o t ^ Id est ^LAcv "crocusi., cf. arab. wi.ol «Havus, croceus». 9 I. e. syAA^; n viriditasi», «plantaeii. "' Uti KL\i'K. recte admonuit, arab. ^^^*x! pl. ^^yK:AjuQ «condituin subi- gendo coniectum», «electuarium.). italice «confettoi). 94 medicine mortalis" (sic !) piston (sic !) sedacius busore^ sacheti^ aqua rosa aloepaticu argentum Aiuum ambra cucharo rosato bocelli citoaia daruana ul daru aouan^ dasta haoua dasta ardixan ul carbil hoca chisa au gul sabor cibac chanabar ciurfiba'' otlar' ul daru touguc* touguc ul cheh- elac' chuburcuc chapuc gulaf suj sabur^ chonasuj '° charabar" ciuruba ^ i5 «tragacanthae», apud Diefenbachium «dragantum». 4 Apud DiEFENBACHlUM «serapen». 5 I. e. «nuces sarche». '^' In lingua russica CMOJlcl , uti KlAPK. bene annotavit. Vid. Blau «iiber Volksthuin und Sprache der Kuinanen» (Z. d, D. M. G. Tom. XXIX, pag. .S/O). 7 Hanc glossam cum. doctissimus Blau cuin bosniaco buyan contuHt, cf. osm. ^5»> jO'-^, galHce «reglisse», ^ Gillab in lingua persica aquam rosaceam et ipsam rosam significat, in linguis cumanica et chazarica proprie rosam denotare videtur. 9 I. 0. JJla^o forina ar. vocabuli pers. Jjk,A^ «santalum» (apud Du Ca.nGE «sandalum»). '° I. e. Msanguis draconis». 96 smirra uxurmur turbiti' turb vederamo xangar^ unguentum masan spetiaria specie sulfaru'* chibrit uxurmurs (sic !) turbut xangar ot chouruc Faber et feraius faber xangar^ 1 na Ibad altunci 1 temirzi anquun(ze) sinda ors martellus cacuc cacuc tenagie chelbara cheschac linia soga egau turchese gas^ chescaz ferrum naal ayn^ temir argentum nocta (sic !) 8 cumis aurum xer surch^ altun ramum mess bager ' Ar. yo, In vocabulario Du Cange ((smyrna», in Diefexbachii autem ((smirna» legitur, cf. etiam graecum afrjpvr,;. - Apud DiKFENHACHIUM ((turbit)), persice t\jjj' v. tXJvJ'. '"^ (jCj; vel nUCjv persicum ((rubigo», — y^^\ t^tiam aeruginem et aeruginis colorem significat. ■» Apud l)u Caxge (isulphurium)). -'' Fortasse vD -f lXJV , ((tintinnabulorum artifex». Klapr. falso xargar ( ) ))) *^*^'*^'^- " Xs vel \D forceps quaevis, — clicscaz cumanicum cum osm. —Lxas, bos- niaco kysac idetn est. 7 I. e. ^jV^i s. ^jjl dferrum». jSIendose pro 5«Jij «argentum». tr )i , "inue gold of a red colour ; g(tld coin» apud Shakespear. 97 stagnum (sic!) kalay kalav' ul accorgasin plunbum seref corgasin latonum brinc yes^ curtellum carcl bicac molla gosara masa"* fosina chura chura mantexi bacsan curuc buffeti carbonum xuga (sic!) comur lauello haoud tegana^ lepus peliparius aquus forfices dial filum agnine vulpe vaT'' vente de vaT (sic!) scoyroli Pelipaius hghu (sic!) tauigar postrad soxan makrat angus tuana risman bara rubaan (sic !) xingaf siagingiaf coyan ygina tonci ygina bucchi oymac yp eltiri' tulchu tein^ caratein^ ' Ar. jeJtXs „stannumii. GoLlus dc origine hujus nominis ita scripsit : XJiAi" — — — — locus in India, a (]uo certum plumbi et ensium genus denominatur». ' ITti Klapk. bene admonuit : ^j«»wLc.\»i' ^l (osm. ^jj-Cw^fcjf) . ■ * Cf. kaz. //:: "orichaicum". •* Kaz. niaxa «pruniceps». 5 Cf. bosniacum teL^uc, osm. feknc, hung. fe/eei/o, fekiio. ^ Cf. kaz. ilter. 7 Apud Du Cangr «vairum» et ..vairus». ^ Cf. osm. ^^v>jj', [^yf^ «sciurusD. 5 In codice carate scriptum. Klapr. in copia sua siglum abbrevationis non videns carate cdidit. ■ ■ 7 CODEX CUMANICUS. zebelin zardauais martori sa"sar foyne dela^ lupi ceruerij sir vulpe de are^ robagh gati pauli gati spuci ghesbeza moticiu gutis afayto"* leo leopardus palang ermelinus pena pusti chis^ sausar dela silausun charsac charachusan eric palan^ teri ton Sartoms sartorius keyat ^ derxi pannum lane cocha cacman incisorium macrat bizchi ul chopti pichu gex^ chai ul arsun^ burdu^ ondobai (sic !) mondo bai ul la zate (. . ) ' ' Cf. cag. \Ji*M (imartre-zibeline» apud Pavet de COURT. (czebelinus» apud Dr Caxge). ^ ^ G ^ ^ ^ Pers. ^-t^, e quo Vuller.s docente arab. [^^ ortum est, mustelam ermi- neam denotat. 3 I. e. «vulpe de arena». 4 Apud Du Cange «affa». 5 Uti Klapr. bene explicavit : arab. ^La^, ^ "-j «ulna», (tcubitus». 7 Cf. cag. i^Xji et ,>-<*')' (apud Pavet de CoURT.) ^ Apud Du Cange «burdus» i. e. «sutor vestiarius». 9 Cf. arab. UOoLo «agilis in re aliqua et promptus vir» ; t^jfju «celer et agilis in opere». 99 butana straponta culter bachiranj panl)i naaH leches- veles^ tosiac yorgan Caleg;aiiis calegarius muxados eticci forma kalep kalip lesna draus bix^ cultenum card muxad usi l3icac_ eticci sola (sic !) naalca taban^ tomayra pust ymusa suruc*^ becunie^ neche sastian m.ontanine mesin choy suruchi stiuaH moxa etic argorge sarmoxa basmac auanpe ser ymoxa etic baxi Map^ asie magister asie dugar^ asia teysa cherchi^ ' 2UAJ «lana arboroa», h. 1. nodus e lana arborea confectus. ^ Cf. osm. (UrfAXs et arab. \j>^^. 3 Arab v^^ «culter)). + Cf. kaz. hez, bosniacnm biz (apud Blau). 5 Osm. tabaii. ^ Cf. kaz. soran. 7 Apud Du Cange «becuna» et ((becunes». ^ Cf. osm. ^jS\^fyi.i> Kmensarius)) et verbum ca.ar. , '•.'-^'v^^ "scindere in minutiami. o^y?^' 9 Cf. ca^. k'irgi\ teysa col. pers. = KJmj3 "securis», «ascia)) («acia» apud Dl" Cange). 7 manayra verina serra lenza scopellus marcius conpassus yona macia turnus randa maganb' (sic !) ara ul dastana dracs risma scana ^achuc pagar (sic!) randa schinga balta buran bicchi uxun ip uturgu^ cachuc pargal (sic !) uscu tocmac schinia Barbeius barberius rasorius spegius bacile lanceta cutis unguentum scriba hber amadar ustura ayna tas nestera asana malham Scriba ' yulunguc sachal yuzi yulunguz chuxgu tas sungulza bilau* ot ul malahan ^ Apud Du Cange ((manarai). - Ki.AHR. falso fdidit niacrab, sed cum glossa col. persicac mt-ndose scripta recte contulit ar. ^.^JiLo « teri^ljra «. 3 Cf. osm. ^loJ ; scaua col. persicae — osm. HsX^S^m} "scaiiinuin". 4 Hanc glossam I?l \u cum ('ag. hejlo contulit. 5 In sequentibus sub inscriptione ((scribae» non solum res, cjuae ad ministerium scribarum, sed etiam alia ministt>ria, ita e. g. spatharii, seilarii enumerantur. 'l'alis confusio notionum inter se haudriuaquam coliaerentium in uno eodenniue capitulo in aliis quoque glossariis antiquis italianis, ita e. ,g. in "libro el qual si chiama introiti' e porta» etc. saepenumero occurrit. Vid. Mus.SAFIAM 1. c. manoale (sic !) litera atramentum papirus carta ponzon" tenperatorium catreda (sic !) spatius" selarius frenerius medicus plag medicus phyxice aduocatus cureius pomeleius pomellus merzarius reuenditor censarius incantator capelerius capellus macelarius curtelerius simeser kar seraghag (sic !) lahan car jarra hacin (sic !) ghocQ car payc muceie carci casouT ul dafrafros dalal dalal cula dux cula hasap cardcar clic ostasi eyarci yuganci otaci'' otaci ghocumci"* sicric^ yalci carCi astlanci talal ul mianci* borci borc casap bi^ac^i ^ Cf. apud Dlt Cange verbum (iponzonare». 2 Apud Du Cangr »spatharius«. 3 Cf. cag". '^^'v' «celui qui bande les fractures et les i^ruerit» apud Pa- VET de COURT, Mong-. otaci. Jari-a col. persicae SjL) «vulnus». * Ar. ^yjs^ «judicium». 5 Cf. osm. scjirdigi «cursor». ^ Cf. osm. ■.5wA^, vid. quae prof. Vamberv ad v. HyJ^ admonuit. 3 Mendose pro ^^uLwf yejj. 4 Apud Du Cange «sappa» i. e. muri fundamentorum effossio. I. e. osm. / ^ Cf. osm. if^Yr^ "ylutenD, — la poudre d'une racine a coller (Htudoghi). 7 Pers. ^j^.cX-''»^ , osm. \tX-'*^. s I. e. ^U-wOv, 9 Apud Du Cange «stechata». '° Fortasse arab. Sjut^o «icanna, cjuae recta nata fuit. " I. e. o iv^w «pistorn, '«lOO idem. 12 „Pe^„ etiam in bosniaco et bul^^arico in usu est, vid. Blau 1. c. In «Ka- mus» turcico 1O53-S <-um ^iJU cxpiicatum est. Cf. etiam hun.fj. pcst «furnus" in dialecto Siculorum. 103 scupa jaru siburtchi licrna kexun agaclar tarina pasta ard chamir panis nan ard etmac turta turt chirda ^ fu}•»< «princeps)), «dux)). ^ Cf. cag. cerik, cerig, kaz. circii, bos. ce?-i, hung. sereg «exercitus)). 3 Arab. aJUvXi osm. seriaf. * Hanc glossam Blau optimc cum cag. bakatil contulit. 5 Cf. uiguricum C7'ci «uxor» (vid. prof. Vamrery «a torok-tatar nyelvek etym. szotara)) pag. 55). Klai'R. ad hanc vocem annotavit : « //^/c/z/ signifie femme en lan- gue turque kangatse». 6 Apud Du Cangk (isclavus)). 7 Fortasse mendose pro sJoUi «meretrix)) scriptum)). ^ Cf. cag. yilj fjs «jeune fille esclave)) apud Pavet de COURT. 9 Uti videtur kuma, cf. cag. koma «pellex)). '° Cf. secundam verbi arab. jL*-t formam «commercium habere», «tractare de operei). I0& emtor ghriaar 1 mustai' aHci venditor fogtar^ satugzi censarius dalal mianzi caparrum begh behet solutio aouan tolamac termmus aouada 1 nixia ouada • moneta sim na.CTt precium bagha saga (sic !) canauu'' canab' chendir cendatu chep CUX' camutu sagri . sagri corium capsia sanduc sinduc dugus bun (sic '■)' ugu^ d. pluma par y b unra ugu yungi^ folia latoni aghta y brinc yex tactasi brocha » fustaney (sic !) lana pasm yung linum usculi uscuh lanterna fenus ianar nuces <:rerdagham chox nachus nat>h nac ' Uti Klapr. bene annotavit : JtXj*^ vel f^-JLilKjC. ^ I. e. sLXs».*J. 3 I. e. StXit., quod etiam in lingua osm. usurpatur. ^ Apud Du Cange «canava». 5 Arab. vel i.cannabis». ^ Fortasse arab. yj «sericum e folliculis factum, e quibus eruperint bom- bycum papiliones» (vid. apud Goliuni). Chep col. persicae fortasse mendose pro •• "^ scriptum est, quod voc. genus panni serici vilioris prctii significat. 7 I. e. (*«>J. Klapr. perperam bur edidit. ^ Cf. bosniacum ugu. Zeiiker in lexico suo dgil habet. 9 Cf. cag. do»J «lana». " Cf. kaz. Jiz «cupruni". Pers. i^>rr. oorichalcum». 107 ncisifius piscis pliima risun (sic !) seta stupa. s. stamega scarlata'' scamandio pialon toina}' sandenis saye canis sulfarus tella de Cap t. de Rens^ t. de Alamag^ t. dc Orliens t. nouarese t. cremonese t. lobarde t. astexane'' t. ostume^ nasiz machi par Ijrinr abruxun last suf franclu scarlat ters" chibrit ketan y jonban ketan y rusi ketan alamani chetan soltanj sansda chesi dras chesi chetan lombardi chetan astexa chetan ostume nasic baluc yung brinc ypac hast ' frangi suf yscarlat ters chouruc yionban chetan russi chetan alamani chetanj orlens chetan sasda chesi (h'as. ches lonbardi chetanj astexan chetanj ostume chetanj ^ «Last» cumanicum et persicum Blau cum cag. /as contulit. ^ Ita]ice "scarlatto", osm. oJ«XM/f. 3 Ultima hujus olossae consona in cnl. persica aeque at(|ue in cumanica fortasse / leiL^enda est, j- cnim protractuin, uti jam annotavimus, litterae / valxle simile appa- ret. KlaI'K. ad lianc voceni annnlat : «("'est peut-etre *«-5vJ' ^^^f^/, espece de fro- mag^e fait avec du lait aigre, ou jilulot du lait aigre desseche. Cag. i^y^ «fimum», kaz. f/res idem. + Fortasse /^/'cv'///.v. \'id. cl. l'i,AtT dissertationem ante cit. (Z. d. D. M. G. 'l'om. XXIX, pag. 571). AhffnIJuiinid ,_AA/.Jf ^jLxXJf e.\ Germania provenire dicit. 5 I. e. (I Aleinagna». ^ I. e. Asti, oppidum nd lliimen Tanaro in provincia Alessandriae. 7 Fortasse Ostuni, (i|)|)idum in terra d' Otranlo i)rop(> ad inare Adrialicum. io8 vellutus' catifa catifa camocatus tasta colores rangan ranglar color rang bang (sic !) albun (sic !) sped ac nigrum sia chara virmilium surg chexel cremixi" cremixi cremixi bachami bachami bachami^ blauum chabut coc janum cerd sari viride saus"* yaxil ^amehn' boxac boxag^ violetus banaus ipchin^ arangin' narangi narangi aflori al al tele cle nouo keta begonia bergonia katanj t. bergamesce keta bgamasce bgamasce ketanj t. fabriane aracli ara^li t. crue^ chetan can chetan can robin balaxius Noia lapiduu p7'ecioxor yacut baiacs yacut llal (sic!) ^ Apud Du Cange cvelutus)!, arabice xoxUv «holosericum». ^ Apud Du Cange (tcremexile», italice «cremisi". 3 Arab. |v£b , quod Golius in hunc modum descripsit; «Hgnum arboris magnae, fohis amygdahnis ; cujus decocto tingitur color rubicundus, seu pseudo pur- pureus — — . Lignum Bresillum, etiam color ejus tincturam referens». ■+ Id est ^AiAw «viridis, e». 5 Cf. cag. yyi, ^ I. e. persicum ^^.Xjf «aquae colorem referens». 7 Apud Du Cange «crude». ^ Cf. pers. et arab. Juu i. ruber 2. rubinus. 109 safirus yacput ::abut^ chabut yapcut smeradus^ smurut smurut diamante -' yalmas'* (sic!) yalmas granata banaosa beiuda^ unicum topatiun (sic !) turcheyse*^ peroxa peroxa jaspidun (sic!) sardoniu calcedoriu (sic!) amatista petra preciosa laal laal cristallus bolor bolor perle muruai ingcu vitrus aoygina giltrin^ Hec sut membra hoium et mulier homo merd ul asan ul chisi muHer xen epzi masculus nar erca ul er femina maya tusi menbrum anden bogum 1 buun' capud (sic !) ser bas '^ Uti Klapr. bene annotavit : pers. i^yiS^. ^ Apud Du Cange ((smeialdus», pi-rsice ^y^s et «^^^v ruius form.ie arabicae hunt t^v^) et (^v^v * .\|ni(i \)v CANtiK iidiamantcs'>, ;;r. (naitih^za. ■♦ (jwL^JI ((adamas'1. 5 Cf. pers. c>LsV-o et SjLsjViAJ, quas fcirmas in lexico cl. "VULLERS non iineni. Cf. ctiam aralj. , •Ol.SXxJ «ncmuia rubicunda similis rubinon. ^ j '' Apud 1)1' C\N(;i': « turchcsius", i)crs. S\«wO. 7 Cf. cag. (^J^Iw«JcXjI apiid Pavki dc Cf)tKr. ^ Cag. ^je,i»J . ((mcmbrum», has duas formas sccunda manus annotavit. humor gheP elat^ capillis (sic!) mu xac crinis muibad^ teba^ frons lilar (sic!) pesanj ' alni vl magley ciliun abru cas palpebre mixa chirpich^ auricula goujs (sic !) chulag oculus ciesm chox lumen oculi nui ciesm ^ chox yaruhi nasus bin buen'^ (sic!) naris sulachi bin ernin melon' (sic !) ciana yangac maxilla cianac yaagh os deen agx labiun lab toodac gingiua gostin danden erni'° dens dendan tis lingua xuan til ceruella mag'' mengr'^ ^ Mendose scriptum pro t^-^^ "humor». - Itidem pro pA^ srriptum. Arab. '^-^•^ i. res mista 2. humor, quales in corpore animalis quator sunt. 3 JcOawO "ligamen crinium». 4 Cf. osm. XjJ et viJwiuJ "ornement pour la tete» apud HlXDOGLU. 5 Fortasse lilac et hoc ex transpositione litterarum formae J^kj «vertex capitis» ortum esse videtur. PesanJ, id est ^LiUAJ <.frons". ^ Vel magley (cf. formas cag. ^^^oLLc, ^!iLax< , ^^UCi>o) tertia manus annotavtt. Alni —o?,m. ^\, 7 Osm. kirpik vel kiprik, bosn. kirpek et cirpek. ^ I. e. nuri ciesm, arab. s«j "lumen'i, idux». 9 \^^yt^ 1 kaz. boron. '° ^- ^- ^7?!' ) '^*'^^- "^^"^ «labium» et non g-myiva. " I. e. nJuc «cerebrum». " kaz. mej, cag. meje et mije idem. cclabriim (sic !) mascn meretrix gutur mentum colluu spalla pectus mamilla forcella lonbiculum venter corpus stomacus cor figatus (sic !) ° puhnon' ^ tarsidchen hostehen yzanat charabat^ galou xarnaden^ gardan puist sina puystan dehen yamade^ copac scan( ?) tan made ul del dil congul gigar gigar band sachar ruda erhc natura carmadim ich taste' yaac bogax ul tamac sagac'^ boyn archa tos emzac tos chindic caren boy cursac congul gigar band ycag ul suzug^ ^ Has .o;-lossas secunda manus loco parum apto annotavit ; erlic in dialectis cag. vim et virilitatem significat, karmalamak vero id signiticat, quod germanicum tasfen (secundum Vambery : uiigeschickt timhergreife/i, inii heriappen "iter ])rae- tentare»). - I. e. cijLjlwi.. iocus, nbi versanlur pravi, ut lupanar, domus alealoria etc. Hanc glossam tertia manus annotavit. ■^ Klapr. falso xaiicaiicit edidit, codex enim xariiadeii vel fortasse xaciiadcu iialiet, quae forma dubio procul c ^ltX^XJV corrupta est. ^ Fortasse e.x arab. tj-5«3 corruptum. 5 1. e. Sjut/C ^;CJ, siglun> abbreviaturae in forma yamade alterum a supplere videtur, c enim in hoc codice saepe per duo a denotatur. '■ Apud Du Cange «fegatumi), persice v^V «it^cur». 7 Apud DlEFENRACHIUM «pulmo» et «pulmon». ''- Apud r3u Cange «budellus.» 9 1. e. £ag. ^JLsol <(intestina". Suzug respectu formac cum cag. '^j)^'**' "Colare» convenit, sed reapse ab eo plane diversum curn osm. ^^^i^^,^ , ^y^^ sugzik idem est. Doct. BLAUperperam ^^S\**j conjecit. pelHs pust teri veletrun cher sic trienir stet pitte(.) ' testiculum (sic I) chaxac taxac' vuluua chus amu ■' petenegiu koti^ der ars^ brachius baxou chol brion' ghost ibaxou koymic der ars beyn' vena rac tamar sanguis ghon can ossun ostachan souat caro ghoist et pugnus moist ouc ouc manus dast el ul chol palma rafidast aya pulcius (sic !) mayas naps^ digiti. m. angust barmac nodus gro buug neruus paghi ^ singir unguis naon termac flatus pahi nafas renis mien bel costa baloui chaburcha podes ' Vocabula trienir stet pitte secunda manus annotavit. = Osm. i^^^ic. C/iaxac rol. pcrbiac e.\ arab aLyai». vcl 'i^x2^ corruptum videtur. 3 Cag. ^l. ■♦ Cf. osm. Ci>»j, kaz. kiit. 5 Der ars secunda manus adscripsit. ^ Glossam germ. secunda manus adscripsit. 7 Cf. arab U«a-o, osm. Jiahz, iiainz «pulsus», — mayas fortasse ex arab. ^jifljo corruptum est ^ Uti Klapr. bene annotavit ^. "3 vcsica duba cursac orina ciami" sidic stcrchus guu-^ bogh cosia ran buth genu xanu tixgi'^ gamba sach chonc^ gauigia cap cigmac'^ pes pay ayach gratis p. pust y pay ayag uxi chalchaneus agust y pay pasana barmac sounca digiti p. caf agust y pay taban barmac sola pedis caf taban anima jan tin vultus boui uT ruj meyx^ ul ciray barba ris sachal lacrima asch^ yas sudor arak ter alenun naffas naffas persona chas boy pater De paretatu Jiois piar atta ^ Cf. osm. ujU^ «vesica». ^ I. e. ^.A^Sk ((urinaii, coil. ^^/cLs». 3 5fc> seu X> «e.xcrementum», cstercus». Klapr. perperam 5»5 com- paravit. ■♦ Cf. cag. fiz, kaz. tez, hung'. terd. 5 Hanc glossam Blau apposite cum cag. p-^}^ eandem esse di-cit, cf. etiam kaz. /ei/f//c, ^ Cag cignat^, cijnak. 7 Cf. cag. sujigd/c, kaz. sdjii/c. Blau cag. so//dak addu.xit, sed minus recte, 07i enim (> denotat. ^ Cf. cag. metigiz. y I. e. ^^XmS I. gutta 2. lacrima». "^ Cf. yAJ apud VuLi-KRS, id quod rJo, cf. etiam «-A,j (isenex». OODFX CU;>4ANICU&. 8 114 mater mar' ul madar anna maritus sukar er uxor xenhalaP (sic !) epzi^ ul cinay'* filius psen^ farxen (sic !) ogul filia octar*^ faxand (sic!) chex frater brar ul bradar charandas solor (sic!) koat (sic!)^ chez charandas auus jend ullu atta socer choxeruc chain jenerus (sic !) damad chuyegu auunculus kahi ul hamu abaga nepos bararxada ynj amita am egazi^ consanguineus amoxada tagay' cognatus kalu yexna'° nora (sic !) amica mansura" oynas ul chuni socius kambax'^ ortac ul noga(r ' »Lo ex \(>L« decurtatum. ^ Arab. (JjV2>- nlicitum», iU.xXs» «uxon), cf. etiam osm. Jk.JV=>. ((conjuga- lis, e». Pers. (JJVSk apud Vullers sub num. 3, nuptam viro, uxorem significat. 3 Blau cum turc. ece contulit. sed haud ita recte, epzi enim a voc. ev (6v)» domus derivandum est, cf. uiguricum evci ((uxor» suprascriptum. ^ Cf. arab. Jt3 «quae bis peperit» et ^Ju idem. 5 Mendose y>^o pser scriptum {.y*^^. ^^ Y*^ • ^ Mendose pro doctar scriptum. 7 Mendose pro koar (^f»ik) scriptum. ^ Cf. cag. ekegi. 9 Blau apposite cum cag. tagai ((avunculus» contulit. '° Fortasse osm. iv^a^, in plurali wL»»«ai» idem ac UL} 0'. " Arab. s\*.OjU> ((adjuta». Klapr. perperam aJ!e-CiJlx< comparavit. '^ Cf. cag. konia, bosn. kuma, hung. koma. '3 I. e. )L^-»J&, coll. XjJ^ i. q. \Ljl ((sociusn, «particeps». '4 Cf. cag. S^ «famulus», oauxiliator«. Klapr. minus recte jSyi scripsit. "5 vicin socera amxagia - chasurch consi csim^ Couiplcnicnta lioutni complementum tamanj tuchal bon'^ nec yacsi ul eygi diues maldar barlu chisi ul ba(i) sapiens acheldar ustki"* ul achel pulcer (sic !) ghub chorclu legitimus halalxa^ ghalal ogul legalis halal conu nobibs moghtasin oxdan^ virtuosus maghtadur erdamli gracioxus naamatdar naamatlu fortis caouj chuclu inginioxus (sic !) honarmand tocma^ largus jomard jomard inamoratus (sic !) asech asuch prestus (sic !) geld tex cognoscens sinakdar tanur chisi amabilis dosdar merd souuar chisi castus xedid merd ersacsis honestus pak chelech^ ^ Uti Klapr, bene annotavit : ^oLvw-^iO^ pl. ^mUGLaa^JS «vicinus». ^ Cf. osm. j»^-n~». supradictum. 5 Hocce siglum abbreviationis in fine vocabulorum lat. uti jam in praeceden- tibus exemplis vidimus, syllabam iis supplet. + Vitiose scriptum pro usri. s I. e. M^Ls. (k pro Sjk) . ^ Ozddn «de genere», id est dde summo loco natus», cf. — Cio \J apud Pavet de CouRT. 7 Cf. cag. jL^^ei'. G ^ ^ B - ^ Cf. arab. ^V^^^ «portio boni et felicitatis» et i^^^^jJ^^ «aptus», "conveni- ens». Klatr. minus recte fcXcaJU*. adduxit. ii6 pacificus leetus destrus (sic !) aduenes probus seym cham'' saad honar mans-"* xiauc bagat chamus tozuhi^ chisi sauunur chisi ux chisi bagat^ Defecta hoinum malus bad jaman pauper dughes ul darues yarU ul yocsul senes pir chart ul abusca stultus diuana teH ul acmac^ mentecatus (sic!) scamusdar badbact' turpis xist circhin rusticus rustay^ rustan vihs begigar' chahal'^ mestus piger sust sust infirmus bin mar raguir sagsis mixelkis pis chelapan tignossus gacial tax^" guercius lux sochur ul zahs cechus chor choxsis ul cor auogulus nebina touluc kotur ey s( ^ I. e. jjii«»«l^ «silens», oquietus.» - I. e. tdziimli, cf. kaz. tiizeiniic idem. 3 Mendose scriptum pro Jl et Jj «sibi placens», — «virtute carens, pravus» 9 Cf. arab. J^Ls. ^° Cf. osm. )'-^, hung. tar . " Touluc etc. loco minus apto missionarius quidam germanicus annntavit. bastardus rangus (sic!) musus crastatus (sic!) rofian'^ roo^osus'* surclus mutus dispositus^ gibbus menclax superbus inuidiosus auarus vanagloriossus liisuriossus inicus (sic!) pecator falsus curpabilis (sic!) gaibus" pic^ lang burnj begaya guidi garguin char lal mahul bataP chos drogoan cheberdar bachil lauezan xanachar chanachar bayhon baxachar chalp gunachar gaib chunradan touga(n) ' agsah burni chizi tasacsix'' caltac choturlu chulacsix tilsix^ beylitan chertar bucru otruczi^ ohi congki bachil ul isarli isi suhh suh kisi*^ fus veP" uT suh kisi ersaczi tumismis (sic !) yaxucki egricsi xaxucki (sic !) gaip ul jat ^ Mendose scriptum pro kziniadan fogan (proprie togkan). 3 Osm. ywwvtUiJs «castratus». ■ 3 Apud Du Cange «ruffiani)). •* «Rugosusrt: persicc ^^5 «scabiosus», turcice ,^\»j"jj idcm, )^VH «scabiesD, quam vocem cum adj. toiiluc compositam annotator quidam gcrmanicus paulo supe- rius loco minus apto adscripsit. 5 Litteram / alia manus emendandi causa annotavit. ^ «Dispositus') apud DlEFENBACHIUM i. q. dexter. 7 Cf. arab. J«S\^ et (JJsJ , quae vocabula hic simul cum g^lossa lat. et cum. iis respondenti loco minus aj)lo conscripta sunt. ^ Cf. turc. or. otriik «mendacium». y Scriptor glossas pers. et cumanicas vocabulis lat. «invidiosus» ct «avarus» respondentes inter se permutavit (/.v/== calidus, .sv/// — turc. or. sitk «invidia»). '" Scriptor voc. arab. fiiziiliJjiDi, osm. fuziili falso in fns, vel permutavit. " Arab. i^^wC, vid. glossam cum. Jat, kaz. Jat idem. frezia balistra lanzia mazia sciitus quadrellus ii8 Res q ptinet ad belln exercitus bellum insegna guayta^ arma frexetus coyra^ia colaretu ceruelera coyretu seTchere spata gradius (sic !) arcus laschar ceryi xang^ sanzis^ allap^ allan ul tou^ naobat^ ghasaP cosac selec sageth^ auxida sirdac^° sxire (sic !) xaga ' ' gardaband cula aym toulga xire chuba jausan butuluc simser cliz card bizac cama yaa ^ Cf. osm. ce?-! Klapr. falsp ceisi edidit. ' I. e. lXajs». 3 Uti videtur i. q. orlossa praecedens col. persicae. •* Klapr. hanc formam perperam pro rv^ scriptam conjecit. 5 Cf. cag. ^y>. ^ Apud Du Cange «gaita» i. q. excubiae, vigil. 7 I. q. CiOfcJ s. iUfcj «excubiae», «custodia» ^ Mendose scriplum pro /iaraul . Cosac i. q. osni. ^ii.\»j. S w 9 Arab. iXlw. '° Turc. or. sirdag. Blau 1. c. annotavit, in codice quodam Alariupolitano pro oToXq glossam a^^aTS invenisse, quam vocem e pers. auxida ortam esse opinatur. " Cf. kaz. sa/c ncautioi>, (ipraesidium «. Res oblite nccesaie p donio. camera ghugira caminu bo^horich paretis (sic !) diuar chanchauus banucsa clauatura chiHt clauus chiHt agutus nigh bancha cursi^ capsia sanduc lectum (sic !) jomaha yxba' bochorich diuar yusac a^chuz cheadau'' olturguz sinduc tosiac* Res q pertinet ad vestes. bustus foratura astar penna pustin pomellus manicha auestin chostura^ doktima acus septa (sic !) fillum fondamentum lapis oprac teriton^ tuuma^ yeng ticmac Res q pertinet ad doniu. buniat tub sang tas ^ Cf. izba in Kamus turc. ^ Mendose scriptum pro kadak. cf. kaz. kazak «clavus». 3 ^AA(3, i*^*^ «nodus». 7 Apud Du Cangr «custuria». calcina gerc arena reg aqua aou trauus couu tabule tacta solaium' colupna (sic !) stun matonj chegmit^ tectus ban (sic !) caminata sufra scala nardorian balcon'^ taragia murus diuar nriuata aurex chira( cun su asfac tacta canga bismis cherptc tam sufra ul catra'^ agengic^ tarag ul tuluc diuar aurex Res q pcrtinet ad axiuixm Jiois camixia braga vestimentu corigia bursa scarsella capellu parahan xarpa- saluar jama posis chamar chisa cula choulac "' chonzac'° oprac cur ul behgab (sic !) vanzic " chepas ul borc ^ I. e. «solarium» domus contignatio. - Turc. or. tik «rectusD. 3 Mendose scriptum pro i\kx-S. 4 Fortasse gr. Xfv^edpa. 5 Mendose scriptum pro ^mLj^^. ^ Cf. uig. akmati, cag". agiiiak, hun.^'. /idgiii. 7 Apud Du Caxge «balcones» et «balconunv, prrsicc KSS^^si^ «portula». 8 Osm. dLJLoi.5^ ca.L^. JLo^ 9 (cUwvu ijenus calcei. " Cf. cuni. choiii "tibia». fCoiiiak in glossario cag. prof. \'A-\rp.EKV scyphum oblungum, uti videtur, formam tibiae imitantem significat. " Cf. Janiik in dialecto chivaica. l;iz()liin calige patauay scapin' stiuales algorge stralera besatie tiascu tenda vezia'* brageius^ paraso axnixiQ currii dulband calma' huc ouat^ gureue f.ulgau ^ muxa etic sarmoxa caosat basmac tixga tixga korgin artmac flasci yasman kaiman ^ater tarziana tamzi^ chamar chamar saiouaF ragt" saget araba araba Res q ptinet eqno equus ferrus clauu stalla copta' asp naal megh akor paga ciaul at naal migh ul cadan ayran "^ eyat ' ' yabogi ' Kaz. ca/jiuj. - Prima hujus glossae littera fortasse d legenda est. 3 Cf. cag. gulgan. •^ I. q. tubus. 5 Cag. ^.^>uyolj'. ^ Apud l^u Canor «bragerium». 7 Mendose scriptuin pro saioiiaii. ^ Fortasse «js pannus s. vestis detrita.» 9 Cag. ayran «trabes unum equum ab altero dividens." "■'■ .\pud Du CAXCrF. iicoperta». pers. J»-=?- proprie «planitiesi " Mendose scriptum pro cyar. stregia chasragu ' chasrau capistrus afsar nocta brilla lagan eyar pfinellus taora topra' trauce^ schl chisan redena aynen tixgin anellus ghalcha ghalcha ul toga morsus ahin aguxlug grupus band ul gre tuuma pola reysa sazaC* fustu sele cion ucin eyarning agazi arzonu an carpus posin ahndagi cas arzonu ret° carpus pesin artindazi cas barda namand xin feltru namand^ (sic !) chiix' cuperta selle cop cuip eyar yabofi cuperta sa strenuj streue richeb uxangi ardiiomis cuanac toga tih forame sulach texmac pectoralis sinaband comuldruc fibla aosin toga^ posna paldomb (sic!) coyscan cingla tang ail bastun palan yengirzac ^ w,vwj» lingua turcica «strigilis ferrea, qua equum radunt». " I. e. torba «saccus», vid. etiara tobra apud Zenkerium. 3 Apud Du CanGE «traucis.» 4 Cag". sacak. ■ I. e. tX^J (. lana coacta», «genus quoddam straguli e panno coactili», «id, ([uod substernunt sellac equestri, VULLERS docente in Iran yiXS3 et in Turan et Hindustan w^5l;=^ dictumi>. ^ Cf. osm. 2^.^0. 7 Cf. cag. «i«J. 123 letus (sic !) jama torcius tripodes sepa palia clic^ strapota culcitra cosin' balin lenteamina ciarzan culter^ lechef sclauina carpita gilim tapitun xilu cortina pasachona capsia buria talam' sanduc J\es quae ptinet ad letu. tosac tosacning ayagi salan" (sic !) yastuc ^iarzau yourgan chilim gah ul coux chosagan ghaser ul yegan sinduc"* toaha dastar mensa fiela sisa ciatus cuda ulceus (sic !) cusa mesinaba candelabru samadan Res qiiae pertmet ad mesam tastar ul sarpa- giltrin ul sisa' piala bardac cirachc ' Mendose scriptum pro arab. i^Xc.. ^ Cag. saniiDi, hung. szalnia. 3 Uti Klapr. bene annotavit : couverture ouattee. * Scriptor ju.xta voc. latinurn '.capsia» loco sanduc, sinduc talso huria , giiastr [yKjCiss^ , yegaii (turc. or. jcJcen, Jiken) scripsit, quae vocabula proprie tegeteni, liic ciihiculnni tegeti stratuni significant. 5 Fortasse pers. JOi^ i^enus telae bombycinae subtilissimnm. ^ Osm. iUik-*.^. 124 candela vinu aqua tefania cibus sal specie manutgiii' sama tabac ghordanj cirac tabac as Rcs q ptinct ad cocJiina. calderonus chascan chaxan concha teste tegana^ cazia caugir tiartic comic coclearius malaga chasuc pignata dec^ comlat(?c)* paella taoua yaglaou^ mortale haoua touguc pistum gaoua cheli bradale sapa caxan ayac ul oco( scutella oasa canac'' catena xingil xingil tianus'' taoua^ chaurcina securis taouar balta fogorarius (sic !) boghoric boghoric ^ Apud Du Cange «imanutergium». 2 Osm. tekne, bosn. fek')ie. Klapr. falso legana edidit. 3 lXJi^ «vas coquinarium», "Olla.» 4 Cag. C'UJ».=Sk, kaz. ciilmdk. 5 Cf. cag. pjL>. Bl.AU glossam dissimilem catlau addu.xit. ^ Cf. liung'. csanak. 7 Apud Du Caxge (itynai) vel «tina». i. d. vas grande liqnrum. ^ ^uLj s. 5«Lj' vas latum VuLI.ERS docente lagano ex ovis frictis parando et piscibus frigendis et pani coquendo. Ad respondentem glossam cum. cf. ver- bum cag. (^Lon»«Ls. fumus flama cinere ranpin' taliatoius duc borxiatas ' milac tabac tutun yalen girgac tepsi^ Vidualia q nascunt Noia arbor et fruc( . arbor draght terac radix bun tub rama arb (sic !) siac butac folia belch yabuldrac (sic !) ^ lignum ciou agac scortia pust cabuc medulla masg yc altitudo belend beichhluch umbra saya colaga fructus miua jemis celexia gulinar chiras poius ambrut armut ul chertme^ pomum sef ahna pomum gra. sef anar nardan po. cogognum be be pirum cocomum nizole fenduc catlauc^ nuces gardahan cox psicum de T (sic !) saftaki di rusta saftalu psicum (sic !) aki saftalu saftalu soseyna alu eric ^ Fortasse Xa^o assus, tostus, frictus. " Osm. i^>^j^. 3 Scriptor loco japrac vitiose yahiildroc scripsit. 4 Huns:;. kortve ( kortvely). 5 Blau glossas fe)iduc et catlaiic cum kaz. ijjtXii et ^yS^S^^s». contulit. 126 mismis mismis mismis ficus ingir ingir luia angur xuxun ' (sic !) zebibum maius^ churu xuxum^ (sic!) castanea sabaluid^ (sic I) castana clatillum ceasp ghorma amindula badan (sic !) badam cocomarum chear chear papauarum cetronum nainc' nainc limomi^ (sic!) Hmon Hmon arangium nouma^ nouma festechum festuc pistac melonum. gharbusa Noia erbar coun^ ruta sadaf sadaf menta nana gischic saluia salg salg spinatium^ spanac yspanac petroscmulum mandan mangdan latucha tarta marul portulacha ' Mendose scriptum pro juxun, cag. r»^\y. 2 'yiyo "uvae passae». 3 Mendose scriptum pro juxun. 4 I. e. JtfJL.4^ forma decurtata pro Jiyb sLi «glans regia i. e. ca- stanea». 5 JojLi «malum aurantium.» ^ Apud Du Caxge «limones». 7Cf. arab. X+JIJ, in forma persica o».4JLJ «bonae res.s «cibi delicatiores». ^ Osm. ^J5^*. 9 Apud Du CanCiE ospinachium». rapa salgam portiis cuciirbita cudu merezana liadizian gea selek caiili calem aleum (sic !) sir cepe pias refanum turp afancia chasuir feniculus raxana buraxia lapius asentius salghan ul samuc ' cabuc^ cagundur'' laghan ul sarmisac sorgan (sic!) ul youa"' raxiana Noia bestiaru. bestia ayuan^ yanauar" equs (sic!) asp at leo ser astlan (sic !) leopardus madian chestrac mulus astar chater asinus car esac asima (sic!) car maya tisi esac mula astar maya tisi chater porcus kuc tongus ' Blau recte conjecit, sajnuc mendose pro camgur scriptum esse, vid. vOWiLsk in glossario prof. Va:\ibery. ^ Cag. ■jIjUj, hung. kabak vel kobak, bosn. et kaz. kabak. 3 Uti Klapr. recte admonuit, i. q. osm. scXa^I^. 4 Hanc glossem Blau optime cum cag. U^^ contulit. Scriptor loco sojgan mendose sorgan scripsit. 5 I. e. ^f^. ^ Per ;^^ 128 p. saluaticus kuc y chegi cheyc tongus troya kuc y maya tisi tugux bos gaos' sala ogus ul seger vacha maya gou ynac vitellus gaos sala buxau ouis tisi coy monton choc gozchar craston guspond choy agnus bara coxi becus taka ezchi'' capra maya beus tisi ezchi capretus ogolach^ canis sec sag itt gata gurba mazi tisi gatus gurbanar mazi alofans fil p,i gamellus ustur toua gemella (sic !) dracon aysdahan saxagan ** uncia saxagan yrs yrs^ ursus chers ayu simia maymon maymun lupus gurg boru lepus targos^ co3'an g. spucius cara cuxan (sic !) cara cuxan g. maymon abursina bufarus gaumis susager talpa coram (sic!) cheoxis opea ^ S finale ex sequenti vocabulo in praecedens irrepsit. - Cag. ^^^^}. 3 Cag. ogiak idem, hung. kecskeollo. 4 Cf. cag. sar et hung. sdrkdity idem. Go 5 arab. \j>*y^. ^ Mendose scriptum pro jiiji^c». i2g ratiis (laynet capriolus ceriuis torus mus gao coy gao sala sicclian bofra vermis serpens bixia musca sexcupes pulices cinzare cimices A/oui vcrnmi. cherm curt mar mar saxagan gillan magas cibin sibis bit chaye burca suru cibin canchila Noia voliicrtt. volucres murg cipcic' agla (sic !) kegas (sic !) charachus falchon (sic !) balaban balaban' astor carciga carciga'' sparuerius bas cheegey terzororius cura cura mismerllus caltar sar voltor (sic !) caltur sar grua torna turna"^ cuictora baygis yabalac ^ Cf. kaz. cipcik. - Pers. ijoXj, quod voc. Kr.APR. perperam turcicae originis dicit. 3 Uti cl. Blau recte conjecit, nicndose pro carciga scriptum, cf. cag. kanuga. * Osm. turna, cag. forna, liung. r/aru. 9 roDEX CUMANirUS. 1.30 perclix taoc dina cil ocha bet chax ^alina murg tauc galum (sic !) gho"x (sic !) ghor°x ' pulastrum'' ferugia balazuc pielfalchus songur songur paon taos taus faxan souhm^ colunbus (sic !) fastar ul cautu'* segercic rosignolus bulbul bulbul papagaxius torak tutech- totu cardarina saka paser korgui ^ granum ordeum risun dicit diis Victiialia qiiae nascmit. ofrandii^ giou bring ul boday frum'^ bugday ul asH arpa tuturgan ul bri( . . ) '° ' Pers. j^;)^. ^ Apud Du Cange "pullastrai). 3 Alia manus annotavit. Cf. osm. ^»jSyM. + Vel cautii eadem alia nianus scripsit. Glossa praecedens fasfar mendose G pro au;i»Li (arab. c:^Li, graece (pdrzo. vel ifii.aa^i) scripta est. 5 Cf. \3=^f^'. secundum HlNDOGLU «sansonet'), uetourneau". ^ TiHech (i. q. dl,r« io, ^^£j\c) terlia manus adscripsit; pers. nJmJ s. ^s^y^ "psittacus." 7 «Paser» /^or_§^m secunda manus annotavit. Blau glossam /{Y;r^'"«/ cum turcico or. kurkuldaj contulit. ^ JMendose scriptum pro (•Juo triticum ». 9 Tertia manus supra voc. hugday formam kaz. bodaj et supra asli glossam \?l\.. frum id est (ifrumentum» annotavit. '^' Ultimae hujus glossae litterae ng, propter iaesuram marginis leq-i nequeunt. 131 pistiin ciceri lenticula erbegia farina brenum segara lac dulce lac acer caxeum butirum lardus asonzia cauda c. sepun fenum milium speuta granum macegfu gauata noghuc mariuimac bunu aut (sic !) subusta ous sir mast panir gaou rogan fabirhi alaf gauars* suuiu coptaluc tuuj ul tu coctu d''i noghuc maruimac brizac yn chebac ous sut yugurt bizan-^ tari suulu ^ coptaluc ich d diis ps ( ns ) hcrcditatis tiic fac alias'' ' «Coctu (i^/r/\ 112 p(roi)ia duos tcrfiis i/n/iros, ijiioruui mmm scrip- for siipia altomn sfr/psi/, (•o/nplccfitnr. rcxtus infcrio)- acu cxpunctns, ist]uc quasi illco^ibilis, viointi iincis constarc videtur, supcrior vcro calaino cxaratus cxceptis tribus tantuni lineis itidem vtx legi potest. Charactcr d/Loruni tcxtuu)n, praecipne cala))w scripti )na)ni))i exoritatani mo)isf]-at, isqiie magna))i cu))i Petrarchae )))anuscripfis autoo/aphis si))iilitudi)ic))i prac se /oi. hi toiia tcxtus cala))io cxarati li)ica Jiacc ta)ifum vocab/ila disti)icte lecri possuiit .-] del dolce k)co ove lo \i)i scquoitibus vc)'o li)ieis, utpote i)i qua)'ta\ un arme .... \in qui)ita\ se h ochi sera 1 amorosa vista p chi sospendeo \i)i sexta\ da ancor la morte . . . segno amor chi de tal sorte pmetesse daitarme [/;/ scpti))ia\ passe . . . passo. \Postea duac scquuntu)' li)icac, qua)'U))i tcxtus jacilhvie legi potest^ utpotc\ No fo jojossa si may la mia vita nel cospetto de h ochi spiando mia casa doghosa Tcnor triu))i lincai-uni sequoitiuni ob caitsani no)inullorn))i vocabuloru))i illcgibiliu))i i)itellectit caret\ p questa pora piu no le quah me serano piu ii questo }}l 134 \Ad calccni Inijiis pa^i^iac alia }}ia}ius Jia^ic bc^icdictione 1)1 issalica ;;/ adjcci t\ Dnu vobisciim et cum spiritu tuo It uradir' cl' hunt l)illit canis latrat it uc^raiaclir'' d' hunt ,L;rucet coy mangreydir ovis balat syr^ mungreydir pecora clamant 3'ilki kyzine\'dir di phert di wyerten taoh cacharadir gallus cantat bori uluvdir lupus clamat kysi inckaydir'* d'menche brehtit corleydir snarkit itlandim ich lun vcrlorn corlarmen ich snarke jiti scharf. unamas. stump corladim ich snarkte sayri braysplabar batirmagiP neh celare bus odim. buyz. yz cochrach eyn gesprink kuiu eyn burn sudari' gichildim ich vil zurucke ucamda' iatirmen ich lege uf dem rucke toben tuschte he vil zurucke vt urdi. men tuvdim. der hunt bal ich warrt is gewar bis koygasip iatlik w loge bi eyn andn" alar aiagesip iattiler. s loge mit de vuse zu samne sohta eyn wurst urdim da iazdim. ich sluk iinde miste emgamp terlep kinalip ' Pag. ii_^ codicis ciim // ?/r<7^/>- incipit. Pag. 113 — 116 secunda manus bcripsit. 2 Cf. turcicum or. okra/iiak. 3 Contractum ex forma sigir. ■* Cf. turcicum or^ iiickirinek «plangere». In sermone manguico inccDibi «ridere» significat. 5 Ka>;. batir-. ^ Cf. turcicum or. sotari «costa» 7 Cf. turcicum or. uca i, dorsum 2, refugium. \ ;i 11(1,1 11 t;ini:i,L;iii hcshi-^il k;iz;in boi^cki)- s;i/,;iiscn ci;ir kovni biter alabota tii^cnek d-.u^c rala kukel biter' karG;;idi ^-iruUihte karedim scmui (? schouwete) esermen ich rudere acHr ich estim ich rudirte eskik eyn ruder )rluk eyn santkorn (? tat) ov smak. ygisi odor (? me)n boLsamen si esscm iop kuclu bohir is wirt hy leng (?tore) hh eyn sete (? soku}'dir) men ich plostere (? sokuv(hr)dim ich plostirte )eyn hantwerk erdem ars caman" juvoancang^ ezic kecov'* k kersangi manc kakak juric kvvHc tresfe ris^ ' Hicce textus fortasse ita scribendus et legendus est : emgenip terlep kinalTp andan tamaging beslegil ; kacan bogdai sacarsen aar kora biiter, alabota tiganak dage (a)rada kongiil biiter. id est : «laborans, sudans, aiiligens te ipsum, postea guttur tuum ale ; quum fruges seminaretis, inter eas duinus, carduus et spinae (inter eas) cres- cent». Annoto, mrr pro 7\n'^3.r, fu ) rada \yro (j/-trsh//fti scriptum esse. Kora est kaza- nicum k///-a, liungaricum /cnrt'; alahofa [a/a-bo/ti «planta rubra») cum kazanico a/aho/a, hungarico /alitx/tt convcnit. Vocem /'a/a alia manus fortasse aar explicandi causa adscri])sii. ' Cf. kazanicum (a///a// «piger». 3 Cf. kazanicum /tj/ct/ca// «somnolentus.)) 4 Cf. turcicum or. /•l'l//'//ic/c «morari)), hungaricum /,'i's/// idem. Ez/c quoque a /eea'/' derivandum est. 5 «Ris)) germanicum z= r/.sr/; «juncus» ct dictionis ///ti//c /ca/xtr/c (cf. ///tt/////a/e 136 crvvris' vel tirak^ keriklirmen ich reyzse mich kekirdi ich roypczte jotkurdim ich huste cuckvrdim ich nizte kakirdim ich rostirte singirmen ich snuycze esvermen ich gevcze arcilarmen ich scheyde kavosin di vadirkeil orken eyn lanc seyl toragi eyn turm kun tuvmeesden bru^ o engse der nakke taraga eyn grave obuga"* awe cuormen ich knote ogurdi-^ kreysch codim ich knotte jurimen ich knaoe ularmen^ ich knuppe jurdim ich knat uladim ich knuppte • jalangaclarmen' ich enplos(e) ocessirmen ich vette vl re jalangacladim ich en pU3ste ocesstim kaia eyn velz congranirmen ich murmere kiciyder mada" hi iuct ie mich okzav kun egestern jiroci ^\^^ . isaiagana edus KSl korkuci^X"^ kasarcka hoys rekke ctingere») secunda pars cum hung-arico kaka eadem est. Cum Jitric kazanicum Jor- ga?i «mattan etc. comparandum est. ^ Opinor crvvi-is separate c?-vv ris, id est kiiru ris scribendum esse, cf. ka- zanicum knra. Kvvlic — kurulik. ^ Cf. turcicum or. firi/>/. 3 «Kun tuvmisdan beri» «a solis ortu". 4 Cf. cag. L.l «lieu de campemcnt» apud Pavet de COURT. '= Cag. ^>:>^S^\. ^ Cag. Ja/angai iiiak 7 Cf. osm. ^lLsX^s. ^ Cag. jV^-M, cf. etiam osm. (^J-»-w^U et (^^a-wjU '.junctus». ^^7 eiiiJ toben,i4isi das ill< r iinderste sarincka kiila ooar y*/. «digerere cibum», germ. verdauen. ^^ I. e. ic/i dringe. '^ Fortasse zfuj ernste, cf. etiam dictionem praecedentem //// scliinipc. 139 o' ntov ' eyn fj^ros wcrdii vurcik ' eyn -^rille ilermen' ich henge tengri korgu smesi ** clas T gebe got nich tamar sohardy odirnet uiuganda. uiuhi- sinda uiuhisirap. uiu- husi arasna(H' uiaaganda vachynde uiuymider oioumider. steft he adir vacht he kahng dychke ingga bitne iesse breyt incha smal keng wyt tar enge tereng tick say sicchte beik hocli luuz'^ nedir (ic)lu warm sereun^ kule nianuili hoLiui- woUe k6s()v'" ey seng ey colle isz ey brant schor uckun ey vuke jah'n ey vlam sceufel(?l) taul ey ungewittir undi sit-c comhopti icstade turgak artdi 1 ,,v 1 r 1 -""' tintover zucher haUicak d ham orumcik di spine ^^ kemirrimen^ ich J^^^_ nao-e koturem unutcangdir. vir- tintovci .zucher geslilch arih kuv^ ble'uch jassik kak, krec koturem / ^ sizdi cerli . . . czu vlous jridi candirgme coganak d elboge oymah e}' vingerhut tausti pfecit jangilirmen erro tuusti jangilirdim erravi iseb brwuc geret sening iazucning al- uzermen czu- lenda men turrumen rukke ' Cf. kazanicuin afa/i «insula». '^ Glossae germanicae littera initialis g esse videtur, ey/i vero per lapsum calami pro eyt2e scriptum est. Quod ad vocabulum vufc/k, cf. hnngaricum.^;"//cj'^)'/i' «cicada». 3 Cf. turcicum or. jlmek, ilgeinek. ■* «Tengri kergusmesin proprie «per timorem dei» significat. 5 «Uiuhusiarasnadin vitiose pro uiuhusi arasiiida scriptum est. ^ Cf. turcicum or. Juvas, turcicum occ. Javas. 7 Cf. osmanicum scriii «frigidulus, a, umi). ^ Cf. keniirinck osmanicum «rodere». 5 Cf. uiguricum kovar-, kazanicum kuar- «pallescere». ^° Fortasse turcicum or. kilsiiii (dignum, cum qua ignis struituri>, «rutabulum». 140 (b)ieipdir czu swollem onijaldi gineszin agac iapparlarmen ich (j)alangag nakt ko- jerin obir ey(.)r vuge das holz bopt alton cur balteus juutlermen cosolo kebermis gecleyt suluc eyn agele juutberdim consolavi (u)n nas ornarmen habito obuc eyn burusteyn jirtilding mac ' jirting tulum c)nczp' saltem ^elbeti-^ cecek bolganda sen boyunga ioutmaga^ cungarmen mando tungng . . ir madatum seni engsalermen ego colalizo te engsaladim igfarHk invidia agac iHptir das holz ist gelogen kingir \.^^ ^>crum sizuk su lutir wassir alganim halahm kossidim ussahci detractor ussah d'cto es^ virnunft [Ad calcem Jmjus paginae possessor quidaui codicis papaoal- lu7n delineavif\. ' Pag". iio Codicis cum \oc:\hu\o ///■f/7d///i^' incipit. Monosillabo ///ac \rcctius }//acJ scriptor fortasse ad vocabulum J'//'f///ac «fissura terrae» alludet. - Fortasse fulii/// /c/n/gzeh "minurizans», cf. turcicum or. /c:i//grii///a/<: "minu- rizare». 3 Cf. turcicum. occ. e/betfe. •* «Sen boyunga jutmaga», «gutturi tuo degiutire». 5 Cf. cag. es «intellectus», «ingenium, es///c «ing-eniosus», «prudens», osm. tis, hung. esz «mens», ingenium». 141 [P(T!^- 117 codicis ciiin quodam textii lafiuo incipit, qneni solum calanii probandi causa adscriptunt essc opinor. Infra Inmc textnni vix legibileni fragnicntuiu cujusdain pocscos Petrarchae autoo^ra- pJiuni legi potest. J:cce fragnicntuni .] None al mio parer che impera porte de la sayta clam''^ si pieno larcho Come costey p ciii varcho Os^nor sospirando o piano o forte mitte Amen \Haec duo vocabula ct tc.xtuiu sequcntcni alia nianus cJiaractere nitido cojiscripsit]. bilga cetik kyziler menim sosim esittingler eki iohie a}"- ringler iarle miskin kwsiler iacsi bitik bihnesler takischman sosin esittingler ianirler ortik tamucka tuscherler lecning tusacne cil- nirler anda ylap assow ioch. nece cagirsa esitmach loch ioch hergis dage kuttilmak ioch' sincladim consideravi amrak" delectator vl bavrsak menim jargumde in iuridico c^ magat certus su^ defectus eksikbc kucengil \^ ^> exercias te katulangil y^ hoatlangril conforta jaramas abhominabile fidehs inamH vl jaramsak bogeymac^ obedientia mac etkil dage kaytargiP vouca redde jobap vix trinitas uchk bidikna isla apud P.WET de CofRr. 6 Mendose scriptum pro bolmas. 7 I. e. ^J ^l (itentorium novae nuptae». 8 In dialicto quadam lurc. Vamrkrv docente i. q. o.sm. ^aj «ac", «ad simi- litudinem». 9 ij^j-:' ^iAJjff «se repente e.xtoliens». >o Cag. oJ«J «sylva» apud P.\VET de COT'RT. I-' Kaz. kiib «multus». '3 Kaz. birgi «tuba». '4 I. e. ^l ^— >l «albus». ^5 Foitasse ^a<^Sc>«j abbreviatum. U4 [g,] senda menda joh sengir tavda joh uthi tasda joh Kipcahda joh. ol kiissut dir. [lo,] kockar muzi kojurmak' kojurmakdan kojur(ir) tege muzi tiyrmak tiyrmakdan tiyrmak ite(. .) uzun agaci basinda urgunl ath kus olturur. iani atma xr kerek muzi tengru kerek. ol tu(?r)ke. [ii,] uzun agac basinda ulu bitis bitichm. kesan(?u). [i2,] ovlu kelgay dep keji turu(?r) ahca kayda kiskimis kah jerda sahladi. ol ka(. . .) - bile balik. [13,] kislamis kani necik juhmamis'' hap^ ortada ki^lamis. ol kani jav dir. [14,] bes bash elci kehyr. ol etikda^ bes harma'^^ b(?ar..) tav ustida talasman tayagibar ' beg bac ma '^ araba sak tas araba sak. tulkusigi tupi'^ (? k)ov icrkoi '° (?b)osdi meni ka- rQmle tusti. ol tove. [15,] ac. ol keregidir. [16,] siyrsirti koy kogaci" ol [17,] keca'^ ut(a)hi kegede semirrir. ol huun. I Cf. osm. ^XiOyi^jjf. 2 Fortasse cag-. j^LajLj. 3 Cf. cag. ^Uiy^. 4 Cag. ^Ls. 5 Cag. (iiJ^UL)! «flanc d'une montagne)), «e.vtremites d'une plaine» apud P.WET de COURT. 6 Cf. cag. ^^/oL/o^Uf «enlever)), «ravir)) apud Pavet de CoURT. ; karniak instrunientum ijuoddam rapirndi et sensu improprio fortasse ipsum brachium signi- frcat. — Cf. etiam osm. Iiarami e lingva arab. deprointum, hung. //ai-a/n/a. 7 I e. /a/asman tajag/ bar «praednnis baculus est», cf. cag. ta/amak, ta/as- mak ; ta/asmatj i. q. kaz. ta/a7ic'i. 8 I. e. bak manga «attende mihi». y I. p. etc. yi.yi ^^^Aw^jJiJtJ*, cf. particulam uiguricam sik, sik i'ad simili- tudineni)), vid. Vambery «uigunsche Sprachmonumente». pag. 255. '° Cf. cag. i^^ j-^ "subter terram». ^i In hoc aenigmate alHterationem notamus, quae in huius generis aenigmatis saepe occurrit, ita e. g. apud Radloff : Ka/tir ku/tur kara jorgo tastab-ottur. Kockon ai/ (Tom. I. pag. 239). H5 [i(S,] kuc(^ \)\(]uacda)n litcrac ob laccratuiu /o/iuni /coi ncque- uut\ irir kara idah ertc kellir kara iilah juregina tuc(. .) [/vri/'. I20 Codicis\ |ig,] (? . .) uc(. . .)u' kis kislar. bucujay'"' jayhir.^^ ol sirih. [20,] olturgani oba jer'* baskani bagir-camek.^ ol uzegi.^ [21,] capcacik ustucki capcacik. ol hamis dir'' [22,] jazcla jangi keh ^ jagunadir. " ol hamisdasi'° dir. [23,] jazda javh tokmak jatir. ol kirpi " dir. [24,] jazda javh hays" jatir. ol ylan dir. [25,] icer jer jnina'^ kirer. ol bicak dir. [26,] salp kesim':* sansis ohii.'^ ol kokbiie juldus dir. [27,] burusis'^ buz'^ teser. '^ ol koy'^ bogu. ^° 1 Fortasse cag. bu<-uk ((dimidium». 2 Mendose pro biccu Jay scriptum, cf. (:ag. ^Wr,:s.iJ «dimidia pars», ((dimi, dium». 3 Cag. ^jLojV.jLj, ((aestatem degere». 4 I. e. yAJ UJ, cf. cag. U.l «lieu de campement» etc. apud Pavet de Coltrt. 5 ^LiLs» ^ajLj, cf. etiam cum. cd/ia/c in glossario. 6 Cag. eXjfvJ ((stapedes». 7 Cag. uiuycUJ ((roseau» apud Pavet de COURT. 8 I. e. /YV/r. 9 Cf. cag. iJUjei^J. "^ Mendose scriptum pro Jiaiiiis dacJii. 1' Cum. cJiirjyich ((palpebrae», vide in glossario. '2 Osm. (jiijLs, 13 Cf. (iag. (jVjf. 'c. ^ ^ '4 ((Ad similitudinem praedae dispersae» cf. arab. i_>Aw« ((res rapta», cf. etiam denominationem turc. ^.^Owi.f ^jLoL^ (dacteus orbis». 15 I. e. ^vLo«j'«f. 16 ((Sine tubere». '7 \yi «caeruleus». 18 dConchilia intexit», cf. cag. ClLc"jjj'. 19 Azerbajganicum ^jf\. (j. ^^^, vid. apud Vambery ((('agataische Sprach- studien» pag. y^^. - I. e. ^. CODE.X CU.MANICUS. 10 146 [28,] onp^lii solulii ' ayrga otiis tume ^ oneydim'. ol kujas ay jui(. . r [29,] altu ayrga tura tuser al torha jayli^ tuser. — — [30,] ox otemis otemis jiy kolda*^ kisla. ol bej kliilaga'' d'. [31,] ( )mis. ol it dir. [32,] avzu artina sohupupur. ® [33^] tuma tudim tucgaga^ saldi. ol us dir. [34,] kasart kice ka tamis kara '° ulusga jayHme. ol ot dir. [35,] kasart kice sare. altri a. [36,] uzu uzu " sirgalak '" ucuna deyri sirgalak kizgakisga'^^ sirgalak kri ina '^ deyri sirgalak. ol bicek bile bila. ^'^ [37,] bu bardi izi '*^ joh. ol kema'^ dir. [38,] tap'^ art^da karp.'^ ol esik dir. I Cf. JfcAwXil. 3 Cf. osm. (^_^^«i. 4 I. e. juldoz, cag. jolduz. 5 I. e. (C-^.Lj vj')y> Jf. 6 'tXJjJ' ^>Vr. ' cf- '^''■i.?- /*^. "prepare, dispose» apud Pavet de COURT. 7 Cf. cag. ^^L»J'«J»j' «servire». 8 jjL»JS«-vu «mordere". 9 Nota allitterationem, quae uti jam observavimus, in aenigmatis turcicis saepenumero occurrit. In dialecto kazanica loco fiuDia et tunia dici potest. 1° In hoc quoque aenigmate, allitterationem notamus. Kasart i. q. arab j'*-t,u3, cf. osm. ymS. " Uzun. uzun, i. e. 105)5^ «longus». 12 Cf. cag. ^jjliJy^Ac «spatium lubricum«. 13 xJLwwi^' «brevis». H Fortasse kirigina, cf. cag. ;^_^v-o «extemitas rei». '5 I. d. yS^«angor». 147 [39)] abzQ acsa (?) ' opkani" korunir. ol esik acsa ot koruga dir. [40,] ol savri ^ jacigi altitovram ^ askine. ^ ol hoz. [41,] seng seng ayri basTda segiz koyan inibar se ani tap- masang. senek iyn ylagil avlung bile tapmasang ayvruv iym tengridan tusgen tokmacik dort ayakli ylagiL ol kegmic d'. [42,] maymacik.^ ol kirpi.^ ol kis kata^ kilagadir-. ol ak (...). ol tutgan kisidir bugovli'°. [43,] buganakli" carf' tege buga togus kislamis. buy sohrangan dir'^ [44,] bugasi'^ kurlamis'^ [45,] kucine'^ kara ciglamis. ol ena (..)"^ ylagan dir. ol eba'^ si (. .). 1 «Os suum si aperit». 2 Cag. LXjJ «animositas». 3 Cf. cag. i^jxLiyu «pellis». 4 1. e. a/f/ tovraiu, 5 Cag. XA£y «paucus». Signilicatio hujus aenigmatis mihi sequens videtur : "sub sacculo pelhceo paucus nucleus — i. e. nux». 6 I. e. majnia — cik «non pinguefactum», quod ad formam cf. praecedens fokmac/k. 7 «Palpebrae». 8 Fortasse fc^xiiUwJjj) «in brevi.» 9 K//t/gand/r «factum est». 1° -AjLcjJ \J -wwIuaJ ^jfciJo jJ /u/ga?? mendose pro t?ifg?iii scriptum esse videtur. 'i Mendose scriptum pro b??g/i?iidk/?, cf. cag. hdg/ir???dk, «mugir,e». »" Cf. cag. vLsk, vLi* «bruit», «sonn apud Pavet de CoURT. '4 Cag. LSfcj «torsio». 15 Cf. kaz. kiir/a- «vituperare». 16 Fortasse cag. i>?/ckd «graciHs». '7 Fortasse — .-bj «migratio». '^ Cag. oba «tentorium». eki sete'. , ylagan dir. i \syllabae si ( . .), sete ob cansani atramenti diluti vix legi j possiint\ [46,] setelar setele tubu burkitdar^ jogartin kelgan^ nekuk ! jolabar.^ kyk desirlar^ jocasincu" su ucia(.) .; [47] tama^ kellir desirler kuyruhu ucu su ycQ. ; [48] tama kellir desirlar. ol kezergedir^. [49] beltirdagi'^ hes"'. ol jit kelgadir". ; [50] huvluk kesikile kulni \quacdam vocabula ob paQiuaui lacerataui desiderantur\ amis sora degi sart'^ aygir savlavlati kisnaymis. ol kazar.'^ \U71a pars acnio)natu)u charactcrc dcjoriui atquc atraiucnto diluti coloris couscripta est, eaque lectori niultas et <.^raves offert difficultates , in quibus superandis, nos niinime latet, haudqua- quani omne tulisse phnctttni ; ,,dies dieni docct", fortasse alios codicc inspccto Jianc quoquc acnigmatum partcm mc/ius dilucida- bunt. Tcxtus acnigmatum pa^: I2u codicis, a uobis uumcris 20 — 2J dcsignatus cctcro omni jam proptcrca distinctius lcgi potcst, 1 Cf. kaz. c/f «niaryo», (datus» ; eki sefc «duo latera ejus». 2 Menduse scriptum pro burkitdir, cf. cag. c;«i\*^ «aquila». 3 . ^^^SXjS ^jOOxLseJ, 4 (uwsLJ«J CJjM^^, cag'. |y-\LJ»J «aniinal feroce, pius grand que le lion et de la meme couleur» apud Pavet de CoURi. 5 ^^iwwjj Ci5«J «incendium nominaiU", vid. apud Pavei de CoURT. sub voce tyjj. ^ Fortasse ^S^jJ\ KiM^yi. ^ 7 LoLJ' «gutta». 8 Kezergendir «rubrum», «inflainmatum», cf. cag. ^jL^JJAys cinflammare», yAJJ «ignis». 9 Cf. ka/. beldert-. 10 Mendose scriptum pro kese. " Mendose scriptum pro ol Jittdn kelgdndir, kazanice : ciftdn kilgdn «advena». 12 Cf. uiguricum sart «mercator". '3 Fortasse mendose scriptum pro hazardir. -H9 quia niari^incs laccralac iiou suni. In acnipnatc mtni. iS desi- oiiaio (]uacdain. /iiicrac , uti loco siio oijscrvavimus , ob ruptum foliuni lco^i ncc/ucunt. I ocabula acnioinatis nuniero ^5 designati praccipuc cha si( . .) ct quod in/ra /loc vocabu/uni scriptum repe- ritur sele atraiiicnto adco pat/ido scripta sunt ut vix /c>ri pos- si/it, l'ractcrca a/ia (juO(juc vocabu/a tcxtus acnio^niatuni /cctori /laud paucas spinas difpci//iniaruni disputationuni suQQcrunt. In sc(jucntibus intcrprctatioiicni /lujus tcxtus tciitabo, (juac ob causani (juarundani paronoiiiasticaruni junctionuni, vocabu/oruni onoiuato- pocticoruni ct nonnu//aruiii a//itcrationuiii strictc ad tcxtuni origi- na/cni coiiforniari nc(juit, scd /lacc sti icta scntentiaruni conforniatio /iaud(jua(]uaiii ncccssaria cst, g/ossas eiiim cumanicas difpci/iorcs jaiii iii annokitionibus sub ipso textu interpretatus sum. 1. « Stillatim stillat, jj^uttas effundens stillat, spumans gut- tansque stillat». — I. e. «spuma». Geminatio onomatopoetica tap tap sonum stillantis p^uttae imitatur, cf. osm. ccpc/, bosn. scpnic/c\ hunp^. cscpp. 2. «Crescendo crcvi, supra quinque arbores crevi, ar^entum mcum massavi, firmitcr contorsi». — I. e. «funis cannabaceus». Juurdini ex {ormA joQurma/c vel juQurina/c contractum, j^los- sam \^ero /concsiin pro /cdmosimni scriptam opinor. Ceterum dictio /s*5lj [♦■^^^ «tibia mea aufugit» sin;nificare potest, /^oik: enim scriptor vocal)ularii cumanici «<2^ambai) interpretatus est. Bc/cin bc/cin cirmadini = ^j-f^S^ fj-f^^^ *j(.>Lx'w».s» ^ — /cinadir = k^z. /'rndciYf. 3. « Nigra nigra lanceola, alicjuid loco suo ejicit». — I. e. «cuneus»). Ku/a = c^g. y^y^ «aiguillon», «dard» apud Pavet de Court., — ■ xuvsavtur verbi xuvsamalz (cag. ^ULaOjj' «loco ejicere») praesens compositum format. 4. «Tunditur, (sed) movere non potest, id quod intus est, moveri non potest». I. e. «semen», Itip = cag. vy^.^ — vid. verbum cag. ^♦/ijf «pousser avec la main» apud Pavet de Court., cf. altaicum yttody apud I50 Radloff (tom. I. pag. 65), hung. iitni. iitddni, — jrgalmas = cag. ij^UJ' ^'-=■7^.', — cayhalmas = cag. u^-UJf ^cUbLs.^ cf. verbum j^^UjLs» apud Pavet de Court., prof. Vambery in glossario cagataico solum formam jjU^iUbls* adduxit , — uru = cag. Jj^^j' «semen» etc. \ 5. «Agita! pingue ejus immotum remanebit, amotumque i operimentum iniiexibile erit. » I. e. «ovum». • S(y)leysin mendose pro siltegcjsin scriptum esse videtur, ' cf. cag. siltiimdk «agitare», — quod ad silkip, cf. osm. dUXlw, ] — tonn super cujus ultimam vocalem siglum abbreviationis ; supervacaneum est = cag. ^yi «vestis», operimentum». "'. 6. «Albo tentorio simile, os non habet - . I. e./oUo, |jJC**oUo «simihs esse». 7. « Repentino sylva extolht caput, distincta arbore ping- j vedo stiHat, arbustum colhs chvosae se contorquet, ex multis(?) | arboribus pingvedo stihat, sub (radiante) sole nuncius advenit, j e tuba argentea advenit, sub luna nuncius advenit, e tuba aurea j advenit, tota res oblonga est, ceteris omnibus purior est, — ' haec res oblonga advenit ». — I. e. «uva». 1 Hic annoto, inventorem hujus aenigmatis in fine ejus vo- > cabuhs iizun «longus.), iiziini «uva» lepidam sonitus lusionem efficere, quae lusio in aenigmatis saepe occurrit. Quod ad vo- ! cabuhim agac, cf. kaz. jozdm agaci apud Balint (K. t. nyelvt. | fasc. in. pag. 120). | 8. «x\lbum ventrem habet, lanata est, caput aureum habet, 1 iormam cla^ae imitatur». I. e. «grus». ■ Jabovli = cag. ^^-UyjU , — quod ad cohmarli, cf. cag. ^^yr^ \ «clava». g. « Penes me et penes te non est, in monte sengir (?) j non est, in silicc non est, in Kipcak non est». — I. e. «res quaedam rara». j Cum. kiissut cum osm. ^Ot^-*- ^yi idem est, quod ulti- 151 miim, HiNDOGLU tlocente rem qiiandam raram, niritatem rei sig- nificat, cf. etiam hun.c^. luaddr tcj. 10. «Arietis cornu intricatum et nodosum se expandit, (hoc cornu) huc illuc curvescit, — super altam arborem uroiinl dicta avis sedit, — (M (aricti) usque ad cornu ejus (jaculum) alli- dere debes». I. e. «passer». Miizi ex forma cag. W^-«, y^y^ decurtatum est, — tiynnak — cag. cJU^iw»..Cj" ^ — jaiii et alterum vinzi hoc loco xo.iiXAM'?, janina et nnlzind scribenda iiicrint, verbum enim atniak rem, cui abquid iUiditur, in casu dativi regit, postpositio vero ^v^' hic mendose tengrii scriptum cum dativo conjungitur, — tu(?r)ke — cag. ^^\y^ «moineau» apud Pavet de Court. Nomen nrgnnl^ quod men- dose pro urgcngli ' scriptum videtur, ex cag. verbo cJl/oL5^jf «saltare», «volare» ope duorum suffixorum ug-li derivatum opinor. 11. « Snper altam ar1)orem crevi ad simiHtudinem grossae extuberationis» . I. e. «jacukmi ad feriencknn.» Kcsan cum cag. jJ.aXvww^ idem esse vidctur ; ^a.^1^a^ et ^aaa*^a5^ «espcce dc casse-tete» apud Pavet de Court. 12. «AUigat, ut fibus ejus ad se veniat. Ubi pecuniam abdiderunt ? ubi eam asscrval)ant ?» I. e. «piscis in sago». Keii'\. e. /r/V/' cum kaz. /(v/ — «alHgare» idem esse videtur, — kan secundum omnem probabiktatem pro kangi scriptum est. — Ahca «pecunia» hic squamam piscis significat. . Vid. hung. haipenz et arab. y^i (gr. o^,nlhc^). 13. « Lac coagulatum antequam (prorsus) coagulatum sit, — (lac) in vasi coagulatum». I. e. «pingvedo hLctis coagulati». Kislaniis kani menck)sa pro kesilniis kanik scriptum esse videtur, cf. cag. ;3-^jU «petit lait aigre». Glossa kanik in hoc aenigmate bis occurrit, — sigkim abbreviationis, (|uod super vocalem i primae formae desideratur, akerae additum est, 14. «Quinque nuncii adveniunt, a monte deckvi (luinque praedones veniunt, super jugum montis clava praedonis adest. Attende mihi domine ! currus, (tibi) cave! amice currus tibi cave! Procella instar undae id quod depressum infodens demolita est, (talis) procella mihi obviam facta est. d — I. e. «camelus». In hoc aenif^mate (Hfficillimum et saepe periculosum iter super camek)S describitur. Legatio quinque capita habens sane ad c|uinque nembra ejus alludit, ct hic numerus cjumque for- tasse propterea usurpatur, quia Muhammedani eum insifrnem et sanctum existimant, quinque enim sunt columnae doctrinae muhammedicae, quinque precationes diurnae praescribuntur, et cjuinque personae sanctae apud eos memorantur. Quinque thesauri cjuinque sensus sicjnificant, quinque sunt instrumenta musica belh, cjuincjuies quotidie ahenotympanum ante palatium regum persicorum pulsari solet." In hoc aenigmate numerus insignis «quinquei) in malam partem accipitur et vocabula «quinque praedones» praedones insignite improbos significant. Hariua'\ quod cum cag. k.irmak optime convenit, equidem potius simul cum osm. Jiarami (hung. liaraiuia) ex arab. ^^f^ (rabl). Qin) «praedo», «hitro» depromtum. opinor, cf. etiam uiguricum ^?;'^?-;;/ «prohibitum », quod Vambery docente cum arab. ^>^ «ilhcitum» idem est. K suprascriptum in fine glossae cumanicae aha manus addidit. Ouod ad formam imperativi primigenam sak, cf. kaz. saoaj — «cavere», sak «cautio», — /as — cag. jU-b' apud Vam- BERY, — {jk)ov = cag. koji, koju «depressum». — (.-b)osdi = cag. 15. «famehcus». — I. e. «necessitas». Koibahcum et karagassicum kcrek, kcrck necessarium sig- nificat. 16. Hujus aenigmatis solutio in textu cumanico desidera- tur, tenor ejus fortasse sequens est : «bovis (k)rsum, ovis pec- tus». Ultimam textus gk^ssam /^Pi^^v/r; niend()sa pro ;''(r>'/\sv/7i7' scrip- tam opinor. Vid. apud Vullers sub voce c^-jfcj ^"^,' 153 17- «paiico . . . . crusto impinf^vatur ». — I. c. «Cumanus». Equidem vocal)ulum liiiini, cui in aliis dialcctis turcicis formam rcspondentem non inveni, Cumanum interpretor. Cumani cnim Ilunj^ariae se ipsos Kun nominant (cum longa vocali in medio nominis). In codicc ipso vocalis longa interdum per duas Ijreves denotatur, e. g. niaa «mihi» pro nia ; ci. altaicum nia «mihi)), sa «tibi». Ut(a)Jii fortasse = cag. ^^^^ «evani- dum»), •; — kcgCdc mendose pro k'ijikod^ vel k'ij'imgd scriptum esse videtur, verbum enim « impingvari» in dialectis turcicis dativum regit. cf. cag. \^*^ et ^^ «par morceaux» apud Pavet de CouiiT., — scmmirir = kaz. simer — , cag. dl/ov^^ apud Pavet de CouRT. i8. Hujus aenigmatis explicatio in textu desideratur. Te- norem aenigmatis sequentem opinor: - « Robur ejus est, ecjuiis niger diluculo venit, equus n iger cum ^igore suo » UlaJi = cag. (^^y «equus» etc. ig. «Dimidium hiems, hibernat, — dimidium aestas, aes- tivat. I. e. «descrtum». Piimum \'ocabulum fortasse biini vel biicngii legendum est. Kis ki'slar = ^^^-ciwo jiiwxs, jay jay/ar = y^}^. ^^.. ■^.y^^ in glossario cag. prof. Vambery «terrenum late patens, planitiem » significat. 20. «Locus, ubi sedeo, scutella aenea, quam calco». — I. e. «stapedes». 21. «valde mobile». — I. e. «canna». capcacik id est diminutivumi formae capca a verbo ^^-L+jLs^ derivatum. 22. «Aestate juvenescit, se flectit». I. e. «item canna». 23. « Madidum lacrimis instrumentum ad pulsandum (quo lintca purgantur)». I. e. «palpebrae». Jaz = cag. j^iLj «lacrima», — javli proprie «pingvefac- tum», — iokmak = osm. (34^^) «batte», «battoir» apud Hindoglu . 154 24- «Acuncula aestate ungventis nitet » (proprie: unctajacet.) I. e. «serpens». 25. «Intrat vac(inam suam». I. e. 'cculter plicatilis ». Iccr jcr mendose pro icrd vel ickcirii scriptum esse videtur, hicak — cag. ^l.svo, kaz. picak vel pcak, lumo;. bicsak. 26. «Praedae dispersae simile, innumerabile» . — I. e. «caelum cum stellis». 27. «Tuber non liabet, caeruleum, — concliilias intexit. I. e. «velamentum caeli». 28. «Dextrorsus et sinistrorsus separatus, in trecenta millia (? frustula) comminutus sum. » — I. e. «sol, luna, stellae». Numerus trecenta millia hoc loco ut numerus lonc;^e maximus usurpatur, cf. niznn quod Jud. 20, 10, decem milHa, at Ps. 3, 7, numerum maximum designat. nSZ"! "a^ips Gen. 24, 60, aeque ac cum. otiis tniuc de numero rotundo longe maximo dicitur, eoque inventor aenigmatis ad innumeral)ilitatem stellarum allu- (lit. Forma verbi on ex ufan contracta esse videtur, ct. osm. nvamnak; tale contractionis exemplum in lin.i^uis turcicis haud ita raro occurrit, e. g. osm. utanniak pro njat-an-niak etc. 29. Hujus aenigmatis explicatio in textu desideratur. Ecce aenigma: «Auro distinctus princeps descendit, purpureus sagit- tarius descendit». Tura = cag. \y^. a^^, — J^^y^i, cf. cag. ^Ls. 30. «Ipse solvit, solvit, — prompta manu absconde». — I. e. servus principis». 31. Hoc aenigma praeter ultimam ultimi vocabuli syllabam legi nequit. 32. Hujus aenigmatis explicatio deest. Ecce aenigma: «Os meum (vel tuum) dorsum ejus mordet». 33. Quod nosci potest, novi, (?) adscito (vel memoria asservato) adjunxi.» — I. e. « Intellectus». Tnnia ex tnjnia decurtatum esse videtur, suffixum enim ma, nid a verbo haud ita raro nomina actionis et acti lormat, e. g. kaz. biilnid «conclave», proprie id, quod divisum est, — 155 tiicgan — ^T^g. tiikgan^ vid. verbum i^-tJJj-J" apud Pavet de Court., — us = cag. y--^l et ^jI, hung. esz. 34. « Frustulum minutum, quum (aliquam materiam) cepe- rit, in nigram turbam dilabor». — I. e. «ignis». A7? fortasse pro Jzacan ((quum» scriptum est, — taniis ]^\:o tapniis vel tcpiniis scriptum esse videtur, — «turba nigra » me- taphorice pro fumo dicitur. >> 35. «Frustukim minutum flavumque». I. e. «aurum». 36. «Spatium lubricum, longum longum, usque ad finem ejus lubricum, — lubricum, (sed) brevissimum, usque ad finem (v. vaginam) ejus lubricum». I. e. «culter atque cos». '^'] . «Abiit, vestigium non est». — ■ I. e. «navis». 38. «Post patientiam angor». I. e. asinus». 39. «Os suum si aperit, vigor ejus apparet». — I. e. asinus, (os suum) si aperit, ignis (ejus) apparet». : 40. «Sub sacculo pelHceo paucus nucleus». — I. e. «nux». 41. «In tuo capite octo sunt hiatus (septem hiatus noti j sunt, octavus quaeritur), si eum invenire non potes, hiatum tuum (bene) dehga, si ingenio (sensum ejus) non calles, distinctum hiatum (tibi) a Deo concessum, qui nunciuam satiari potest, totum dehga.» — I. e. «Aspectus luscus». Aspectum luscum poetae orientales amatorium dicunt, uti Pavet de CouKT. sub voc. ^U.Ai' apposite annotavit, muherem vero, quae amatorios defigit oculos, Turcae ^^^\->j nominant, quae forma nominis ab eodem vocabulo in derivatum est, quod etiam hiatum significat, Hoc aenigma igitur a duphci vocabuh /;/ significatione ortum est. Dicendi modus dort ayalzli ylagil \ fortasse ad formam accusativi inni alludit, quae sonitu vocabulo 1 iniik et ini, cuv. ind «vacca» bene congruit. Koyan = \^.y'' «coHocatus», — avlung = osm. iJCliic., ylagil = cag. J.-v=-!^^f , — kcgniic mendose pro krniac scriptum est. 42. «Quod lacrimis (humiditate lacrimarum) satiari non potest». — I. e. palpebrae». Vocabulum «palpebrae» in sequentibus cum hisce notioni- bus aequiparatur : J56 «i. q. momento temporis factum est% ?«nebula cir- cum lunam» «captivus catenis vinctus. » May))iacik aeque ac tokniacik in praecedenti aenif^mate a forma verbi negativa inayiua ope suffixi cik formatum est, quod suf- fixum non solum diminutiva, sed ctiam adjectiva format, e. g. kaz, alimcik et in exemplis allatis vice suffixi giir fungitur. May aeque ac jafy in dialecto cumanica non solum pingvetdiu- nem, sed etiam humiditatem significat, e. g'. in hoc aenigmate. Cf. cag. ^^UJL* ohumectare» et ^^UiLs «pluere». Kilaoadir pro kililgandir scripturn esse videtur. — ak (...) fortasse = cag. 43. «Mugiens, strepitus. » «Primum» (in textu cuni. illud): bos et porcus (ahcubi) latentes», «alterum (in textu cum. hoc) : mugitus » . Tco^c^ quod in cod. cum. primum hoc loco inveni, cum pronomine demonstrativo kaz. tcgc, koil)aL tiori, mong. tcoiiji idem essc videtur, cjuod si ita esset, respondens Imy mendose pro lui scriptum esset. 44. "Torsiones ejus maledictae sunt». I. e. «serpens porrecta». Serpens in iii. cap. Gen. (v. 14) :\ Deo maledicta est: n'pn:i:n ^'^f^ riiTlK "mi^. — Ylagan mendose scriptum pro ila?i. 45. «Migrationis causa — nigrum, cujus ora consuta est». I. e. «tentorium .. (cujus) duo latera alligata sunt». ciglamis, cf. kaz. cik — et cikld — . 46. «Sub (altissima) pergula aquila nidum habet, — ex alto venit ut monstrum quoddam, incendium vel gemmam nomi- nant. I. e. «scintilla». 47. «Guttam stillare dicunt (in textu: venit) , cauda ejus longa est.» — I. e. «scintilla». 48. "Guttam stillare dicunt». I. e. « inflammatio ». Sctclar pro sctlar scriptum esse opinor, ([uod fortasse cum osm. o«w idem est, — sequens voc. sctclc scriptor oblitus pri- 157 oris iteriim adscripsit. — Scintilla «gemma)) et in cluobiis ulti- mis aenif^matis «^utta» praesertim ob exi,u;uitatem noniinatur, at(|ue scintilla cum ,i;'utta in liac ijuoque re comparari potest, c|uo(l aml)ae ab exiijuo principio ortae extensione et viojore augescunt» . 4g. «Nuntius». — I. e. «hospes». 50. Hoc ultimum aeni,ij;ma, cujus nonnuUa vocabula (3b laceratum folium legi non possunt, prorsus non intelligo. Minijur arlnfrajinir, nos oinnia hacc acnioniata, (jitoriun iina pars diversas ob cansas lectori et interprcti niagnas o/Jcrt diffi- cultates, oninino recte interpretatos esse et de lahoie nostro id tantuni nohis persvasuni cst, nos notis vcrsioncquc nostra aliis ad ca acniginata cxplicanda au.viliuni utilc ct argunicnta valcntiora attulissei\ [Pag- 121 codicis\ Juo^ungis" o^lanlar (,) aytingis kansi iasiki^isne (:) iezuklume' bey tengga (,) are mariam ka- tuga (,) are franasca (,) are petrus (,) are paulus dage barce arlarga. sa tin. ata. ' jazucla ' eme' korganimde (,) ezitga- nimde (,) tutganimde (,) artuch ieganimda-' (,) artuch ycga- nimde (.) asau ulu iazucluturme; meni\' iaman izlarmde^ (,) iama sagincidan (,) sc)sumden (,) iaman erkimdan (,) iaman ule- matimde^ (.) necik me iezik ettim alay aytirme bey tengga. jolbarurnK^ maria katuga (,) are franasca (,) barce arlarga (:) ' I. f. Jiiguiihigis. ^ "Jaz/f/xi/t. iiicii. 3 Tin aia vcl //// aiaiii «patcr spiritualis", cf. osni. ^>^, (juihI c lingua pcrs. dcprointiun rsl , in cjua vor. |*0 i(l si^-nificat, cjuotl aral)icum q/jJu. * Mendose scriptum pro Jazuciu. 5 I. e. eririneii vel eriiriiien, cag'. iriirineii, quod lingua, qualis nunc est, in lormam im contrahit. Quod ad vocalem e in eme, cf. kaz. ejem, ejeiig, ejc. '^ \. e. Jegdnimdiin. 7 Mendose scriptum pro izldrimH^. '° Are tinddn. " I. e. bilmds nien. ^" Sigla interpunctionis, quae in codice originali saepissime desiderantur, quum eorum annotationem ad textum melius intelligendum necessariam existimavi, hemy- cychs occlusa ubique loco suo addidi. '3 Loco hersiin vel bersin. '* Cf. kaz. tejis cappositum", tejesce «apposite». '5 Cf. osm. \»J «pauUsperii, caHquantum'). 159 tengeri soz aytmaga (.) jwgwnwngis (,) hurun aytingis bir pr nr (,) hir ave maria. \P(f^^'. T22 codicis\ Are Lukas aytir elhangelim icinda (:) necik hugun(,) kacan christos tochde (,) keldi friste iesda'(,) ayti kutou- ciga (,) kim koylar kuter. (:) men taniklatirme sisge uhi sounc. kim hugun tochdi harca ehii kutkardaci' (.) Ol holgay sisga nizan (,) haringis hetlemga (,) anda tapgaysis togirgan oglan cupraka'' culganmiz^ (,) dage hicanhkta"^ koyulmis. kacan ol sozni ayti frizta kutouciga (,) tengering iarikhche iaricte alarne (.) anda ulu ceri korudi (,) friztalar irlarlar (,) ovgerlar tengerin (,) alay aytirlar (:) zugur harcadan heyik tengriga^ dage ierda hasihch (,) egi congulni' kisiga. kim egi congul egi erk kuda^ tutsa (,) ol bolusun'^ hisga (:) ata dage ogul dage aretin. • . De Sto Stephano. Bis ockurbis are Steffandan (,) kim comtosdi'" tengri ucun dage cop" taglar'" etti tengrinig huhischmachihile. kacan coptan ' ijf<3*J xAUwjj «angelus Dominii), vid. apud Lucam : «Et ecce, angelus l)o- mini supervenit ipsis, et ,L;ioi"ia Domini circumrulsit eos» (cap. JI. v. g). Versus sequens secundum interpretationem Th. Bezae ita sonat : «Tunc di.xit eis angelus, ne timete ; ecce enim, evangelizo vobis gaudium magnum, cjuod erit toti populo». ^ Cf. verbum cag. knfkarinak «salvarc". 3 Cf. kaz. cnprdk «fragmentum panni'i. ^» Cag. colgamak «involvere». 5 Kaz. pecdnnek. ^ «Laus altissimu Deo", vid. LuCA, IL 14 : «Gloria in coelis altissimis Deo» etc. (Zagnr ar. ya-w, quod voc. in variis dialectis turcicis occurrit). 7 «Benevolentiam in hominesu. ^ 1. e. kihtindd. 9 Cf. kaz. bnlis- «adjuvare». " Alia manus originalem orthographiam alteravit formam litterae p in tn per- mutans, primum enim cop tosdi scriptum fuisse videtur. " Mendose scriptum pro kop. '^ I. e. fanglar «prodigia". Scriptor hujus textus loco ng tantum litteram g scribit, e. g. praeter formam allatam korugis pro kdrnngis, — tengritiig. i6o tQstdi'. sungirassinda tazbile tazlap oldurdiler. kacan ani taz- bile tazlaridi (,) ol aytiridi (:) iochari bachip korugis me ko- rarme kim kok barce aceluptur dage xpc turur ata sening^ sakolinda^ (.) kacan anaytti"' (,) andan kath ura bazladidar (.) tizin cocwp^ iwgundi. Dagen ayti (:) beym tengeri sen bozat- chil alarga (,) bihnesler ne dirler dage ayti beym tengeri menim tinl algiL Ol sozne aya^ da ganin tengeri eHne berdi' Bu kun sekizinci. ku^ agirlahk. necik beymis tengeri are kyz mariandan tochdi. (,) bu gu^ aytilde (.) anmg algisle ate bar- cidan wstwn. (,) barcidan kwclu, (,) barcidan tatle. ihc xpc bitik tihnce tararce"' kutkardaci (,) ol kertirir'' (,) barce elm kutkar- daci. kim ol atine congulde tutar (,) kirte congulbile soer. bisim tugemes'* tirihk (,) bisim tugemes egehk'" ol at icinde taparbis. kim ol atme bis agirlasak, sowsak. (,) congulde tutsak. (,) necik'^ ' Forma causativa verbi cJLojjJ" «pati». Toshii et paulo inferius tazlaridi in sing'. sensum pluralis habet. - Mendose scriptum pro atasining. 3 Mendose scriptum pro sag koliiida, vid. cag. cL** "cote droit» apud Pavet de COURT. In actis SS. Apostolorum : «Et ait, Ecce, conspicio coelos apertos et Filium illum hominis adstantem ad dextram Dei» (cap. VII. v. 56). + Contractum ex ajii ajtti, cf. quod ad contractionem, cag. nilemek pro /// ejleniek (apud VA:\ini':RY in glossario cag.), osm. neyldnidk pro ne ejldnidk etc. 5 Cag. CJL^^I:;^. Hic annoto, scriptores secundae codicis partis vocalem ii saepissime per litteram w denotare. " Mendose scriptum pro ajta. ' In Actis SS. App. « Positis autem genibus ^//c/;' tt^/v/^y clamavit voce magna, Domine, ne statuas eis hoc peccatum. Et quum hoc dixisset, obdormivit» (cap. VII. V. 60). *■' I. e. kiin. 0 Idem. '' Fortasse mendose scriptum pro taracce (tarakce). ^^ I. e. kerti irdr «verus est». '- I. q. cag. ^Mfc5«Ji "perfectum», v. verbum cag. C/L+Jeifcj'. '3 Cf. cag. (?^'e«dominus 1. Egelik in signiticatione cum uig. itilik 'idominium», «praesidium» prorsus convenit (uig. ite, iti, idi = ige, vid. Vamhkry «a torok-tatar nyelvek etym. szotara», pag. 40, §. ,^0). '•* «Quantopcrc». i6i tcni^eri schver (lri,L;c l)isini i^;inimus,L;S^ azerbaig.micum dl^j^. ^° Ar. OygJ. " "(Qui) natus est», cf. osm. ^^^j^h-J^ ^ kaz. tiii-, iii-. ^^ Artunce, kaz. artiiman. Alar «illi» in hac dictione supervacaneum est. ^3 Mendose scriptum pro aning. ^4 Litteras u?i alia manus addidit. '5 Litteram k itidem alia manus adscripsit. ^^ 01 supervacaneum est, cf. ol iuldus korudi kwn /c^^i-c/!/ praecedentis paginae. '7 Kaz. tezldn. Vid. in evang. secundum Matthaeum : «Dicentes, Ubi est ille re.x Judaeorum qui natus est ? vidimus enim ejus stellam in oriente et venimus ut adoremus eum» (cap. IL v. 2). '2 Secundum Matthaeum : «His autem auditis (in textu cum. alarga) Herodes rex turbatus est, et tota Hierosolyma cum eo» (cap. 11. v. 3). CODEX CUMANICUS. I l l62 bartan. ' kacan ciktiler ierusalemdan. (,) ol iuldus ekince korudi (,) bardi ilgari anga degri (,) ol euga (,) ^ kayda cristus iatir (,) turdu ol ow ustude^ kacan kordilar ol iuldusni (,) ulu sounc soundilar (,) kirdilar ol euga, (,) taptilar. ol oglan kensi anasibile. arekys mariam'* (.) iwgiidilar (.) ialbardilar (,) ihcga baz ur(lilar^(,) teizdilar altun miron cimean." bergey dik^ dage gaiiimr.snu dage tenimisni tengriga (.) ol bolussun^ S Beymis tengeri ihc xpc buyurur (,) wretir bisge (,) ewageli icinda alay aytir (:) soygil tengirni seiring bejingni kerti conglun- gde (,) barce ganindan (,) barcedan kucung'-' (,) ganidan dage tenin dan.'° tengeri bisga korgussur ewageli icinda nizan kerti soymac- kin." oltur. '^ kim etir menim bwyruchim (,) ol meni sover (,) xpcning tan^^ke.'-' bardir. Are augustin alley aytir (:) anca soverbis tengirni (,) nece bis ani bwyruchy tutarbis. ne artuch ne eksik. Are g^gor''* alay aytir. (:) Tilersen bilmaga (,) soversen tengirni ' «Sic enim scriptum est per prophetam» (cap. II. v. 5). ^ Osm. et altaicum ev «domus». ^ Post adv. ustudc, cujus primum // perperam cum siglo abbreviaturae insig- nitum est, nonnulla vocabula deleta sunt. •♦ «Et ingressi domum invenerunt puerulum cum Maria matre ipsius» etc. (Matth. cap. II. V. 11). Duo puncta, utpote prius ante ol et alterum ante adjecti- vum are supervacanea sunt ; adj. are scriptor hujus textus a kys separatim scribere debebat. 5 Cag. i3 )5 U* . «recipere se in asylum». ^ Verbum berdilar desideratur, vid. apud Matthaeum : «obtulerunt ei raunera aurum et thus et myrrham» (cap. II. v. 11), in versione turc, quam societas bibl. anno 1858 Parisiis edidit : wbjoof (j^v£ ic*^ r*5 '^^^y'^ \^y^^- Ciiiicaii pro kiiiiniik vel condroc (ar. jcXaj ) scriptum esse videtur. 7 Mendose scriptum pro bergdjniiz. ^ «Ille adjuvet». 9 Mendose scriptum pro barce kiiciiiigddn. ^° Defective scriptum pro ganingdan d. teningddii. s ^ " Ar. -»Lii2J. ScrijJtor ordinem reg^iminis invertit. ^^ Oltur = ol tir «hoc est», nempe «signum amoris erg-a me». '3 Taneke bardir, punctum disjunct. plane vacat. Cf. cag. tanuk. ^ I. e. Gregor. i63 ge' soiimessen. (,) sorgil senij^^ con,ij;lni. (,) sovermi tengrini. egir senig^ conglug aytsa severme\ (,) inanmagil kacan tapmassen senig tirilickin.'* (,) yzig sozig sagincin^ necik tengeri buyuirdu (.) Oltur'' kerti nizan. (,) kim^ sen tengirni soversen. (:) kacan sen anig iicii kaygirsa^ kim tengeri soumes. (,) dage kacan sen souinsang anig ucu kayseni^ tengri sover (.) kym bu buyuruk tutar (.) kim tengirni sover barceda'° artuch (,) cozugne" necik kensigni'" (,) ol tutar tengirnig barce buyruchun. necik kyzi iolsuz barabilmes'^ kayda tiler. (,) alay tengiring soumekkindan bazka nekim'"* iolbar (,) koktage chan Hcta'^ bar almasbis'^ (,) tengeri kattinda kirirbis (,) ol ioll)ile barsak, Algizlitur alar (,) kim iasuksuz kcrtilik ucQ toser (,) egi cogulble'' saburluch eter. neme ioch ierde necik tengeri soer (.) kocte dage barce arelar necik'^ sabirluclar. nece cop sabor eter tengeri ucii. (,) anca cop uluzu"^ bolgay tengeri kattinda. (,) ^ I. quod kaz. jd, osm. U. - Tcrminatio suffixi possessivi et genitivi ng in Ikjc textu per g vel u denota- tum est. 3 ScverDicn. 4 Pro tirilicking, vid. sequens y^ig, i- c. yzing «intcllectum tuum», mentem tuam», cf. cag. (jaO*. 5 Sagincing' ((cogitationcm tuanm. ° I. e. O/ tur. 7 Frecjuens usus conjunctionis /■//// indolcm lni,^uarum occidenlalium, utpote romanarum et germanicarum redolet. ^ Kaygirsang, cf. cag. /caj7cur//ia/c «angi de re aliqua». 9 I. e. /cay seni ((C[uod te». '° I. e. barcedau. " Kciresiinguc ((proximum tuum». '^ Kendingni ((te ipsum». '3 Cf. \ia/.. jaza heidineu apud Balint ((kaz.-tatar nyelvt.» fasc. II. ])ag. i^cS. ^ Cag. &4-^J. '5 I. e. c/iati/icta. ^" Cag. yM (J^UJf LL. '7 Congu/l)i/c. '^ ((Consimiles sunt (martyribus)». 'i* ((Magnitudo», cf. cag. ///// ((magnus» et uiguricum u/-ani ((glorificalio» (v. Vam- BERY ((a torok-tatar nyelvek etymologiai szotara», pag. 26). II* 164 anca tencreri ani artnch sougey (.) anig ucu sounup tosina' kerek. 01 tosmiluc" bu gehanda kizchadur. Anis:^ ucu bisga tengeri be- rir hormat (,) sownc^ (,) egiHk (,) kaysi hec tugenmes • : • ■* \^Pcig. 124 Codicis] Cristus alay ayti keleppenlerga. (:) barugis(,) corugis^ papaslarga.^ol sosin Cristusbugu aytir barce iasuklarga.(,) kim kerti kelepenler tengri allenda.' ugrenmedi kizi kelepede (,) necik tengri ugrenir dage fristeler iazukle kyziden. neme ioch dwni- ustinde^ necik^ iaman sassir, (,) necik sassir iazukle gan tengeri alleda. Ol nizan'" taparbis bitik icinda (:) bir kez bir algisle kyzi iolga bardi (,) bir friste anig bile bardi azam bolup. kacan ioldan barirlaridi, utru"bir kyzi ioluchtu^^^iegifMage astri corkK kyzi(,) kacan frizte ani irachti'* cordi (,) burnu tumalede'^ (,) ioldan irach kacti. kacan ol kyzi azti'*^(,) ol friste ekince keldi ol kyzi katinde. andan songra bir kelepen kyzi kekli (,) astri murdar'' sassedi (,) ol algish kizi (,) kacan kordi ol keleppehi (,) ioldan ^ Forma reflexiva verbi ^i/Lo\Lj' opati». - I. e. tuzDiiiliik «martyrium». 3 Mendose scriptum pro soiviic. •* Scriptores secundae codicis partis majora textuum capitula si.^^^no ■ : • , enun- ciata autem, eorumque membra puncto in ipsa linea posito distinguunt, haec tamen distinctio saepe desideratur. 5 ISIendose scriptum pro kdriitigiz. ■^ V. apud Matth. : «sed abi, ostende te sacerdoti» (cap. VII. v. 4). Quod ad vocabuluni kelepeit, cf. turc. or. kele^tbeit et verbum kele^imdk. 7 Cf. cag. alin «ante», «in conspectu». ^ I. e. dwnia ustu7ide. 9 Proprie anca «tam», cui in sequenti enunciati membro nccik «quam» re- spondet. ^° I. e. p»LiaJ. " Uig. dtrii «contra», e. g. otrii ketmdk «adire aliquem contra», cag. iJtiirii, otrii idem. ^^ Cf. cag. jolukmak. ^3 Osm. jigit, turkom. jegit «iuvenis», «heros». 24 Mendose scriptum pro irachtan. '5 Cf. kaz. tomala- «obstruere». '*' Osm. asmak «transgfredi». '7 Pers. xOy/: "impura, sordida res». i65 ka^te (.) ol fristc sownup karzi' bardi (,) ()pti (,) kuctu" (.) ol keleleppem azti (,) ol algislc kyzi ekince kcldi ioljjja friste ka- tinde (.) ol ky'si^ soskidi fristaga (:) ne kyzi sen (,) burQ kekb corkH ie^it kyzi (,) sen burnung tumaladig (,) ioklan kaztig (.) kacan bir murdar sassi'* kyzi keleppen keldi (,) sen karzi bar- dig (,) optig (,) kuctig,' andan friste ayti ol algisli kyziga (:) ol korkli kyzi (,) kim sen kordig (,) ol kensi^' iasukindan astri iaman sassir. anig ganc tengri allenda koptcn (Udi (.) ol et ws- tunda^ keleppen (,) anig gane astri aretur^ (,) dage iaczi ygir^ tengri allenda. Men azam de dolme'" (,) men frista me. anig ucu keldim corgusma saga (,) necik sassir iasukle gan tengri allenda (.) kacan frista ol so'nc ayti (,) ancak" koriamadi. Are Paulus alay aytu. (:) kacan kysi agisibile'^ iasuchin aytsa(,) andan gane are'^ dage algizle bolgay. | "* Tetic'^ Salomo alay aytir (:) kim oz iasuchin iazirsa (,) alay bilingis (,) kim ol tcngri ioluna ainalamas"^ (.) kim kensi iasuchin aytsa (,) ^ Cf. kaz. kars'i c'ikniak. - Kaz. koc-. Alia manus litt. / in ti mutavit. 3 Alia manus litt. z suprascripsit. + Scriptum pro sassir, 5 Alia manus optu^, kuctug in optig /etictig mutavit. 7 «Carne», proprie «super carnem». ^ Are tur. 9 Cf. cag. ij «odor». ^° Mendose scriptum pro (ingi'iliuei! . " «IUico», cf. koibalo-kara-asicum aniok idem (VambkrV «a torok-tatar nyel- vek etym. szotara», pag'. 31 j, cf. etiam uig'. ana «nunci>, cag'. en.a/i, ini(/i idem, hung. ini, inic ii.&qc&i> . '- Alia manus sec. litteram u in g mutavit. ^3 Voc. are, quod in secunda cod. parte saepe occurrit, sanctum vel purum significat, cf. uig. et cag. arik «purus», altaicum arii idem, cuv. ira «bonus«, jac. ar «optimus» (Vambkry I. c. pag. 128). '4 In hacce pag. c-odicis linea verticalis vice puncti saepc fungitur : primum post vocabula o/ a/gis/i kizi io/dan kacte apparet, postea autem ad enunciata eorumque mcmbra separanda usque ad Tetic Sa/onio duodecies adhuc posita est. '5 Cf. cag. /a/ik «bincerus», «honcstus». " Cagf. ajna/aniak «se delectare». i66 aitchanda songra koysa (,) tengri ani iarlgagey/ Egirbis aytsak iazuksus bis (,) kcnsimisni aldarb" "" dage kertelik^ bizda ioctur. egirl)is iasukimisne kcrti congulbile aytsak (,) kim tengeri oen- Qda'* oltorur' (,) tengeri kuzludur'' dage iarligancludur bisim iasukiimus bozatma dage barce iamandan aritma.^ leronim"' [/. e. alay aytir] iazuchin aytmasa dage wt tumasa^ (,) kimese'^ (,) bolmagay are. Are Ambrosius aytir. (:) necik iara'" iacsi bohiias icinda temeri" cikmaince'^ (,) alay iazukle gan saw''' bolmas (,) arin- mas'^ iazuke cikmaince. Way sen iazukle kizi kimsen iazukung" e bu dwniada bir kyzidan iazzirrisen. iaksi biHrsen(,) kim ol ge- handa iazzinmas'^ sen \Pcig. 125 Codicis\ via tursen'^ bir kyziga kenzi iazucin ayt- maga (,) anda ne viat'^ bolgey'^ sanga ol koni'^ iargici allenda. (,) kayde iazuchi gezitkayler''° koctagiler tamuchdageler. ^' anda bol- " DHT 3.fS71 n"tl!21 n:S^: ih ryiril npSp (Proverbiorum ]. cap. 28, V. 13). ^ S}'!!. is posterius suprascripta est. 3 «Veritas». * Uig. et cag. ong «ante», «in conspectu». 5 I. e. ulturur «sedet». ^ Mendose scriptum pro kuzlu te^igeri dur. 7 Bozatma et aritma formam inlinitivi efficiunt. ^ Fortasse iitiiumiisd, cf. kaz. iitefi- «supplicare». Prima syll. etiam uit legi potest. 9 Cag. kif/ierse «quisquis sit». ™ Osm., kaz. et bosniacum yarc/ «vulnus». ^' Cf. osm. i-yyO^ «spiculuni". '^ Kazanice cilimagiini. '3 Kaz. sau «sanus», «integer». ^4 Kaz. ariulau-, cag. arilma/i. '^ Cag. ^iL<'*»^L3 «occultare». '^ I. e. uiatursen «pudet te», kaz. ojat-, altaicum ujat, ujatin. ^7 Alt. tijat »pudor». ^^ Mendose scriptum pro botgay. '9 «Justus» vel fortasse «carus», cf. jak. t^iiiidii, altaicum tciindiit/ (v. apud Vambkry 1. c. pag. 100). 2" Mendose scriptum pro iazuc/iig f z=jazutcii/gj ezittcayter. *' «Entes caelestes et infernales». 167 p^ey' sanp;a iilii viat (lap;o kerti viat (,) olwm viat,' ol viat nemeda holuschma^ey sanga. (,) erkh erksis tamucka har<:]^aysiz (.) Are Augustin ahiy aytir (:) iazukle kizi (,) kim tiler kensi iazuchin aytma' (,) necik teno^ri tiler da.e^e senip^ ii;ane arin.G^ay. an,u;a kerck tort neme (:) huru kayjjjirmach kerek kirti cono;ulhile kensi iazuchuo- ucunT* (.) ekince tilig hile aytmaga^ (,) ucunci erkinhile iazuchni koymaii^a. (,) tortwnci ne kim^ ata^ aytir (,) iwskun^ tutmajra. Amhrosius (:) jachzirachtur'' huddwniada'" erkihla" iazuchni aytmaga tamuchta dagen kerti iar guda'^ kuc- hle aytkince. kim hu gehanda iazuchin kecik tirse.'^(,) tamuchta hocku"* urmachhile aytirgay (.) ol anga nemede boluschmagay. Sen agirich'^ kizi (,) kacan iaragne''' hakimga aytma- sag (,) necik saw holgaysen. Anig ucun aythil ataga (,) kim senTg ganinga hakim, senig agrichyn''' (,) senig iazuchyn.'^ viatmagis'^ manga iazuchigis aytma tolmachile (,) kacan men til hilme'°(.) ol tolmac andi horcluc^' ol iazuchm iazzirma (.) ^ Bolgay. ^ «Pudor mortalisi). 3 Pro ayt/naga, cf. formas inf. bozatma et a?'itma pag. praecedentis. ■* Mendose scriptum pro uam. 5 «Confessio oralis». ° «Quidquicl», cag. ^Uu^^^AJ. 7 Sacerdos, cui fideles peccata sua aperte et ingenue confiteri debent. ^ «Per centum dies», i. e. ^^y s^-i,. 9 «Melius est». ^° Bu diiniada. ■ ^^ Erkibila «sua sponte». '^ I. e. iargada, v. cag. jargii «judicium». ^3 I. e. kecik etirse «parvi faciat». '4 Fortasse falso pro hoskun «vehemens» scriptum, forma enim ^' litterae c similis cst. '5 «Aegrotus», cf. cag. agrig «dolor», osm. agri, bosn. agyrmak \Aem. '^ I. e. jarangni, ng (n) enim saepe per g denotatur. '7 Agrichyng. '^ Jasuchyng. '5 I. e. viatmangis «ne te pudcat». — u initiaU' hic et in sequontibus per v denotatur, cf. altaicum ajat, rag. ojat «pudor». ^^ Jiiliiieni «nescio». ^' I. e. Borltic tur «oljstriclus estn. i68 necik ata. kim tengriden korchsa cla,2^e kim congulbile burim sagazlasa' (,) necik viat bolgav. kim ani buru sagizlasa (,) ol vialmas tohnacbile iazuchini aytmaga. kehr^ aynada^ (,) aytin- gis kensi iazuchugsne. kim aytmasa birsi a^-nada (,) me tiPmen* ezitma. Barce kyzi borcluc oructa^ iazuchin aytma dage tumahna. kim liar gilda'' ametinese^ (,) ol tengden dage papdan ka^^giz- hi(hir. kim iazuchsus kerti conguH^ile tengiring iecesin^ alsa (,) angay'-' bolgay k(")cdage tugemes'" tirihk (.) Paulus. (:) Kim iazuchbile dage ariksus conguU^ile tengiring iecesin alsa (,) ol saginir (,) emdime areme" (,) ol bihnes (,) kim tamuchung otun aldi dage tugemes ohvmwn aldi.'" anig ucu iaczi kengezzingis conglugisble egir'^ dage barisse''* iazuchugus aytingis (,) iazzirmangis. kym bihp bir iazuchin (,) tengiring lecesin alsa. (,) anga iaczirachtur (,) ilan'-^ alsa kensi agisna'^. ol ilan boyna iamanhch etse (.) ganina ete almas. (,) bassa''' tengri iecesi boyn ganin oldurur = — - Mendose scriptum pro sagizlasa, cf. altaicum sagis «mens», intellectus». ^ Mendose scriptum pro keliiigiz. 3 «Die Veneris», vid. voc. ayiia in calendario cumanico. ■* «Non (magnopere) desidero», cf. cai,''. ^iJLcJv.AJi «optare». «desiderare». 5 Cf. Cag. y^y^. ^ I. e. hc7- gilda. 7 Mendose pro ani finiese «ea reticeat», cf. cag. fifig/a/>iak v. tiiigliimiik «silere». ^ Fortasse pers. ,-Xj «unitas», «concordia», quae vox id quociue significat, quod •/.o-.vtovia «communio». Paulus apostolus in I. epist. ad Corinthios cuchaiistiam communionem sanguinis et corporis Chrisfi nominat (cap. X. v. i6). y Mendose scriptum pro aiiga. ^^ Tiigcniiies «aeterna (vita»). ^' Enicfi inen arenien «in praesenti purus sum». ^^ Paiilus de hac re ita dicit «nam qui edit et bibit indigne, ipse sibi judicium edit et bibit, non discernens corpus Domini» (I. Epist. ad Corinthios, c. XI. v. 29). '3 Egir h. I. elliptice pro «utrum peccaveritis, annon :■» usurpatur. ^ Cf. ca.t,'-. ^^^.^- ^5 Osni. ij^^., ^3iZ. jilan «serpens». ^° Agisina. ^' Cf. kaz. basa, uigur. basa et basa, mongoi. basa, baha. 169 O sis barsinjj^is iolcl.in barirsis (,) kelirsis. tanif^is' da ko- rwngis. (,) barmu andi kyn^ (,) necik mcni kinnym. ol sosin xpc bu^u kyckcrir dajjje aytir chacdan barcc cstianlarij^a^ a,ni<^ ucu kerectirbis'* cstusbile tosme^ kim cstusbile tosmese, ol ten- ^irnin^^ kwtovden" kopden kemizzildi' (.) [Pirj:^'. 1 26 Codicis\ Anio^ ucun bupju dage bu ay'"' bisga^ (:) saginmach kerek xpc'-' me'° kimlarin" dagaen olwmnwn'''. kim ol kyiie (,) ol olumni saginma tilese (,) ol cstusni"^'^ sagittin''^ ne dan"^ cstus tosdi. kereckirbis congul kosibile ba" keybis (,) gigay- bis (,) coplegaybis birge (,) kultebegni"'* baglagaybis. Ol sagittan'^ conglumis iangay tengirnig sawmacHkina. Dage ol sagit.'^ bolgay ' Cf cag. et osm. tan'iniak «scire», "intelligere», hung-. tanuliii «discere». ^ Cf. cag. ^jVAi «cruciatus», hung. kin. 3 Cristia n la rga . ■+ I. e. kerectir bisgii, vid. pag. sequenti kereckirhis. 5 In infinitivo. ^ «De Hbro viventium», kiitovden mendose scriptum est pro kittovinden, cf. cag. CJ«J"«.5 «registre royal» apud Pavet de CouRT., vid. psahn. LXIX : in'^!' !|;;2ri3'' '^S D''p'''ll^ DJ/'1. D^H ^ISPXS (versus 29) «deleantur de libro viventium, et cum justis ne conscribantur». 7 Fortasse a pers. jS derivatum, cf. pers. ^jcX./of s. lO^^jJ ^ «deminui», «deesse». ^ «Ille (nempe Christus) dicit nobis». 'J Totus hic textus ab initio paginae usque ad oralioneni dominiiam meu(bs scatet, cjuamobrem mirum non est, nomen xpc in constructione directa loio liaud Cjuaquam idoneo occurrere. '° I. e. incni/n, cujus abbrmiaturain n/c lector quidam ob nomen praecedens signum geniti\i existimans in formam ii/g i^ermutavil. " Mendose scri]Mum pro ki///ari/// . '^ Mendose scriptum pro ('>//'/////'////. "3 Fermam accusativi lector quidam in genitivum mutaxit. '■* Mendose pro sagits/i// «meditetur» scriptum esse videtur, cf. cag. S(rgii////ak «meditari». ^5 «Quomodo». ^^ Kaz. kottd «merges», kii/ta-lia// «fasciculus spicarum». '7 «Hac cogitatione», cf. akaicum sagis. '■^ Punctum ialso adscriptum est. ani kalkam' barce iecler^ allenda (.) ol sagitlar (,) kim cstusni tii- telar (,) kina'delar dage oldurtiler (,) ol sa^it oltur^ ki(ni)hir. (,) buladolar^ swnular-"^ (,) suruclar osge sao^it (:) " ne bu]e^ tutular. ysv fanarlarbile^ (,) ciraklarbile'-* ne bule ani ysdediler'" bachcada. (,) dage kensi kagisse." (,) korkuki (,) titeremec. kensi ialbarma- chibile ol sirtwstu" de olmeti. (,) dage kensini canH teri friste kehp owtiti'-' dage kerec busga'^ sagizlamaga (,) necik ol duz- manlarne'^ utru bardi. (,) dage bir soz bile barcesi iergsi urde. ekinci birdi alarga kwc (,) alar ani tutular (,) necik iudas opti dage guhutlar ani tutular dage bageladilar"^(,) ingacna '^ (,) bo- yuna urdilar'^(,) necik eltiler ani tort iergici"' allenda Annas (,) ' Alendose scriptum pro kalkani, vid. ^LaJuJ « scutum». ^ «Infortuniumi), cf. chivaicum jek. 3 «Id est». •* «Vexationes». 5 Cf. kaz. sungb «hasta». ^ «Meditatio alia». 7 «Quomodo», ?7e bule mendose pro fie bile scriptum est. *= Osm. «^, graecum -iavaoiov. y Cf. kaz. cira i. q. germ. leuchts^pati. '° Cag. wLoULAvjf «inquirere», vid. apud JOANNEM » — — — venit illuc cum laternis et facibus et arm.is». " «Angpr», cf. uigur. kokuz, kukuz «itristisi), altaicum kaksal tdangvidus», vid. Vambery 1. c. pag. 8i. ^^ Constructio defectiva est ; hic versus in evangelio secundum Lucani ita sonat : «Et ipse constitutus in angorc intentius orabat etc» Si7'fzvsfu — sirf iistiin «super montem», sirt, cag. uy*.A»u/ hic dorsum montis significat, cf. etiam hung. szirt, vid. in evang. secundum Lucani : « — — profectus more in montem Olearum — — — » (cap. XXII. V. 39). ^3 Luca, cap. XXII. v. 43. Quod ad verbum (kvtimcik, cf. cag. ognuik «de- tergere». '■♦ Mendose scriptum pro bisgci «nobis». ^5 Forma accusativi loco dativi occurrit. ^^ Mendose scriptum pro bagladilar. ^7 Cag. ^LCol «mentum». '^ Cag. 15^)5') ''^^^- ^■''" «caedere», vid. apud Marruni «Et coeperunt riuidam inspuere in eum, et obtegere faciem ejus, et colaphos ei infiigere — — — — » (cap. XIV. v. 65). '9 Mendose scriptum pro ^i»eX.xL> «jude.x». Kayphas (,) Pylatus (,) Hcodes dagc nccik ani tikma,G;a' haj^la- dilar da.u^c cihuchlar (,) kamsilar" ani katte-^ urdilar (,) nccik payi^^amhar a}'tir. Tahanindan tchessina degri hec hi^itiin iocli (,) a(H^ (,) tcni l)arce iaraydi. tukurmak (,) kamizlar'^ (,) orkenler'' (,) cliac clia(kd, cf. cag. yiijXay, — »Ajb>. v. —.O*.::^, jacuticum cokocai. 9 Cf. cag. lXaJI «manus. '° Cf. cag. lvLoj^ «frangere», «interficere». " Oratio dominica, ut jam in prolegomeni.s 'annotavimus, charactere nitido et a praecedenti ejusdem paginae scriptura multum diverso conscripta est. ^^ In hocce textu diversac litt. a et d formae apparent, utpote a, a, a. pro c?, ?e, a, a, «. pro d. '3 G pro 7ig. ^+ N pro ng. '5 Mendose pro koctd scriptum. '^ Ipse scriptor vel corrector quidam /?i in // mutavit. ^7 Cag. viLo «malum)i. ^^ Cag. ^LoLujAu «tentare». '9 Cf. cag. ^L/oLcji' «impellere)) et ^L:^«x»i" «puppa, quae per manum invi- sibilem ad facetos motus impellitur)). -■^ Cf. catr. kutkarmak «liberarc». Sounclu' bolgil maria (,) sowrgamachbile" tolu sen. bey tengri senigbile.^^ barce katunlar arassinda"* algizla^ sen. dage algizle iemiz senig kocsui^de^ ihc chpc Amen. \^Tcxiiun orationis doniinicac, qualcni cx rcgistris oppidi Kitn- Szcnt-Miklosicnsis novimus, jani in pj'oIcgoincnis protulimus. Xiinc id tantuni nobis rcstat, nt ad dupliccni tcxtuni cuni. niclius cxanii- nanduni alias quoquc vcrsioncs cjusdcni tcxtus turcicas profcranius, qua dc causa in Jioc cxcursu vcrsioncin cjusdcm orationis kazani- cani, altaicani ct osniaiiicani adscrihcic nohis placuit. Eccc tcxtus kazanicus sccunduni Matthaeum : Ej kiiktage Atabiz, danni' bulib torson isemen sineh (?) kilsen patsali^-ih sineh (?), zirda-da kiiktageca bulsin irkeh sineh (?). Bogon kthinek ikmagebezne bir bezgii. Boriclaribizni kicer, bez-da bezga boricli bulrannar;-a kiik. Bezne aldatir;-a irek birma, zamannan kotkar bezne. Sineke patsalik, kiuat, ololik-ta, ;-umerdan /'umerga. Amin. V. Balint ,,Kazdni-tatdr nyelvtamilmd7iyok'-\ fasc. III. pag. X introductionis (Pcstini, iSyy). Textus altaicus secunduni Lucam; Kan kudai Isus Kristospilang pdrilgdn niurgil sos. Ai tangaridagi adabis ! ading saning alkalsin ! kandighing saning kalsin! kanip tangarida anip jarda-da tabing saning ^ Vid. apud L^icaui : «Ingressus igitur angelus ad eam dixit, Ave, gratia dilecta : Doniinus tecum est : benedicta tu inter mulieres» (cap. I. v. 28), secundum vrrsio- nem hujus textus turcicam : ■y^^'» [^ \Sjm p»^iLw }iS^d^i<^ <^»yjS XaJ»! LX-i.A^5 * ^^wwu tl>vLyo SwXa-wM yXjyyC. jj nXXJ-Mj ^— >x 5w5 L (j^^^-M cijLaAJI vid. editionem 1'aris. ann(j 1857. Quod ad formam .soiiiiNii, cf. ca.L.;". sii/iiiic. ^ Cf. cag. (^^_^Lc.»J«-w "donner, conceder» apud Pavkt de CouRl. et glossam (jL£v«.J«-u; , quod \'a.MI!KRV «donativum» et «demonstrationem amoris» interprelatus est, vid. 1. c. pag. 150. 3 ]Iic (juoque iig' jjro ^' denotalum est. •* Pr(j ura.siiida . 5 A pro e scriptum est, quod ultimum, uti jam saepe vidimus, haud ita raro pro / (i. e. /) usurpatur, v. sequens a/i^-is/c. ^ Koibaio-karagassicum /■i)/-sii, (i^ag. /cij/csii/c. 7 /Jaii ((gloria» daiiiii (igioriosus)), vid. in glossario prof. B.VKINT sub littera d. polsin ! kunda.4;i azihisti piiii;un piska pari^in ! Pis kanip alimdu- laribisti pozodop jadihis, anip can pistin<4' aliindaril)isti tastag- hin! jatkiiri^^a pisti kidirhai^in ! jamannanf^ pisti aralai^hin. ! x\min ! V. RAr)LOFF ^J^robcii dci- l olkslittcratur dcr tiirkischcii Std^nme Siid-SH)iriciis'-' 7\)in. I. poo: igj. Textus osmanicus sccundum Mattheum: ^^ 5c> J5^5^ ^f sOo iUwof ^:SXaj tidStS C;k>fj./c (^•,-w.Aj viLjyXXo ^ ^^MiJ,S ij/^iXiijo dL*-u;f yoLjU J\js>-J>\ Xjfeif ^W; * NjJ-CwiLj 5yAj!if«f yXzi^y.^ SjJ (^^^ W ^ ^'"^Vj-^ ^^-LwX-Lj * ^^^«Ax^f v(AxAau ftXjf ^'y^j cy \tXs« icjfcAXo (v)j-=7» )L^)5-* lO^^rT^Y-**' ^V^ L/of ^4-V.f \\ cditionem Paris. (anno 1857)]. \_ddo\ I2J Codicis^^ No ( = nota) q ista dicto /ar addita vbis r (i. e. vel) noibs 1 pnoibs ul participiis i qu°ciiq casu. 1. tpe. 1. mo' tminatibs in a ut baga.' facit pliiale numerii vbi gtia ut kisi est ho. s (= sed) kisiler sGt hones. Tis e ( = est) dens s tisler st ( = simt) detes. exeplii st ( = sit) vbo tatlar^ e gustat. s. tatlarlar est gustat. hoc tatii e itelligedm soliTi i verbis ttie psone qa ( = quia) pma et soda ( = secunda) ht ( = habet) alia regula sicut ifra dicet ( = dicetur). No q ista dicto asru facit suplatim tam in noibs qua T vbis p ponedo ( = praeponendo) ea. sic ( = sicut). v. gtia ( = verbi gratia) kara. e nigru. s asru kara, est nigerimu. et tatli e dulce s asru tatli e dulcissimii. et sic es ( ? de) vbis ex"' ( = exemplum). titlerinc e volo s asru tile^in e mag ( = magis) volo et so:zlerm e loquor s asru sozlerm e multu mag loquor et sic s (de) oibs ( = omnibus) alijs vbi*s et noibs Tfallibilit — No q ista dicto, j-ac. 1. dico rec. postposita noi poitiuo ( = nomini positivo) facit copertii ( = comparativum) sicut hic kara ^ «Vel tempore vel modo». ^ Cag. et kaz. haka. 3 Cag. (wLoLjLj, (VLc^LjLj «queritare», in glossario prof. VA.NUiERY «zu sehr suchen», herumwiihlen», «choisir avec trop de zele», cf. etiam ^^L^jLj, 1/4 e niger. s. cararac. e. nigrior. kaili e durus. s. kattirac e du- ] rior. tuz e rect s. titzrec e rectior qu (= quum) aut debeat adi. | rac. vl rec. n (non) e regula firma' i No q ista ciicco. kibi addita alicui noini denotat aliqui^ ,i (sic !) similitudine vt tongus e porcus s tongus kibi e sic^ poro ^ N6 q ista dicto ci. addita alicui noini fac ( = facit) nom ' maistle ( = nomen magistrale) illius rei qua significat illud nom cui addit sic ( = sicut) vbigtia otnick e panis s dtmdkci e ille q ; facit pane cekni^ e paiius sed ccknici e q facit panu et sic de similibs No q ista dicto. lic : addita noini cocto ( = concreto) facit iliud absttu ( = abstractum) sicut vbi gtia eigi est bonu s egilic e boitas. kara e nigru s karalic e nigr^^to (sic!). bir e unus s ; birlic e unitas konu e iustus s konulic e iustitia et sic de sigis ( = singulis) 1' ( = vel) aliqu ( = aliquando) tm (=tamen) poit. j luc. ut lic. ^ No q ''"^ ( = ista) dicto niak. addita vbo scde ( = secundae) psonoe (sic !) Tpativi ( =imperativi) modi facit nom drivatm nom at ( = autem) derivatm apello illud q descedit a vebo. sic ( = sicut) comestio a comededo bibito a bibedo oro ( = oratio) ab orado vbi ' Jam in prolegomenis observavi, annotationem suprascriptam satis superque demonstrare, quam paucam nonnullos scriptores codicis notitiani verae linguae cuma- nicae indolis habuisse, in linguis enim turcicis harmonia vocalium lex summa est, quae Vambkry docente in toto dominio Hnguae cagataicae unam tantum infractionem eamcjue in forma sujiirganiak passa est, cf. etiam siijiirgal. ^ I. e. alicuius. Siglum ' falso appositum est. 3 Siglum abbreviaturae h. 1. supervacaneum est. 4 Cf. cag. ^^UjCjS», quod VambkrY in glossario suo «ein weites Winterkieid», idarge haljit d' hiven) interpretatus est. I\aimus turcice cuka, toha sonat, cl. hung. csii/ia. 5 Observatio claudicat, harmonia quippe vocahum iixam statuit legem. 175 f]^ti:i oltnr e secle s oliunuak e sessio. titr e stR vl surge.'s turuiak e stato vl surreeto et sie de aliis'' N6 q ia ( = ista) clicto. nid'^ facit itrrogacoe ( = interrogatio- nem) Ttpoita ( = interposita) psona Tt ( = inter). vbu et nom T oi mo tpe pa ( = in omni modo, tempore, persona) sic vbi gia ( = gratia) bilirsen e scis s bilirmdsen e scis tu tilersen tu vis s. tilernidsen vis tu et sic de alijs \_Pag. 12S Codicis'] No c] i'' ( = ista] dieto. sis addita alicui noi clnotat pvacoem ( = privationem) illius nois sic vbi gtia. bas.^ e cap ( = caput). s. bassis e sn ( = sine) capite. cl. e manus s elsis e sn manu. //5 e genu s. tissis e sne genu tis e dens s. tissis e sn dnte sic de alijs — No q ista (sic!) dicto. kesz. addita nuis (=.numeris) diiotat vice sic w g (= verbi gratia). bir e unu. s birkes e semel et sic de duobs tbs ( = tribus) p totu numeru Tfalibilit. No q d ( = de) aliquo vbo no ( = non) habel (sic !) nisi tria psona psetis idicativi moi nui sTgulaTs ( = tertia persona praesen- tis indicativi modi, numeri singularis) q ( = quae) sp finit (= sem- per finitur) T ( = in) er et p ( = per) sbtcoem ( = subtractionem) et adicoem ( = additionem) fit pma et sa psona ( = prima et secunda persona) et nuT ( = numeri) plris T q°lib m et tre ( = in quolibet modo et tempore) sic p Tfscptas reglas declerat. s anqm ( = ante- quam) regle ponaf ( = ponantur) pmo que ordine tenebo. ppona ^ In hocce textu punctum ad peculiarem praecedentis vocabuli distinctionem usurpatur. '"■ E. g. pag. 137 codicis : Az'c ki^iing soslemeki crur ku/i/is//i//g arazi "ave ! cujus loquela sonum argenti imitaturi) etc. Infinitivum verbi, uti jam in prolegomenis vidimus, suffixum i//aga, //liigii vel ///a, tnd efficit. 3 Scriptor hoc loco aUam quoque ejusdem suffixi formam /;// simul cum /nc proferre debebat. 4 V(jcabula textus interdum hoc modcj distinguntar, ut inter duo puncta posita appareant, qua distinctione attentio lectoris jam primo obtutu in vocabul;i ita scripta derivatur. i;6 ( = proponam). videdm e pmo q ifi ( = quo modo) illa ttia psona fit pma et scda. sedo ( = secundo). q m fit nu plris tto (tertio) q n'i va- riat p ms ( = modos) qrto ( = quarto) q mo^^^distigut p tpa qnto (sic !) i I vuU q m ista talia vba liut ne.c^ativa dico pmo q i'" ttia psona sic e tiler i. locjt i. scit 1 vailit sozler bilir harir fit pma p ista dictoem. men. addedo sic ti- i vclo loquor scio vado lerm sozlerm bilirm barirm et ca (cetera) e (? et) q men ide e q (idem est, quod) ego. Fit etia sa ( = secunda) p"a p adicoem istius dictois seii. q e tu tilerscii. i. vis sdzlerscn. i. loqris bil- \ scis .i. vadis 2 lirscji barursen et hoc itelli,L( tum (sic !) ( = intelli<2;endum) i pti tpe "dicativi modi. Sedo ( = secundo) fit nu plis. per istas dict- nes bis. i. nos, sis. i. vos et lar q fac spr pluale num ( = quae faciunt semper pluralcm numerum) vbi ga tiler i. vult s. tiler- bis e volumus sozler e loqt s sozlerbis e lotpnr. Sic e de sa ( = secunda) tilcr e vult s. tilcrsis e vultis sozlcr e loqt s sozler sis e loqmini. Sic e d tci ( = tertia) pa ( = persona) bilir e scit s bilirler sciut barir e vadit. s. barciiirlcr (sic !) vadut et hoc e itelligedii i pnti tpe idicativi modi. et no q ad maiore expssi- oem dnotada aliqdo pponunt et pt ponut ( = alic|uando praepo- nuntur et postponuntur) iste dictoes sic hic nicn tilerni. i. ego volo. sen tilersen. tu vis. ol e ille uii s"^ (unde ? dicitur). ol tiler i. ille vult. ol bilir ille scit et etia i plri biz tilerbis nos volum siz tilersis vos vultis In ttia p*'' ( = persona) no e coswe- ^ «Id est». ^ Interpretatio verborum cumanicorum latina, uti ex prolatis exemplis elucet. plerumque supra formam verbi cumanicam legi potest. 3 Fortasse un 5^ i. e. «unde» loco «unde». ^n tiul'.) q pponat tm siq vellet ppone posset dice ( = tamen siquidem vellent praeponere possent dicere) anglar' tilerm" (sic!) qa ( = quia) angler (sic !) e. illi. Tto ( = tertio) q m variat p modos diced"" e pmo (dicendum est primo) q m sint modi ipa"' ( = imperativi) so ( = secundo) q m idicativi q talis ordo reqrit.^^ ^Pcig- 1 2g codicis~\ Intelligo intelligis intelligit et plr intelligimus intelligitis intelligut anglarm^ anglarse anglar anirlarbiz anglarsis anglarlar no inteligo (sic!) angla- anglamasen man anglamas anglamasbiz anglamassis anglamasler ipto intelligeba anglar adam intelligebas anglar ading intelligebat anglar ady et plr intelligebamus anglar adik intelligebatis anglar adengez intelligebat anglar adylar anglamasedem anglamaseding anglamasedy anglamasedik anglamasedengez anglamaslar edy pito intellexi pto intellexisti intellexit et pl intelleximus intellexitis intellexerut angladim anglading anglady angladyk angladingiz angladilar anglemadim (sic anglamadyng anglamady ' Kaz. alar, kasgar. o/ar, turkom. ular, sed osm. anlar. ^ Mendose pro tilerldr. 3 Cf. cag. 07ig, atig «intellectus», anglak «intelli^g-ens», aiiglatmak etc, kaz. atig «intellectus», «atteatio», angna «intelligere», osm. idem, altaicum o/igno «redu- cere in memoriam» (v. Vamhkry, 1. c. pag. 56). IVg f ii ) in hoc paradigmate per duas litteras 7ig vel per siglum 9 denotatur, CODEX CUMAfllCUS 12 1/8 Optativo pito intelleram anglamis edi intelligere plqm (sic!) intellexeras anglamis eding intelligeres intellexerat anglamis edy intelligeret intellexeramus anglamisedik intelligeremus intellexeratis anglamisedin- intelligeretis giz intellexerat anglamisediler intelligeret anglagayedim j anglagayeding i anglagayedy i anglagay edik • \ anglagayedengez l anglagay ediler : futiLO intelliga anglagaymen intelexisse intelliges anglagaysen intellexisses mtelliget anglagay intellexisset £-////' intelligemus anglagaybiz intellexisemus intelligetis anglagaysis intellexissetis intelligent anglageyler intellexisset (sic!) anglamis bolgay ! edim ; anglamis bolgay ! eding anglamis bolgay ; edy ; anglamis bolgay ; edik ' anglamis bolgay edengez ; anglamis bolgey- ] ler (sic !) I ipra intellige angla intelligat anglasun ^///rintelligamus anglalum vl anglaluk intelligite iutcllitrat anglangiz anglasinlar (sic!) jnto intelligito anglagaysen intelligitote anglagaysis futiir" intelHga anglaim mtclligas anglagil i intelligat anglasun intelligamus anglalem vl ang- laleng intelligatis anglangez ' intelligat anglasonler (sic !) | 179 sic ct coiiictivo intellTem intelli^es intelliet intelligemus intelligetis itelliget anglasamedi anglasenedi (!) anglasa edi anglasah edik anglasengiz (!) ancflasaler edi (sic !) \Pci^. 130 codicis duabus constat coluiiiuis, in quaruni prinia paradioma pracccdcntis pag. ahsolvitur\ futuro"' intellexero anglarbolsan (sic !) ancora lenger^ aquilo intellexeris anglarbolsam (sic !) amplu kent tornakxi anglarbolsa anpbora (sic!) bardac anglarbolsak angulus bulun l mungus*^ anglarbolsangez angnus (sic!) koz^ anhirbolsaler (sic !) aHenus jat aUenor iat bolur""^ intellexerit intellexerimus intellexeritis intellexer't prito pfccto'^ intellexerim intellexeris intellexerit intellexelmus intellexeritis intellexerlt angladi ese anglading ese anglady ese angladuc ese angladungusz ese ansfladilar ese alius ozga annus yl antic abiska. vet eske anus kurtka.. olim ertegi anulus juzuk arcus. ja. arcu tedo. ja kurarm ^ Haec tota conjugatio in conjunctivo mendosa est, in omnibus enim tcrmina- tionibus illius formae syllaba 7-e desideratur. ^ Cag. augiasaug, angiasaHgzz etc, kaz. angjiasang eje, angnasag/z eje, o s m . a ngiasa idin , a ngiasa idin tz . 3 I. e. futurum exactum. 4 Perfectum conjunctivi vel rectius conjunctivus futuri oxacti. ■-• Pers. J^', '■ ^f^ ^ .4^. Glossam «aquilo» fortasse foDiakxi sequen- tis lineae interpretatur, i-f. pers. /Cs-^y^ «compressioo, complicatio» vel LAJ>J' «vortex aquae». ^ ^ Proprie «cornu alicujus rei». 7 Osm. 1^)5-5, bosniacum kuzy. i8o Gerit intelligedo anglar egec' ijinitu intellige anglamaga Secdm ista dclinacoem potes dclinae oem dclinacoem astrologus julduzci avarus kizganci avus ulu ata avuncul ananing agasi angelus frista anima tin ul gan animal tinle ianawar^ aquila kara kus ala hanat alapa caplatmak^ altii beyk accipiter karcaga aura mala yaman sakim (sic !) * amarus aci amarificor acirganurmen acetii sirke acut iti. acuo. bilermen^ asinus esek azimus kemec^ abscondit iasunmis kizlemi' abissus tutken aptus iarovli aries kockar^ (sicl) ars aP arena kum aranea bov^ ager tarlov vomer saban temir agricola sabanci aratura saban ieri area jndir'° ^ Hoc ipsum paradigma et in prolegomenis legi potest. - In prima codicis parte yafiauar, pers. )jj>-^ et j.ljLs» s. x«( tO^, osm. 3 Cag. capmak, capalamak, kaz. cab-, bosn. capabnak, hung. csapui «infli- gere», «caedere», csepelni «triturare», excutere grana frumenti», cf. etiam mongolicum capci et cibka s cipka. 4 Mendose pro salkin, v. cag. et alt. salkin, jak. salgin, mong. salki \\ sdlkt. 5 Cf. osm. dLoiJo. ^ Cf. hung. kovdsz, antiquum slavicum kvash, vid. MlKLOSlCH «Die Slavischen Elemente im Magyarischen» (Viennae, 1871) pag. 38. 7 Mendose pro kockar. ^ AI in Hngua uigurica et cagataica dolum, fraudem significat, cf. quod ad permutationem significationis gr. ]J-r,/avr, et -i/rr^, quae duo vocabula i. fraudem, 2. artem significant. 9 Cf. hung. pok. ^ '° Fortasse arab. ytXA^, pers. Jjol «mensura». i8i acLis ine. teme. cialdiiz amicus dost amasia. kuma' adusarius tusmen amigdalQ. badam ancilla karavas^ arca suduk'* arma sa^ot' aurora tane^ sara ascella coltuc^ aricalcum. lez' accidiosus : kahaP acusator (sic !) cakci aiaz^ serenu estas jain'° ver jaz autunus kuzim hiems k(es) " [P(ig. 131 codicis itcm duabus constat colu}nnis\ aper kaban'^ accidia gahalluk''^ aier salkun neglies. osal auster tengizich'^ invidus bagil kisi ' Pers. \jt> J'j^ «acus grossior sarcinis consuendis». Quod ad feme, cf. arab. jvt-j' «amuletum e.v capillis, lana et pilis camelinis», cf. etiam arab. pers. -xjL^j (suff. (^), quod ShakeSPEAR docente «brocade», «gloth of gold tissue» significat (v. VULLERS «lexicon persico-latinum). Cag. Lo y. i Cf. osm. ii,.f^ idem. ti 50^ + Cf. arab. ^.JOLo et ^Jj.tXA^. 5 Cf. arab. \Xlw «arma». Revisor ry lituravit, sed loco ejus / adscribere omisit. ° Osm. s^^^jjJii. 7 Kaz. Jiz. Glossa latina mendose scripta est pro «orichalcum». 8 Cf. arab. J.S\^ 9 Scriptor loco glossae latinae negligenter cumanicam scripsit. - Cag. ^b. " Duae ultimae litterae vix legi possunt. '^ Cag. ljLo, hung. ka)t, mong. goido. '3 Proprie «Hatus a partibus maris (— tengiz) proveniens», cf, Iiebr. ^ , quod in libris veteris testamenti Geseiiii) docente bis copulatur cum septentrione (ilSJi). c1. etiam arab. i^^J, quod cum |vJ derivatione conjunctum est. H Arab. J-^. l82 Balzamus balsaman bolus tovram ' botrus salkum"" bibulus esrikci^ balneu et ysy tepedus (sic !) buccella keseo'* till^ baptisteiii. lahan bitumen siris^ principium aval fidelis vl fidus inak'' vtus erdem moricratus (sic !) \ disciplinatus ) paciencia tozumluk obedies e legi toraga jogerdir- killihli^ ira opka odium kek vindicta 6c vindicator oc alguci habes tu materiam kerek jarov'° barmi respectu aar baca veniaHa pcca ( = peccata) kecer cakh jazik confiteor kunerme habituaco p exerciciii jtma'' exercearis idmalagil pdidit aygakladi'^ detractor vl suzurro (sic !) usah^i ^ Cf. cag. ^■Lc'«-C«j Cf. :-ag. eJUj^5^_. '° Cag. Ci^Ls «utensile». •' Cag. cJl4.Aj( «facere». '^ Cf. cag. , vLibf. '83 castitas boy aruvlihi uti(|uc ell)eti' (lifficulter jolap genetrix tuursj^uci vl tuurdaci illicitii haram licita hallal supbia octelik^ supbs octem'* avarus tamaker^ avaricia tama^ luxuria boy sokluki^ gulosus boguzgur cominutu usaldi^ kabul eter ratQ tenet joluiii kondcrgil sen- sovgaca tileganca bn placitu tuu scdm ( = secundum bene placitum tuum) sen busraganca (sic !) '° sin (? etiam) tu approbas job sanganca (sic !) " acceptavit bess''radi''' (sic!) manifestavit belgirtir'^ voliitas tilek [/// colnnina dcxtcra adJiuc Jiacc vocabula scquuntur :\ dabit ( = dabitur) berilgay ' Arab. iixJf. ' Cf. altaicum /////, osm. (lognink, doonidk., kaz. ///.'-, ///- «nasci», tiiidir «ge- nerare», t'iiid'ii-'iiici n. ag. -^ Cag. viljJLc^^f ninutilite)) apud PaveT de COURT. + (V^f «brave», (.violent» apud Pavet de COURT. 5 Arab. pers. vLxt» P «cupidus», «avarus)), osm. jSjuJiO . 0 — ^ Arab. «4J5 «concupiscentia». 7 Cf. arab. i5«-w «desiderium», osm. iVV-**' idem. '^ Cf. caq-. (j;^'LiJ «etre brisc)) apud Pavei' de COURT. Prof VAArBERY formam , •.l^jJL.CC.f proft-rt, cf. etiam , vLo^ilxo.f. Praecedens iisalici in forma ^ 5' P JiLw.f cum cag. ^-^VjLwJ convenit. y Proprie «viam tuam complana)). '° Cf. kaz. //iistcar «finire'), «pei-ficere», «statuere», «im]3erare», cag. /)ii.\7iiiJ-iiiat\ osm. /)(rscr?-//i(it' idem, cf. etiam formam cuv. pos, piis, quod cum cag. /xis idem est (Vamp.eRY, 1. c. pag. 200). " I. e. S(r/ig(r/iC(r , cf. osm. ;i*jL^ ; /r;/ id est, quod ka^garicum />//) «bene», cf. etiam mong. zo/) et verbum zo/)sijc — «approbare». '^ Priorem voc. (r loco alterius revisor adscripsit ; //css^iurdi i. q. /xrsrcrdi. '3 L revisor adscripsit. soimdirgicim ' paraclitii (sic!)'' illictingvis^ sprevistis kossigi'* vl seyr^ dictator (!)^ tesinf^ etti (sic !) dictavit kayma kerekimizda utru kelgil^ [Pa-g. I J2 cod. duabiis constat colii7nnis\ tengrini sovgil bar^a ustunda "^ differetia tafsanyt'^ No piures nom dei tui T anu ol kelgali vT ol kelgadan ( = in vanum) beri postquam ince (Pincessit) tengrining ati bile anticmagiP° vl conglu'^ mahsit Tteto"^ Sanctifica sabata eygi keycga'^ konemizim'^ ulu kunni avurg'agil'' boTs Tdumetis d su'^ delectatus ' Cf. cag. sujuti7ndk et suumdk, kaz. sojun-. ^ I. e. paracletus», graece -apay.Xr,To: «advocatus», nimirum «spiritus sanctus», vid. apud JOANNEM : «eg-o vero rogabo Patrem, et alium Advocatum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeterum : «Nempe spiritum illum veritatis etc.D (cap. XIV. v. i6, 17). 3 Cf. kaz. d/dk «vituperatio», d/dk/d- «vituperare». '^ Cf. osm. ^rSXx^fciJ «cursor». s * ^ 5 Arab. wLm/ «is, qui incedit». ^ Falso pro «cursor». 7 Mendose pro tesnif, vid. osm. viL»^f *_ftA>LciJ". ^ «Quum domum redibimus, obvium nobis te da». 9 Vid. te.xtum decalogi Mos. II. 20. V. 5. 7. In hac enumeratione praecepto- rum sec. decalogi mandatum, quod in versione altaica ita incipit : pofina ca/u tur- ghuspagiiin / (Radloff, tom. I. pag. 192), desideratur, ultimo autem loco sec. fesu C/iristi mandatum «diliges proximum ut teipsum» (Matt/i. XXII. 39) legi potest. ^'^ Cag. JL^jSof o«.jf. ^^ Revisor loco g e.xpuncti / suprascripsit. '■ Mendose pro arab. O^AjyoAJi scriptum esse videtur. '3 Falso pro co?ig/u vl mahsit. '■♦ I. e. arab. tX-OJi.o v. J»^iLo «intentio». '5 Cag. viLyj5^ s. dUi^uhabit» apud Pavet de Court. '6 Vid. cag. JUib^ '7 I. e. «bonis indumentis delectatus sum». i85 atantrni ananc^ni hormatla^il 1^'isini olturmagil ogur bolmagil hersek bolmagil jalgan tanihlik bermagil ozga kisining nemasi suhlamagil sevgil sening karidasin sening kibi kuezlu^ bolmagil supbia konvci'' invidia opkelmekci ira ermcec" accidia kizgan^i avaritia boguzgur gula sus hersegci^ luxuria sus cakuci accusator (sic!) bolmagil cocupcentia suklik utile azihle kovsi ptus ( = pectus) aziki bar utiHtatis est azihga teyptur' pvenit afferas teyskiP nega tabunirsen ad q ( = quem) adoras essirgagiF qpatiaris (sic !) seni essirgerme qpatior te (sic !) essirgaredim conpatiebar variatus torlendi® oz oziindan (sic !) tuurdim dey dek dep^ drust tegridan (sic !) de veo 5o ( := deo) altinda vl jargulan" ' Cag. cJUaaj. ^ Kaz. tejes-. 3 Uig. keveuz «superbian, hunt,''. kevely «superbus». '^ Cag. cAaj^, ic^*^ «invidia». 5 Mendose scriptum \iXO e?'iiicec, cf. kaz. /Wv/rci/' idein, cf. etiam bung. )'eiiylie. ^ Fortasse pers. S)>^^ v. arab. (j^ycs., cf. osm. xXowS». 7 Cag. (jihAJwwuf «miseratioD, «misericordiai). •,Ui^J >^ ^ Cag. ^LoJJnjJ" «broder des figures» apud PAVEr "de CuURT., ^- «sicli umstricken», «etre pris dans un filet» apud Vambkry. y Dek, dej ob causam alliterationis simul cum dep memoratur. Dej in dial. chivaica i. q. dek. ° «Sub judicio ejus». dbitor udakci' kuvnci invidus erseklik luxuriosus murratlic^ ide \_Pcig. 133. hacc iina intcrjcctio legi potcst P^ a aleluia \Pag. 134 ct 133. non scriptae sunt] \Pag. 136^] Ave iehu /pe benedictissime i et i i salvator meus [Pag. /J7] Ave ucmakning kabagi tirilikning agaci jemissing bisga teyirding ihne kacan tuurdug"* Ave Maria ki bisga tuurdug bu gf anda ani kim tengri tuurur p°8^ necik aytipturur desideriu p (.- per) Ave kiz kim kusanc^ oza' clamasti kickerip se tengriga gram (= gratiam) adepta audita es soywrgatip isittirding univisti sosni tenga (sic !) biriktirding^ ^ Cf. ca.i^-. C/fk^»'. Si.q^lum super/in voc. «(debitor» vacat. - Cf. arab. t>^ nlibidinosus", S\>wO «perditus». •' Specimina litterarum, quae in codice nostro occurrunt. 4 Octo et septem syllabis compositae stropliarum partes in una eademque linea sunt scriplae. Talis stropharum constructio in quibusdam hymnis latinis, usum obtinuit. 5 I. e. «propheta». ^' Uiguricum koziis, cf. etiam knsiiiiiak «desiderare» (vid. apud VAi\ri".KRV in glossario uigurico). ^ I. e. «verbum in corpus (/ciigii loco teiinigii) tuuin recepisti», cf. cag. Ave Maria t^aninij^ni jaruti ata nuri' juzuninc^ jariklihinde saliit 2 bisga teyir onglik msa^ , dom es ' Ave tengrining sen ovi refugiii jazuklining siginci ; ol kiittulur 4 ! sanga kim kertlep^ | refugit kim siginir jek tusmade'' • ! Ave ^pcning anasi nre infirmitatis medela agrikimising^ timari ' , sana ] agriglmisni ongatgiP i mesticia discede (sic !) 1 kaygimisni se targat(gil)^ ] Itmu (— 'intimum) ' Ave Maria icrihing sortitus ac tengri tintir'° asa ha boying barcalarda artuk are seni tabubtur ha sili" j CJLo*»jlCj>jo vel fortasse «secreto confabulata es», cf. cag. cJL>OjjJcXjwAJ \«.a*/ j apud VAMIiERY. ! ^ ((Illuminavit patris splendorn. , " ((Salutaris». j 1 3 Arab. p»LcCkX) „ndor)), vcl quod mihi probabilius videtur Jl/css/ds ; oiigiik «salutaris», cf. ca^". ^wLovLXj.f ((cx morbo convalescere». 4 Ol /<:nffu/ur loco fc/ni cxpuncti alia manus annotavit. 5 I. e. ((certo». ^ Osm. , .v4.Xw.i3. Cf. praecedens niig///c. 7 Ca,(,^. ^J.Xl3wi:| y Cag. ^LtjUjjlj' ((dissolverc)). '" Cf. kaz. //Fic/- «complanare». Jn hacce hnea novem s^dlabac continenfur. " Ui.ffur. s////<: «purus», «pius». Syllabarum numerus octo est. '- Pro /e/ninq: filins Ave kiz kining'" oguli voles bisni tiley jarli boldi' kokni jerni jarataci oia possessor barcalarni erksindaci^ q nos extraxisti Ave bisni cigaripturga^ (sic !) oluiiing kabakindan Syonda biz ki turalim oygunc irin saa ayttali Ave are tiiiing ovi kayda beymis /pc kondi jarlilerga (sic !) ada ( = andan) bahmis dignatus jarilgamakga jiipzimis'* locutTl'- locutio) Ave kiiiing soslemaki e (_est) argenti vex (sic.-) ervr kumisning avazi pbatu jetti' ot da cimgipturgan^ enigmata oia decl (-=declaravit) matellarni barca acgi ^ Haec quoque linea octo syllabas complectitur. - De hac linea idom. E?-ksiti(/ac/ =i\i\g\ir: er//i///s, t'r/c///c, vid. apud Vambery. 3 Pro cigar/pturga7i . * In hac quoque stropha Hneae inferiores octo complectuntur syllabas. Ve7ian- //us Uo/wr/us C/enieiis Fo7-/ui7attcs (f 609) lingua lat. strophas hvmnorum etiam ad hunc modum construxit. J/(pz/)>i/s = jacuticum sbl)s/ib. 5 Ot «ig-nisii h. I. planetam, proprie stellam significare videtur, cf. pers. v_aaXo yii-j"! wignis astri, v,„*j«Lo ( rux dicti», cf. etiam pers. LsCJy o-fliC ^«jyiof apud VULLERS. Cmxw. jett/ o/ i. q. pers. LjCi3jl c>.&SC .«septem planetae» (t>Lj!j ci*-aiC idem). Mysterium planetarum in numero eorum divino septem residet, qui idem numerus in septem elementis vocahbus, quae teste Euseb/o nomen Dei sacrosanctum complectuntur, itidem occurrit (Praep. ev. 1. XI. c. 6). In Hngua mongoHca o/ vel oi/o)i steUam significat, in dialecto burjat. odon (istella», oa^i3-;«//z' «steUa» (vid. Balixt ((Burjat nyelv» in glossario). ^ Uig. com/a>nak: «coUigere» apud V.amberv. genitus Ave kiz kininf^ tuf^ani interioris ociilis nri lunie ickozimising (ic kozimising) jarijjji ens erip azani kutkardi Tmorte sua no pmisit obdormire olumda usutmadi [Pag. /Jc?] Ave Maria kim bizga ple7=.prolem) genuisli ad utilitate. uruh' tuvrup se asihga^ nos qde ( quidem) barcamisda anda baska astricti ad pdicem (=perditionem) teysH^ edik tas^ bolmaga i tabernaculo Ave kining termasida'' messias jalgiz konuptur misiha sine macula fecit aypsiz anda kimni kildi mengi tavga^ angTd'di.^ Ave kiz kining mirati^ kokdai kebp hacka mldi^ illaquiauit alay bizni inind'di'° amoris eius laqueus sovmekhgining tuzagi" ligwa (sic !) Ave saa kining tiH saccla (sapientia) megu sozda bihk aldi ' Cag. [3>)5^ «semen». ^ Uig. et cag. asi^, asig. 3 Kaz. tejesle «necessarium», «conveniens». 4 Kirgizicum tas «reprobus», cf. etiam cag. ^ljLojk^Lj. 5 Cf. palaeosloven. trein «turris» apud MiKLOSiCH, hung. terem. ^ Cag. «Lj; mengi tav «mons altus», cf. ujg. mengi, mingi «altus» 7 Uig. afimak, cag. agmak. ^ Fortasse arab. ^\^ yjo «speculum» v. "^^y^/o «hereditas». 9 I. e. mitidi. '" Cf. cag. j^UjuJLsf, kaz. e/en-. " Kaz. tozak. igo i Ttantu , anca cakli' ki fristal ( n attingetes I saa ietmeyin^ tangkirkir ' Ave Maria ki acting - kcikni dage enderding liberatore nrm kutkar^^darcimis^ ihcm vict ki tiismanimisni jeng''' talamus i Ave kiz kining kertegi* sicut sol lucidus e ac calidus kudey iarihf^ ha isi sposu hospitata est ! /pc kujovni kodurding^ i letificasti ] barcalarni sovdurding^ .] sacrliciu I Ave kimning kurbanini i pingve vides misertus e javli korup iarilgadi j valde recta ira sua tegu^ koz konu^ opkasin dimittes I koxup'-' b'pt ( = beriptur) algisin Ave Maria anamis I seni soup cm hanimis ' barceda ustun koturdi'° ' Cf. Kaz. minhi cakli, siil cakli «tantunn), — JieJ cakli «quantums cf. etiam 2 Cag. cJUXo, kaz. ///-, mong. jlgdf, vogul. jolil, hung. jul. 3 Cf. cag. kiitkarmak «salvare». 1 4 Conf. cag. id)Ljw/jJ «fauces», «abyssus», — kaz. /v-Zr / apud P.wft de CouRT. i ^ Siglum abbreviationis praeter ullam necessitatem adnotatum est. ] 7 Uig-uricum lak// «etiamque» altaicum laa, daa idem, vid. apud Va.miserv 1. c. i ^ Observa augmentum corroborativum, cujus usum etiam in lingua mongolica ; conspicimus (e. g. saj) sagaji «valde albus»). I 9 Mendose scriptum pro knjiip. ^° Cf. cag. cJLoxLjtS «elevare». cag. regale corona sua salik' (lacini keddi^ Aiie kiz klda^ atasis si,- vLuis ( — sicut vermis) kuitley tiirip beymis ihc tortuosir serpente burulipturga'* ilani pmes 5 ctuTt ( contrivit) trkes 7 kildi basip jancti^ dag oltdi [Pag: 139^ Ave iessening cibugi. tayjak bizga seda bitti curvuni nrm rectiflcat egrimisni ol kodurir. infirmita nrm sustentat kucsismisni kotr^ir Ave sen kiz kT ganingni n accepisti i uanu ahneyipsen bohnaci aprobas an'' han busrep'° seni sedukT'' gloriosus barcadaf haybeth'^ y Ave kiz ki soiurgating'^ ucmak iohn bizga acting ^ «Sertus», salik dac «serta corona», vid. verbum arab. viLA^u «inserere rem in aliam». =^ I. e. kedurdi, cf. cag. ii^l^^J^ «vestire», «investire». 3 Kinidd7i. 4 Cf. cag. (JjL/o^^J. 5 I. e. «premens». ^ Cag. li/L^-SjJoL} «conterere». 7 Mendose scriptum pro erksis «debilis». 8 Cf. cag. JLxkJo^ 9 Scriptor aii mendose scriptum, quod expungere omisit, in han «Deus», «rex» correxit. * '° Cf. uigur. hosarniak «dimittere». " I. e. sedu kini, mendose scriptum pro sevdi kini «amabat, qui etc» 12 Kazanice djbdf «insignis», quod milii cum arab. iU>J» idem cssc videtur. '3 Cf. uig. snjurkamak. 192 bizni jurga' joUaringa, facias pvenire kuurup ietkirgil ihcga'' Aue kiga altarini^ ihc /'pcnmg boyini tegri tutipf soup kollaringni arov"* korup q sm nom tuu (=qui secundum nomen tuum) Ave ki atinga kora^ bu gahafiing tegizina batmaz iulduzni tuurclinsf konulik iolin korguzcling vigor Ave kiz kimning koati^ erat spt sa (=spiritus sancti) desiderium vel affa (_* affatus) erdi ari tin mihiri^ boymg ada ( = anda) ciceklemis tengri seda ( = sendan) ha^an*^ tuvmis vox tua vicit Ave uning organani'' korking iengipf hbani'° ^ Uig. jorimak «ire», alt. Joy idem, vid. apud Vamrery 1. c. ^ Observa in hac et in sequentibus strophis aequalem finientium vocum sonum. 3 Lat. «altare». 4 Cf. cag. arti. 5 Antiqua quaedam traditio nomen CIJJ (gr. Map;a;j., AIap'a) ex "^j^ «gutta» et Q'' «mare» confiatum dicit. Scriptor h)'mni manifesto ad hanc traditionem alludit, vid. Maklari Pap Lajos «BibHai egyezmenyes szotar» (Pestini, MDCCCLV) sub. woce Maria. ^ Arab. S»j' «vigor», «potentia», osm. 0*5 idem. 7 Cf. pers. w^ «amor», amicitia». ^ ^LsfcLs uquum». 9 Gr. opyavov, quod hung. nrgoua dicitur (cum terminatione a). '° Mons Libanus, cui scriptor cantici canticorum (cap. 5, v. 15) staturam ho- minis omnino perfectam similem di.xit. 193 occis e (- occisiis cst) k^ bizi ucfi olturuldi buzovley' aning anasi Aue saa ki iglading^ hacda olgada oguling in gauduTdolor t u vs e (versus est) sovcga^ acuving tondi'^ oluinda^ kaca kopti Ave senda kT iasidi^ balda tatli tengri sozi ani bizga sen tatirgil isplendore vul ei (^vultus ejus) absconde nos jiiz iarkinida iasirgil intellectu tuu Aue Maria usingni copletu pfectu egit tengri tama^ tugeP kildi kaca seda (sendan) aing ( = aning) sozi ten isi sis^ tenli boldi mud anqua fueret (mundus antequam) Ave dunia bolmadikda elegit in mansione seni tanglapt' konisga tengri saa neCik tusti i bizga bahap'° jarilgadi ' Cf. ca.t^. l55)5-^ «va-stitudo", ((luina». ^ Cf. cag. ^Lxj-Xijo ((plorarc», alt. igla, ijla, cf. etiam kaz. iula- «ululare». 3 Mendose scriptum pro sovincgd. ^ Cf. osm. dl4.j»c> ((se convertere», bosn. duiiDidk idem, vid. apud Rlai'. 5 I. e. oliiiniiiddn, cf. pag. 148 olvnidd kopti. ^ J. e. iasirdi, vid. cag. ^Lx)\«,^L> «occultare». 7 Arab. (♦LoLj i. q. |*Lj" «integer», ((perfectus», «absolutus». ^ Cag. JLylj «perfectus», mong. toge/, tbgol, tdgblddr idem, cf. etiam hung. fokc/cics idem. 9 I. e. «sine corpore et calore corporeum factum est». ^° Loco a expuncti alia manus / suprascripsit. CODEX CUMANICUS. '3 194 q esuristi \^Pag. 140^ Ave saa ki acikting eduliu azih' tiley kokga kirding duliu tiley kokga fecisti vivere anda bizga senjavdding' qe ( — que) kok otmekin ha tatirding Aue ki jalgiz tengriga scivisti gloriari biHpt se koanmaga^ felix ana tua (_ anima tuai bahtli ganing anda tindi^ plenarre {sic !) acgauisti (sic ! pro : gavisa est) tolu killi^ ha sovcli^ de tua abundantia Ave kiz olbekHgingda^ vult gratis kl tilesa alir raygan^ iebrat ( -inebriat| susQ^ ganni ki esirtir'" saciat ha as" tiiii ki toydrir spuales (=spirituales) ples ( ssr proles) Ave kl tin uruhling II sut egetes (— non sunt egentes) muhtac devl'" bu dumaning ^ Kaz. asik , azik uedulia», ca.i;. (jU,f. 2 Cf. cag. ^^Loj_|J.iL3, e. g. jvLowStXi-Ls i-JtJ^ apud VAisrp.ERY. 3 Cf. cag. kevennicik, kdvenniiik kiiveninak «superbire», mong. khegd-ldze-, hung. kevelykedni. 4 Uig. finniak ((respirare», cag. j^L»-Lo idem. 5 Mihi pro kilti scriptum videtur, toiu ki/fi «cumpleta est». ^ I. e. sovindi «gavisa est». 7 Mongol. elliek, burjat. elbeg «abundantia» (ell)ck delbck). 8 Pers. (jLJots ((jLJoa>f>) «gratis». 9 I. e. ■«-«*'•-<* «sitiens». ^° Kaz. isert- «inebriare», iser- «inebriari». " Cag. ^f, '^ Osm. J50 —Lc^Jwo (v. VIII. cunjugationem verbi arab. ^X^ «opus et ne- cesse habuit»). 195 otmekina. tenn;ri asrar' tin asini berur aar^ Aue saa ki koterdin<^ r desideria tiia har^a tuf^el kusatling kusaclering^ liquata tengriga. anda se ( = sen) sizding siciit pingwedo eide i bibita es javlein aar ok singding* tiia substaiicia (sic!) Ave saa ki tozliking acceptas c atoe tu (sic ! creator tuus) iopsinip^ jaratkaing*" univit filio suo birikfipf^ ogluna unitu rdidid (sic! redidit) t (-.- tibi) birikcrani berdi saa Ave xpc anasina postqua fcs e ( - factus est) ,• S oglung kurba boldi asa kurba barca anda kaldi legis pfecto ( -perfectio) toraning tugeli jeti Tiiocecia tua (— innocentiam tuaiii) Ave jaziksislikingni aflfectas Ds trnstulit arczulap^ tengri kocurdi ^ Ca.g. ^Lolw«A/l «protegere». ^ I. e. «ei (cicir) alimentum spirituale dabit». 3 Voc. praecedens alia manus in kiisiu lcriiii^ emendavit (cf._ uig. kdsdiuak idesideraren). 4 Cag. tyL»XAAAu ((imbibere». 5 Jac. siihsiia- «dignari». ^ Cag. jarafinak «apparare», cf. etiam uig. /araici ((creator, 7 Cf. cag. hirikiiiiik «adunare». ^ Cag. L*;yjj ^Li.i«J. 9 Cf. t:ag. i^+Xuivf ((uietiri» apud Pavkt de COURT. 13* igo sFan (sic!) psona tua etrnitate haziz' boying mengulu^ga' fecit sede sui ipius i dextera oltti^ ozoz onginda Ave Maria kl tengring vide (=videre) desideras sitivisti kowsap'^ sen susading koruvsap^ ad intetu jam atigisti (sic!) muradinga*^ emdi teyding vultum ejus videns sedisti juzun kora olfupt' ding Ave jarihning^ anasi. qua generat kl tuur' ata tengri \_infcrius Jiaec duo vocabjtla leginitui-] importun ungestume^ disposuit \^Pcig. 141^ jollaringni ol bavladi^ fecit pvere (=pervenire) menguluk tavga'° jetkirdi q genuisti Ave kiz hani ' ' tuurga ' Arab. ■>J>-t «carus», «rarus», «incomparabilis», quod vocabulum in dialecto osm. crebro usurpatur. Apud Persas j^wAwwft^ jJ>£- '• Q- "honorare», «colere». ^ Cag. inengilik «aeternitas», fnengi «apternus'i, mong. //loj/g/c/ie idem. 3 I. e. o/tnr/i. 4 I. e. /cdrwwsiip, cf. cag. dLcLw5»N«.5 «desircr ardemment» apud Pavet de CorRT. 5 Ipse scriptor in fine versus /s^invsap in /wr/cvsa/) emendavit. ^ Arab. t>f*^ «quod quis vult». 7 Altaicum y^ri:/^ «splendor», vid. apud Vambery 1. c. ® Germ. imgestii/n. 9 Cf. uiguricum ha/i/an/a/c «ligare», quod in dialectis cag. bag/a///ak sonat cf. etiam osm. (^_^^Lc.U «lier», «conclure», «etablir» apud HlNDOGLU. > '° Mendose tavga scriptum. " 1. e. /la/mi, cf. cag. (jLi. «re\», «princeps», mong. ■///;/ (ita e. g. burj. ezin •/., manguicum /la//). Secundum Ja//a////c/// a F/a//o Carpi//i Cumani sui tem- poris Deum c/ian/ nuncupabant, liic qu()_|ue /la/i Deum siynificat. 19^ satana innoccte lecisti Saytani " erksis etka servacom (sic ! servationem) tiia nob inpede asroving'' bizga teyirgil ad aetna (aeternam) salnte ptinge facias mengulik ongga^ jetkirgil dnar ( — dominarum) corona Ave hatiilarning'* daci flliu tuus t (^tibi) induit ogulung saa keyddi varia idumta turlu turlu keyitlni^ i sua dextera collocavit oz onginda olturguzdi quia tua vginitas Ave kiz ki erdencrlikingf^ erur kerme^ menguhaning (sic !' fos (-— fons) evinde manat tiri bulah anda agar dcus ipemet bnZIcit tengri oz kesi^ algislar qu (sic!) manus tue Ave sen kiz ki kollaing os tuu et cogitaco (sic ! cogitatio) avzing^ dage sagincing * Osm. ^^Lb-A.^ (arab. idem, hebr. TlJ^^J^genius malus in recentiorum Judaeorum theologia). ^ Cf. cag. ^Lofy*«f «protegere». 3 Uig. et cag. ong «justum», «bonumi). + HatiDiIarning. 5 Cf. cag. (V>>-^ (tvestis». ^ Cf. jac. drddk «perseverantia». 7 Lexicon «icLs ^jUCjj de v. kernien ita dicit : \33 \A^\ )^5 ^^c. (X«iL3 N>^T,.<;\./o »5 tX-vJjJ \-,^,^mJ vid. apud VuLLERS. In terra Nogaiorum "yerney docente locus quidam Ak kerinan dicitur. ^ Kensi a kendisi contractum. 9 Cag, avuz, alt. aus et uus, vid apud VAMHERY 1. c. oia (=omnia) simul spallerut barca birga kopsapfur' laude uniforme dederut oguc teksi^ bipfur (berip turur) tmdiciois teplu Aue algisnin.c; jihovi^ jailgamakning (=jarilgamaknino;) anasi saa iglap ki jugunur ttus e (=tutus est) q miam (=misericordiam) psechtr (sic!) magattur^ ki jarilgatir cuius locutu (sic!) Ave kiiiing sozlamagani ac metalis (=mentalis) cogitaco ha konguldagi sagici oia divinus sesus sut (=sunt) barca tengrilik us er oia p decia (=prudentia) sciecia sut barca hakiP bilik tur q laudasti ^^gsaa j^j^; kT ovding^ tengrini dage korguzding qcuq itvent (=mtroiverit) bu joluga" kikT kirer ad ihm tuu (= ad Jesura tuum) c titudinalit"" pvenit ihcinga magat jeter cuius labia Ave kiriing totaklari ^ Cag. ^jLxjLwfcJfc*, «quod Va:\[P.ERV «chasser quel qu' un de sa place», Pavet de COURT. autem «flatter malicieusementi) interpretatus est. - Kaz. tigez «aequalis», cao;. ^ju./SjJi (figesj; quod ad bgiinc, cf. uii^ur. dkmdk (cag-. ogmdkj «laudare», osm. bjindk. 3 I. e. jih-ov (cag. oJJ «sancta domus», cf. quod ad notionem, hung. egyhdz Nyelvt. K. VII, pag. 120, — N)'elv6r I, pag. "o, e^y enim in hac compositione id significat, quod in nomine loci Egki in dipl. ab anno 1366, germanice Heilige?isteiti. ■» Mongol. magat «certus», «tutus». 5 Arab. Joii. ^ I. e. ovding (ogdingj. 7 Cag. Jol. 199 balsekerdaf' kop tatli ab illis noh fusu anlardan bizga toguldi spT ecliiliii ( spirituale edulium) tin azihi ten£rri sozi Ave erdeng" tuurdaci oliue assimilata es (rect. est) zeytin^ agacga ovsadi* fudit boying bizga kacan tokti xpm crisma nrm ( nostrum) mirromisni^ xpcm S^Pag. 142:] spectab'lis tu Sion Ave ko''uli'' se Sion sedan 6ihti kerti^ Aaron potifex cu (=cum) ille moreret ulu papaz^ ol olgenda captis bosov teydi tutgialarga q de libera volutate tua Ave ki en6^ kongubngda tengriga kofding kurban affecci^ne cordis tui ihm oz bavursaking'° ihcni nos ad vivificados bizni tirgizmekga oldi w 7 ^ Bal seke7'da7i tur «saccaro melleoi), cf. arab. >Xlw, osm. yX-CO. ^ Vid. erdeuglik principio hujus pai;-. (in tertia stropha). 3 Osm. ,.<«aAj\ arab. i.iaALsv 4 Cf. ui<;-ur uksak, oksak «similis», cat^. nksaniak «similis essc», vid. apud VAmbery 1. c. 'j , 5 Gr. \vjwi (u.uppa) «un^'uentunii), arab. «./c «m)'rrha)). ^ Jac. kdrfiu «auctoritas», cf. etiam cag-. (•5)^^ «adspectus)) . 7 I. e. «verus)), cf. jac. kirtis, kirdik idem, koibalo-karayassicum /•.•"irtis, osm. JL^y^ vid. apud Vamberv 1. c. ^ Osm. L>L}. 9 Proprie «tranquillus», «quietus», cf. uigur. inc, alt. encii. '° Cag. ,vL*wwA>cLj «flancs», «intestins» apud Pavet de CouRT. 200 Ave saa ki kug^^cinley^ simplex ens tu qi volado mudus" egec se ucmisley^ secessisti jurup. bacarlani (sic ! barcalarni) ozding i amata trnqiiiUitate quevisti soygen eminc^^^^se koding (^konding) iusticie origo A\e konuluk avali'^ iust existes konu egec oglung odi ( = oldi) gaudebis ultima die sougaysen songi kuda filius tuu vindicta quado suserit (=sumserit) ogulung ocin^ kacan alsa cui qn (=quando) migravit Ave kTga kaca kocti de hoc seculu assurrexit bu gahada utru turdi Xpc mengu haiining ouU' spualis israelis Deus tin ishralning; tengrisi Ave bah*H^ klning oguU kfS pepedit hacda kacan asildi no sustines moles tre tremuit (sicl) tosmey jertin^i^ titredi solis spedor obscurat e kuning jarihi karaMi'" ^ Osm. ^Y^-S^^S «columba». ^ Cf. uigur. niiiJidnz nndoctus», h. 1. «mali nescius». 3 Cag. (jii-^^.f. 4 Arab. Jjf «principium.» 5 Uigur. ilc, oc, alt. oc «odium. «vindicta». ^ Uigur. ou/, alt. 7iii/, iil, osm. oul, cag. ogul, vid. apud Vambery 1. c. 7 Osm. tbJjC^XJ 1'fortunatus», «feli.x», vid. pers. o>.i^\J «sidus genethliacum», «fortuna», x^a^Xj «fortunatus», «feli.x», xL xi'U nplacitum videtur». ^ Cf. cag. vi/LoKeJ' «creare», mong. forokii «gignere», hung. fercnifeiii. 7 Scriptor hymni hoc loco de mirabiU concepticne mentionem facit. 8 Heb. nin, LXX. Ivja, Vulg. Heva. 9 Arab. auXxi- (osm. sikiajet «plainte» apud Hixdoglu). ^° I. e. kimldrkiin. 203 niDtiu mos (=montium mons) Ave se tavlarning tavi de te absqe icTsione hoTT(-= incisione liominis) niptus e sen''''" kisi kesmey sindi ' i mote (= in montem) q crescedo avect e tavga tas. k1 bitip osti" koklni^ barca toltdi quia fllio tuo Ave kl tatb ovlinga te ipa videte ozozing korupfgada (^korupturganda) fellitu acetu bibe fecerut otli* sirka^ icirdil affigetes hacka kerip tolfdiP paup et iops essca (— essentia) Ave jarli johsiF bolga q meTsti (=meruisti) soyurgamnak bizga tapga coadiutor tengri saa boldi bolus^ inde e euasio anda bizga bar kutuhs^ cui ab iSntile etate Ave klga jas jasida sensu dociu"t ds nat (^ natum) us'° ovretmis tengri tuvlga" vbu q eT (=ejus) multa mira soz. kT aning kop tanghn (= tanglarin) oia^(=omnia) potuisti edice (= edicere) ayte bihp sen barcasin ^ Cag. ^[^Xj^. ^ Cag. dU-w^f. 3 Kdkld?-7ii «caeli». ^ Vid. cag. ^jf, OJ, kaz. iit idem. 5 Osm. x5ww;. ^ Scriptor primam litteram / expunxit, forma enim verbi oliiirdiidr .sonat. 7 Cag. J^^k«J«_3. ^ Cf. kaz. b?i/is- ((adjuvare». 9 Cf. cag. ^jX^^Js ((salvum, felicem esse». '° Osm (j«»f, bosn. ///, cag. ijt^\ (esj, hung. esz " Lector quidam r suprascripsit, quod alius quidam errorem detegens expunxit, 204 ciii sicut pluvia Ave kTga yamgleyin ' gra (=gratia) pluit a Deo soyurgal jaudi tengriden 1 tatu q iste mud (=inundus) anca cakli ki bu gahan de residuo tuo toldi baca sahitTdan^ cui dexteram Aue kining ong kolini cu teneret cator eT (=creator ejus) tut urgada^ jaratkani cesserut koktagil barca sapti* supremus locus ad te pvelt ustungu oru saa teydi t (=tibi) celi decor Ave saa kokning korki coUupna (— columna) dunianing se tireki^ superbi cornu q cofregisti oktening^ muzin sindgan humile ad prosperitate miskini bahtga teyir ga ( = gan)^ mortis vicula Ave olumng bavlerini rupit uzdi^ bizga kokler hani kaca sede^ algis jeri'° jemis bolup bizga teydi fuvga?i sbz enim verbum sig-nificat, quod progressu temporis factum est caro, vid. apud JOANNEM «et sermo ille factus est caro» (cap. i. v. 14). ' Azerbajg. Jaingur. cag. et osm. ^.^lj apud Vamberv 1 c. Pavet de CoURT. tamen formam »»jLcL> profert. 2 Fortasse arab. S*jLw (osm. yjLw) . 3 I. e. tuturganda, in cod. urgada a fut separatim scriptnm est. 4 Cf. cag-. (^■^Lu- «chemin de travers» apud Vamhery, «recessus viae». 5 Osm. (JxJ. ^ Cf. cag. b5^l, ^^^^^ opotentia». 7 I. e. teyirgan, scriptor syllabam ga infra lineam scripsit. 8 Cag. c)Lo\^f Cuzniaf^), 9 I. e. kacan senden. " Wd. HI stropham hujus paginae : Ave Jer se fsen) etc. 20S {Pag. 144] traquillitatis locus effca (^ effecta) Ave eminc' ieri bolga er jiizini hec kormaga vera Syon pecl tuu fcm e (— ~ pectus tuum factum est| kerti Sion kogising" boldi ihc bizga ada ( = andan) cikti t ( r-tibi) vgo (=virgo) q^cogitasti Ave saa kiz sagTga o o ac q petuisti bey tengrini ha tilega etnos anos q no ptereut megu^ jillani ki ertmez'* i etm (=eternum) nec csumnt (= consumantur) megulukga ne tugenmez scriniu thezauri Ave tengrining kaznasi^ suu mana cui svare (=servare) fecit manasin^ klga asrati pluere faciedo otmekley^ kokda javda^ sua eclesia saturado kilisiasini toyda (sic!)^ ihu mn (=matri) Ave ihcning anasina ave ananing ogluna ' I. q.^/ol, dlAAA/ol, vid. arab. ^wjyol. ^ Osm. \j^Y (§'->&'"-■ s- gf>Jii^), koibalo-karagass. koksii, ruv. A-ii/cnr, vid. apud Vambery 1. c. 3 I. e. meiigu, vid. etiam in lin. sequenti inegulukga (pro tnengiiliikgii ). "< Cf. kaz. ere- «liquescere», eret- «liquefacere», cf. etiam osm. ti-oy (irniak) <'f]umen». 5 Osm. &jly^, vid. arab. iblyii. «gazophylacium», «apotheca», «cella». ^ Arab. ^j~<', vulgo nuinna (heb. Tj^). 7 Cag. cJUj.I «pain sans beurre» apud Pavet de CouKl. ^ I. e. kbkdiiji Javdira, cf. cag. ^vLowjJccL! «distribuer» apud Vambery. '> I. e. tnydira, cf. kaz. tujdir-, i. q. cag. ^jXjoXjLiyi. 206 q ille nob bndictione det algis bizga ol ki bsin ( = bersin] ovga' anasi jalbarsin^ alay bolsii^ sum (=summus) sa Aue ogul aue ana ave sen ustungi ata kim ko^agi haziz- (=sancti( laiidat priolu lar over"* ha baca fristilar ucmakli t^lar^ ( = tmlar) (.) ihu bisim nre redeptois (.- preriolum nostre redemptionis) soyuslihning 7 glutinu nrm coamacois (=glutinum nostrum julugnamis^ (sic !) soymeklikning (sic !) tut truka^ miz- (sic !) (.) coamationis) extrema etate kokni jerni sen jarating (.) song zamanada (sic !) kisi bolding benignitate tua victus lulisti mur vattinga'° (sic !) sen jenderip jazihmizni kotirding (,) katte cfringes (=con olimga kirip olimdan bizni cigarding. tamu kabakini buzup tut- fringensi hostis victor effcs (=effectus( pri tuo coeqlis gunlarin sen kutkarding (,) tusmaiii jendaci bolup atanga teng- (=coaequalis) residisti eya^ illa^ (=eam illam) clemiam (=clementiam) facias pirnsire (=per des olturding. Os ol" rahiminga'^ kore jamanimizni kacirgil (,) transire) ad intetu nrm (=intentum nostium) faciedo nos attingere muradimizga teyira juzing korguzup toydirgil. scnden. ^ Cag. ^LC), vid. vLL^JoI (V=*-v «misereri"). {Pag. 145] q es nrm pmlu (nostrum praemium) usqTetnT ihc soun^imiz bolson. kim sen karovimiz' ol gancla^ men- gloriemr i vultu tuo Fcelu q ascedit laus oblatae giluka koanalim clideringa^ kokga agingan* ihcga ovdi^ teydi o ds pr (= o deus pater !) ulTcultu offerat"^ vob t^^bus (= vobis tribus) tengri ata sanga anga^ bir jugunc teysin siz^ ucovga^ Sos^ etis bolupturur arikiz maiamdan (Mariamdan). sounc bizga bolupfur (,) duniaga tirelic bereHpfur. Xpc bizga bo- togup 10 lupfur arikiz (sic !) Maiadan ". cohrah'" oz ozindan ePHicun aha''' d turur (,) jazuhin buza dur''. ari. Juldus kuiasni'^ togurdi (,) kuiias tirehcni keltircH (.) erde (= erdem) ecsic"^ bohnadi. Er jazuhin bilmain borlcnth'^ (,) ku'" cibuh bitti'® algish oguL ari. adam jazuhi ucun olQluh'^ bolduh ech (,) Xps jarilgap ' Cf. cag. ^pKUs, 4-f>-» (ij^r') «l^utin» apud Pavf,t (ie COURT., - quod ad notionem, cf. hcb. p]^3, quod non snlnm rapinam et lucrum iniquum, sed etiam lucrum quodvis significat, ita e. g. W2i3,"n!!3 (Gen. t^J , 26). = E pers. ^l.^.:^» dccurtatum, cf. ^^y-^!~>- apud VULI.ERS. 3 Pers. ScXjO «oculus» etc, haec eadem vox etiam in libris turcicis usurpatur. + Cf. cag. ^L«.if «ascendere», hung. hdgiii, hago «mons» cf. etiam mong. khaii-giuii-, agola «mons». 5 Cag. ^^. ^ AHa manus Htt. g cxpunxit (aiiga «iUi))). 7 Mendose scriptum pro sizgii «vobis». ^ Cag. 5>-=?-5' «ihi tres». y Textum a vocabulo si')s incipientem aha manus scripsit. ^■^ AUa manus adscripsit. " I. e. JMariaiiidan. ^^ Kirg"hiz. cniigraii «fons», «putcus» (proprie «excavatum))), cf. ctiam cag. vttisaj^ «fossa». '3 Cag. Jjl «populus». '4 Cag. i3>~*J'' «ffuere». '5 Cag. (ji:.Lj«.i «sob). '^ Osm. dLwi^f (c/csiAJ «defectivus». '7 Kaz. hiirluii- «germinare)), «gemmare». '^ Cag. ^Vfc.j».:!» «ramus», kurii cihuJi «ramus ;iridus». "3 Oliiinliih «morl.ins», i. c. «Iioino ob peccatuni suuni mortahs c;vasit». 208 medet' etti. ari. sor algisli hatun (.) kimdan beymis togdi. dunia jaziihin juldi. Bu beyimisni ogeHm (,) sh ( = sanga) tabuhni kilahm (,) bahadur^ sen dagehm (.) Kps"'"^ algish hani* jazuhi- mizni jukh (,) barcaga tangla"cih' bokh aridz maiadan (.) \In finc hitjits paginac hacc glossac cxtant\ tengrisi toprak bay er kokari bakil ouhma beyinc^ [Pag. 146] Arilarning kusanci^ barcaga medet bolgul (,) tusman jekni sen sorguP (,) sen bizni iarilgagil Amen [Pag 147] amen _. fulgeat haiiing alalari^ ciksin (,) hacning jariki balkisin'°(,) tenin clauavit duru tehi kim jarati (,) hacka temir mih kadadi"(,) sarp sungu'' kov- ^ Arab. Ojuo «auxilium», osm. iiieded. 2 Cag. J^-CL "ille, illa, illudo. 3 Cag. ^y^^. ^ Cag. (O^' «sangvis». 5 Cf. uigur. et cag. taiigsuk «miraculum», cf. etiam verbum cag. i^^i+JJvXjU' «rester stupefait» apud Pavet de COURT. •^ Has glossas, quarum binae et binae consociatae esse videntur, alia manus e.xercitii grammatici causa adscripsit. Tengrisi toprak «Deus eorum terra est» for- tasse ad antiquam Cumanorum paganorum religionem alludet. Theophylaktos de Hungaris sui tempnris memoriae tradidit, eos terram Deorum honore afficere : •javoSa'. X7,v ytjv. Fennicae quoque gentes terram velut communem omnium animantium matrem veneratae sunt. Bay er = «homo dives», kokari hakil = «caelum versus adspice», cf. cag. ^vlii.-} «sursum versus», ouliuid hcyinc mendose pro oultiiia heyinc (hejingdj scriptum est. 7 Cf. uigur koziis «desiderium». ^ I. e. «e.xamina». \i ^ ^ 9 Osm. i*-'^ «ve.xillum», vid. arab. jvXc «bignum», «vexilhim». Haiining alainlari «vexilla regis». "^ Cf. osm. vil-OxtXAj «fuhninare» apud HlXDOcil.U, cf. etiam uigur. halingla- niak «agitari». " I. e. «carnem ejus, qui oinnem carnem condidit, ferreus clavus cruci affixit». '^ Cf. kaz. songo «hasta», quod ad sarp, cf. uigur. sarp, serp «durus», «diffi- ciHs» apud V.A.MBIiRY. 209 pectus ejus finges (sic! fiiiJens) pciu ( pretium) redeptciis (= rcdempii iiis) illa sin sancip' su kan bila a^izddi'' (,) juliiv dcp anlarni tof^up jazik- fudes (fiindens) limizni (= jaziklarimizni) judi (.) Ds q natoes (=nationes) regat illi ut ipm ( — ipsiim) adoret Tengri ki ginslerni bilsin (,) anlar angar ki tabunsin (.) implc;itr Daiiit q psaluit dices ocasio 1' ( vel) ca (--causa) stipes tolsun (hiuid kopsagani (,) agac bolgay dep sebcbi (,) kutlu tupda flores eius terck I)iti'(,) korki ingantur^ (.) haybatliMianing kani, ^' cicekleri i estimabile tengritur (,) aning jemisi hac algisli kollarinda (.) korkima'sis^ q cdignum ( -- condignum) sit ulu baha (,) Dunia jetmez barca anga (,) ki layh^ bolgay utru- ad opositu eiiis librn tamqua (sic !) sina (.) Taraz^dek^ bir basini'° endip birin koturdi (,) ihc alay pda (= praeda) sola spes nra bek" tamukni buzup ol(g)a'" kop cigardi (.) 01 hac eynek'^ umu- (=nostra) in teporibus cimis''* (,) teysin saga juguncimis (:) bu kutlu kin caklainda'^ ^ Cag. sancniak «forare». ^ Agizdurdi, cf. kaz. aghiz- «fundere». 3 Vid. pag. 139 codicis : ave iessening cidr/gi (,) tayjalc bizga seda biffi (Jessene/i gwJiero, Peer cod. pag. 265). Quod ad fere/c, cf. ttpex in dialecto Mariu- politana apud Blau (Z. d. D. M. G. Tom. XXIX, pag. 582). 4 Cf. kaz. ingaj «opportunus». Ingan hoc loco fortasse «praestans» significat. 5 I. q. pers. J«.aa^O& «timendus», «reverendus», cf. arab. iJ" «libra». Q '° I. q. pers. isJ-s «lan.x», bir basini endip (= enduripj «unam lancem de- primens». " «Durus», cag. bei?, bik. '^ Cag. &:SXJ«I «praeda». ^3 Fortasse pers. ^Lol «ecce». ^ Mendose scriptum pro umtinci/nis, vid. uigur. unninc «spes». ^5 Kutlu kin caklarijida «temporibus cruciatus salutaris». CODEX CUMANICUS. I4 210 bogov' teysin jagli kozga (.) ucluk sense ( = sensen) bir teng- redemptos (sic!) cruce p (=per) rimis (,) ovsin seni ganlarimis (,) julugalarni hac oza baslap jetkiz mengulucka am (= Amen) \OriginaIcin Jiujus Jiynini tcxtuni Venantius Honorius Clem. FoRTUNATUs f t ^og) scvipsit, cccc tcxtus latiniis brcviarii Toniani^ a quo uitiinac tantuni duae stropjiac Jiynini, qualcni cuni in col- icctionc pocniatuni sacrorum Fortunati Icginuis, dijfcrunt : Hyninus de passionc Doniini I . Vcxilla regis prodennt, Fulget crucis niystcrinin, Ono carne carnis cojiditor Stispensns est patibnlo. 5. Arbor decora ct fulgida, Ornata regis purpiwa, Electa digno stipite, Tani sancta menibra tancrere. 0 2. Confixa clavis viscera, Tendens manus vestigia, Redemptionis gratia, Hic immolata cst Jiostia. 6. Beata, cuius bracJiiis Pretiuni pcpcndit saeculi, Statcra facta corporis Praedamque tulit tartari. j. Ouo vulneratus insuper Mticrone diro lanceae, Ut nos lavaret crirnine, Manavit unda sanoxnne. 7. O crux ave, spes unica, Hoc passionis tempore, Auge piis justitiam Reisque dona veniam. 4. Impleta stint qnae concinit David fideli carmine Dicens : in nationibus Recrnavit a licno Deus ! 8. Te summa Dcus Trinitas CoIIaudet omnis spiritus, Ouos per crncis mysterium Salvas, rege per saeciUa. ' Cf. cag. ^ljjj (imoles», cuv. piive idem ; sensus hujus dictionis sequens | est : opponatur fluctibus lacrimarum (proprie oculis lacrimis madentibus) moles. I Ve7'sio JiiLJus iLyuini hugarica pag. 2^2 codicis Dobrentei legi potcst, vid. Aronis dc SzilAdy „Kdscpkori Magyar koltoi maradvdnyok'' pag. iS.^, iS^, 362. j6j. Tcxtns cnnianicns in Jiiie sccnndac stropJiac cuni vcrsionc Jiungarica inagis convcnit, quani cuni originali, cujns tcrtia stropJia sccundac vcrsionis Jiungaricae et cumanicac respondct. Eccc duo nJtinii vcrsus sccundac stropJiae vers. Ji 2L nga ricae : Hogy niinkct hintol mosna, Vcr vizzel oszve fotyamck.] [^ln inio paginac spatio Jiae glossae leguntur :~\ aitganca secudu dictti (bilma)gani bildirdi nescita fecit scita. [Pag 14S] Inanirmen' barcaga erkli bir ata tengriga (,) kokni jerni barca korunur korumesni jarati dey. Dagi bir beymis ihc X'ga tengrining jalguz tugan oulu dep. (,) kim barca zamanalarda^ (sic!) buru ata tuupfur (,) tengri tengridan (,) jarih jarihtan (,) cin^ tengri cin tengridan (,) etihxiey'* (,) ataga tozdes^ tuup- turur (,) andan ulam bar barca bolganturur^ (,) kl biz azamlar ucun dagu bezim ongimis ucun. kokdan enip aritindan ulam erdeng ana malamda^ tenahp^ kisi boluptrur. Pont pilat jargu- ' Hoc est symbolum concilii Nicaeni. ^ I. e. zamanlarda7t. 3 Uigur. ci'm, cm, cag-. ci)i, ce/i, vid. Vambery «A torok-tatar nyelvek etym. szotara» §. ii8, cf. etiam hung. csinos fcsifi-osj. 4 I. e. «infectus». 5 «De eadem substantia», cf. cag. ^^yjj^^, kaz. tos «forma», «color», e. g. ios abnak. ^ «Ab eo factum est omne, quod adest». 7 «Virgine matre Maria». Quod ad crdeiig, cf. jacut. drddk. ^ «Corporatus». 14* lap hacka kerilipmis' (,) kin koriip komvlvpfur^ bassa vcunci kuda^ olvmda kopti bitvlar"* aytganca (sic!) (,) kokga aginmis (,) ataning onginda olturupfur (.) jcna haybatbile keh-nektrur (sic!)^ tirilerni olulerni^ jargulama. hanhhening ucu bohnagay^ tin bassa inanirme (inanirmen) tirgisgici bey aringa. tP (,) kim ata oukla (sic ! ouldan) onadurur.^ angar ata oulbile bir mengudes'° tengridep evunchi" tabukmakinmis'" (sic !) kerektrur (,) bv gvlar- deulam (bugularden uhim) '^ ol sozleptrur. Bassa inanirme bir ave katohk''* dage apostohc khseaga (.) kunerm'-' bir baptisma (sic !) dep jaziklerning bossatmagina'^ (sic !) (.) kuupturupturm '^ olu- lerning kopmakhkin. (,) dage mengu tirehkni. Amin ^ Corrector quidam litteras ip expunxit. 2 Obs. designationem vocalis ii per v. 3 Kiaidii. 4 Cf. kaz. bcfi, biti «amuletum», proprie «scriptumu, cf. etiam hung. bcfii «littera». 5 Obs. formam futuri necess. kcf/ne/e turur. ^ Cf. osm. «-'•! «mortuus». 7 Y finale h. 1. litterae O^ per quam in cod. sonus iig designari solet, mul- tum simile apparet. ^ Scriptor vitiosae formae aringii (pro ari tingii) omissum tin adscripsit, cor- rector autem hoc idem voc. apposite supra aringii scripsit. 9 Cf. cag. dLtX^J «croitre», «pousser«, «reussir», dLfJ.I idem. Vambery in glossario cag. tantum formam biiiiiii/c protulit. '° «Aeqlie aeternus». " Fortasse «gloriosus» s. «sublimis», cf. uigur. efcis «sublimis», bg/ndfi, bfcnidfi «magnificare», vid. apud Vambery in glossario uigur. '^ Mendose scriptum pro tabufiniakiniis «adoratio», «cultus». '3 «Per prophetas» i. e. «ore prophetarum», cf. cag. ^y^ s. iOy^ «heros», Etiam nomen Jesus ob causam supra allatam plene scriptum est. 5 Punctum nescio quam ob causam annotatum est. ^ Pers. CJvLi «tenuis», «gracilis», «mollis», ndzik bnynngni «molle corpus tuum». 7 Obs. vocalem d loco e, quod huic tcxtui peculiare est, vid.' paulo infrrius iterum n/ii/i. Se// primum per e, alterum tamen per ii designatum est. ^ Cag. — ^ViJfvLiJ «praedo», h. 1. ka/-akci hnmincm iniquum significat. 9 «Asportas» (sc. «peccata mea»), cf. cag. C/L^^^lAjf «asportarc», cf. etiam uigur. elikliii//cik. '" Arab. Joi», quod in lingua persica nonnunquan id significat, quod arab. ^'Lni» «ipeccatum», osm. l n~*. 214 baha nak toladino^. ' (?) ago mart (,)^ hangi nam(.)^ Olu cami'* kop sovnakdan (sic !) asirding.'' (,) kim hacka minmaga uyal- mading \^hi hoc texht nonmda vocabiila persica occuriint, nempe na- zik, baha, intcrjectio e ! adverbiuni go, mart, denique man] [/% /50] tattH beyginam^' (!) minding hacka (,) kim bizda minali (.) sovding bizni. (,) kim sani soali. dunyani unutup. (punctum supervacuo exstat) kaning biz yu unaH^ (sic!). amgak^ turting (,) kim bizlar arinlali yaziklarni koyup. Jurup iugrup^ arma in (sic ! = armain) '" yarmaga,'' (pnnctum supervacuo extat) (? uc) maktagi'"" (?b)ak'^ mangy tovgo'* bolus'-'(,) kim barali. Amen. ' «Enti prorsus inani quare dedisti donum, tantum pretium quare solvisti ? Ac bolmaci «nullo numero homo (v. res)», «inane» ndmdgd — cag. oiU-^ (^U^ «une chose» apud Pavet de CoURT.), nd^ = kaz. ?ii^ «quare» a nejgd decurtatum. ^ «Qua ratione homo (factus est) ! Ago fortasse = pers. »^ (^I^ marf=pevs. 3 «Tantum nomen», nam = pers. |*Lj. G o - 4 Arab. 't"^, osm. gemt «multitudo». 5 Cf. osm. viL»5w>yA-f «miscreri». ^ Beygindm deminutivum voc. bey, quo precator salvatorem blande alloquitur. Idem demin. nominis Dei in lingua hungarica vulgari usurpatur, vid. apud Ipolyi «Magyar Mythologia» (Budapestini, 1854), pag. 9. 7 Cf. cag. cJL*j*5lj «flectere genu», quod hic improprie adorationem signi- ficat, vocabula enim kaning biz yiiunali «sangvinem tuum adoremus» interpretantur. ^ Cf. uigur. dtndkd, dmkd «afflictus», emgek «cruciatus», osm. dmdk «lassi- tudo», jac. dmdk «debilis», denique cuv. amak «cruciatus», «lassitudo», vid. apud Vambery 1. c. §. 34. 9 «Festinando», cf. cag. cJLoN»i\j «festinare». ^^ "Indefessus agendo», «indefesso», cf. cag. vil^CjUO «etre fatigue» apud Pavet de Court. " Fortasse nomen actionis praecedentis verbi in dativo positum «laboribus infa- tigabilis» (alt. aribas), cf. uigur. jdrik «langvor», «morbus». Haec ulterior forma a priori in initiali tantum consona differt, vid. apud Va.mbkry 1. c. §. 127. '- «Paradiseus». '3 Cag. JLo. '•» Cag. (^jj «festum». '^ «Adjuva», cf. kaz. bulis- «adjuvare». 215 [Pao: 151] hec z' umn (= hymniis) a SoHs ortus h [=-- hoc) est nomen kuun tuusning^ bucgakindan. (hic qiioqne piuicttmi haud- quaquaiu disjungit, sed potius voc. praecedens corroborat) batis- dagi krivga^ dein Xpcni ovah (.) kiz anadan dep toradi (.) Gabriel frista jdirdi^ (,) mariaga souncladi (:) tengri seni so- yurgadi ovhima^ (sic!) bol dep anasi (.) Mengu tengrining oz sozi keydi kuluning tenini ten tenbile kutkaruv sap^ (sic !) (,) itlamisla^ni^ tabuvsap^ (.) TuurdaCi^ kiz koksuna kokning cigi'° tv^vp"kyra'' tuurmaganni tuurdi(,) bihnmaganni bildirdi (.) Sih'^ oglanning kovsi boldi tengrining komisi'* (,) erning juzun hec^ kormagan ayh'^ boldi jalang sozdan (.) Anasinda bakh'^ johan ulu sounc ahp andan eki karin ote'^ kordi mengu iarihhk teng- ' Scriptor hec (= haec) 2 cancellavit. Nescire me fateor, quid scriptor litt. 2 significare voluerit. ^ Cag. (jii«x.«J' «ortus». 3 Cf. cag. ^X^yiS «intrare». 4 «Advenit», cf. cag. dUvjJ v. fortasse «abiit», cf. cag. cJl-»-^.l «s'en aller» apud Pavet de Court. 5 Pro ovluma «filio meo». ^ Cf. cag. ^vLX*JM. H Cf. (1^5-*^ «argentum». Equidem cum. koDiisi potius mendose pro koincSl scriptum opinor, vid. ^ff' apud Pavet de CoURT., quod h. 1. non actionem habi- tandi, sed manifesto ipsum domiciUum significat. 'S «Gravida», vid. cag. j^«A-L>f, cf. etiam cag. (3*A-Jof «etre lie ; pris ; etre affaibh» apud Pavet de CoURT. '^ «Foetus», proprie «aUigatus». ^7 Trans duos ventres». 2l6 rini. Utru beynip tabumis' (,) andan elzabe (Elisabeta) ayt- mis (:) kop egilik maa' teymis (,) ovlu ( = ovlum) beyni tanimis (.) Jusup kizning (....) lasmisi^ sezdi asa (,) saarga"* tusti (.) almazlikga sagis etti (,) andan kelip (fris) sta ayti (:) korkmagil (,) daud urugi aritindan^ ayli boldi pphet aytga(nc)i^ (:) koturdi kizkiz (sic !) agac emanuelni (.) Anning dey tangis kim kordi (,) kuru cibuh jejnis'' (sic! =jemis) berdi (,) kizdan atasi toradi^ (,) torataci jangla^ tuvdi (.) Kokning miri'° etiz" keydi (,) kir'" juk- turmey'^ (sic!) sazga'* tusti (,) bis cigardi sasilarni (,)'^ oz jarki- nin eksitmadi. Kertek acmey (sic !) esikini kuyov cikti" (,) sou- ^ Tabunnns, i. e. «coram (eo) plenus laetitiae adoravit (eum)», vid. apud LUCAM : «subsiliit foetus», (cap. I. v. 44). ^ Cag. UC*./J «mihi», cf. alt. ina. 3 Fortasse part. perfecti v. gebeldsmdk s. kebelasmdk, prima enim hujus forniae littera k esse videtur. s o - G J J ■* Arab. ySt*v, cf. etiam wJUw «molestia», tormentum». 5 Ari tinddn. 6 vid. apud jESAiAM : :Ss;i3J^^' ^tit' nx^i"^^ p Trh^') Tr\r\ '^'^7'^^) nsn (cap. ;. V. 14). Vid. etiam apud Matthaeum : Ecce, virg-o illa praegnans erit et pariet filium, et vocabis nomen ejus Emmanuel ; quod est, si interpreteris, Nobiscum Deus» (cap. I. v. 23). 7 Mendose scriptum pro jetnis. ^ «Virg-o peperit patrem ejus». Quod ad formam fdrddi, cf. uigur. turefmdk, quae forma etiam in dialectis cag. usurpatur. 9 Cag. i>JLjoL>, turkom. janli. Tota dictio hunc sensum habet : «velut gene- rator generatus est» ^" Pers. yM i. q. arab v^i, ex quo decurtatum est. " I. q. Cij| «caro». ^- Osm. w^ jac. kir «sordes». ^3 Cf. kaz. joktir, forma causativa verbi jok- «adhaerere». Quod ad formam gerundii negativam, vid. kaz. joktirniij. '•♦ Fortasse «lutum», cf. hung. sdr, cf. etiam cuv. sara, cag. «JxLw, hug. sdrga, «luteus». '5 oNos sordidos (ex luto) eduxit». '^ «Justus fenestram suam quum ne apcruisset quidem, angor jam discessit». Quod ad esik, cf. osm dL:w.jl «fente, ^:revasse a travers laquelle on peut regar- der« apud BlAXCHI ; quod ad fniyo , cf. cag. C;«-3«J «chagrin» apud V.\MRERY et Pavet de Court. 217 nali l)is (,) barcalarni undetti (sic !) toyga (,) jurup ur gurali' Tuurur ataga ogunc (,) tugan ouluna beyenc (.) Xpc bizni al- gislasin (,) toriisina butun etsin (,) kop egilikda jangatsin (,) hormat (,) duvlat daga baht bersin (.) Amen (.) sounc bolsun (,) teng tabuh^ u^ teng dezga^(sic!) teysin incepto pme ( = inceptio primae) sillabae cuiuslibet vsus istius yman (sic !) pccantis (precantis s. praecedentis) / ' ' / ' ^ / / / / / V V / X kun ga meng tu si a u v (sic !) kork mu (sic !) kok ker t cristus \_Hae stcnt primac syllabae sequentmm vocabulornm, quibus strophae hymni incipiuntur: Kun, Gabriel, Mengu, Tuurdaci, SlLI , AnASINDA , UtrU , JUSUP, KORKMARGIL, AnNING , KoK- NiNG, Kertek, Tuurur, Xpc. Scripturam hujus textus deformem et passim znx legibilem comperi. Originalem hymni textum Sedu- Lius scripsit, qui Eberto docente secundo dimidio sec. V. Jloruit ac strophas totius hymni ordine alphabetico disposuit. Ecclesia septem primas strophas ex hymno vigintitrium stropharum sejun- gens, eas die nativitatis cancj^e solita est (vid. apud A. de Szi- lAdy „Kdzepkori magyar koltoi maradvdnyok^' pag. JS7, 35^), Hae simt septem primae Jiymni strophae : 1 . A solis ortus cardine J. Castae parentis viscera Ad usque terrae limitcm Coelestis intrat gratia, Christum canainus principem, Venter puellae baijilat Natum Maria virgine. Secreta, qtiae non noverat. 2. Beatus attctor seculi ^. Domus pudici pectoris Servilc corpus induit, Templum repente jit Dei: Ut carne carncm libcrans Intacta nescicns virum, Ne pcrderet, quos condidit. Verbo concepit filium. ' Ur i. q. osm. y (= /r) «cantus», — quod ad guruli «canamusD, cf. kaz. kujlaniak «canere», kiihudk etc. ^ «Idem cultus», proprie «cultus aequalis». 3 Proprie «tribus (inU-r se) aequaliljus sociis», quod ad (^dossam cum. (Jcz, cf. (^ag. (ji^Lj* «socius». 2l8 5. Enixa est piierpera^ 6. Foeno iacere pertu/it, Quem Gabriel pi^aedixerat, Praesepe non abJiorruit Quem matris alvo gestiens Parvoque lade pastus est, Clausum Johannes senserat. Per qucm nec ales esurit. 7. Gaudet chorus coelestitim Et Angeli ca^iunt Deo, Palamque jit pastoribus Pastor, creator omnium. Versionem liarum stropliarum hungaricam e codicibus Dob- RENTEi et Festetics cditam vid. apud Szilady, op. cit?\^ \P(-ig. 152 haec pauca tanttmi vocabula lat. continet~\ Diius no ht eg min (= dominus non habet, ego minus) \Pag. 1^3, 1 54 et I ^^ prorstis vacuae su7it] [Pag 156-] Iste Hber est di Ant. de Finale q manet aput Qui scssit {== scripsit) scbat semp cum Dho vivat (,) vivat in celis ant (= Antonius) noie fehs (=sic!) Qui me furat (= furatur) malla (sic !) mote (= morte) ne vidar (= viduetur) ne (siglum abbrev. super ambo ne falso ad- scj'iptum est) \Hujus generis benedictiones et imprecationes in codicibus medii aevi orientalibus et occidentalibus saepe occurrunt, ita e. g. in du- obus codicibus Viennensibus, qiios doctissimus Mussafia in disser- tatione sua „Beitrdge zur Ktinde der norditalienischen Mundarten im XV. Jahrhundert" (Viennae, iSyj) litt. A' et A' notavit. In his codicibus haec subscriptio legi potest ; Qui scripsit scribat semper cum domino vivat Vivat in cehs leopoldus in nomine feHx etc. (i. c. pag. 4). Codex arab bibliothecac Escurialcnsis numcro 628 notatus hisce vocibus terminatur : OyoJLo ^j^. j*^LC3f ir-y^^. (v-jLcCI ^sl . . . . ^ v«jf^.oJJ (^^Jf xJJfj) Ijjc^ — ultiinis vocibus scriba libro manu sua cxarato bencdictioucm divinam exposcit (vid. 219 dcscriptioncm Inijits codicis pcr doctissiimim Steinschneider in „Bollcttino ital. dcgli studii or." toni I. poir. 2S4). In codice quo- dam SabbatJiariorum Transilvaniae scriptor ita dicit : Tu nil cum scribas, me Lector quisque cacliinnas Te quoque, crede miJii, Dominus deridet ab alto, Inter difjiciles descripsi namque labores etc. Quid continuamus ! Jiujus generis exempla in codicibus satis superqiie occurrunf^ burlendi' germinavit olumlih bolduk edi mortales fcti (facti) eramus medet eti remediu fecit killinalim^ actitare vl killalim bahali sen^ tanglan^ik'' admirabihs \_Pcig. 158 vacua esf^ [Pag. 159] bir erkli iarlgancli^ (= iarhgancH) tengri (?aip) sis^ miskin azam ucun oz aretin erkinden ulan^ arekyz mariamdan boy iaratup^ kensina azam boldi (,) emgek^ olumga azam iolunca tilep'° kirdi. olumdcn jana erkh cigup kocka bardi. Songra kehp ' Kaz bdr/oti- «germinare». ^ Kaz. k'irin «se gerere», «actitare». 3 «Pretiosus es». 4 Cf. cag-. j^UjXXiLj'. 5 Cf. cag. (ixiULkixL) "pardonner, avoir pitie, donner» apud Pavet de CouRT. LijJvLj «venia», «commiseratio». ^. ^ Fortasse aipsis «innocens», osm. •yMU^KS., cf. arab. w^^^ «vitium». Ceterum prima syllabae legibilis littera etiam pro b habenda potest. 7 Postpositio ulan semper ablativum regit. ^ «Sibi (kensind) fabricans». Quod ad formam iarafup, cf. kaz. jarat- «cre- are», ccg. pS^~i_ (i3^>^) "utensile», hung. ,,gydrtani". 9 Uigur. emgek «cruciatus», cf. etiam osm. dlol, c-uv. aniak, vid. apud Vam- HERY 1. c. §. 34. '° «Sua spontei>, pr. «volens», «desiderans», i. q. cag. v^jVaj. inanmanganlar^ ortli'' tamuhka tusurgergec. (hic gitoqiie ptindum con-oborat) inanganlar alga£ mengu ucmakning tinc(in)a jana kaytgey. ihc y ( = ^ristos) cin tengri mengu besing kutkarda(ci) (.) allejoh^ tengriga (,) inanganmis'* kin kensi cin tengri bisni uretti.^ Am \P(ig- i6o codicis glossariiim ciimanico germanicum ac passim latinwn in dnas cohimnas partitnm complcctitnr^ surat^ ymago bezgek^ das kalder (sic!) keziv^ di zucht iang Jckermen^ inspanne ongu'° blos Cugirw" olturmase si ii sederet joharmen ich cleybe cimdirme.'^ ich kniype kurum. rus, jamov''* ey flec jiygaczur'^ zamenuge icesti hehalf inertrlke sukeltiristi he half in wasser brege (^ehlap^' coah schupeofim (sic !) hoypte'^ cehlayrak in der mose ^ Uigur. inan dfides», «fiducia», rag. [♦Lbl idem, cuv. ijijem, vid. apud Vamrery 1. c. §. 43. Cf. etiam hung. hitifii (hin-tii) «credere». ^ Cf. cag. ^)5' «incendium», jac. ord idem, alt. urf, vid. apud Vambery 1. c. §. 129. Cf. etiam cag. dlj»v>l (dumen», «splendor». 3 (T^nbbn «laudate Jehovam» Ps. 104, 36 et saepe in Psalmis extremis. 4 «Credidimus». 5 «Instituit», «docuit», cf. cag. wL^JiLS^»*, 6 Arab. s\».o. 7 Cf. osm. (c*-*^ «presse» apud HlNDOGLU. Quod ad das ka/der, cf. germ. die Kelter, quod. voc. e lat. «calcatura» originem sumsit. ^ Cf. kaz. kisek «sectio». Jiaiig =: sXX.. Jang «mos». 9 Cf. uigur. et cag. ekermdk «adjungere», «adjungi». "^ Cf. turkom. ^Jy^^ «levis». " I. q. cag. ^i^fX^ '^ I. e. Schiipen nf deni houpfe (Schuppe auf dem HauptJ. ^3 Cag. |VLolLX-»Aa> germ. kneifett. ^ Cf. cag. cLoU. '5 Mendose pro jiygac tur. '° Kaz. cikiii-. Tansic ' rarus otmakninj^ usahi'' crumen gilbrar^ (sic!). ular zu vellet'* Kumartki^ zelgiret cordiijiden*' weniczut (rirtrn iti] niose hoangiP jibitirmen^ ich weychsin kistahcip keluyorler^ zi kome mit gidragi soculapt" uf gitrant eskerimas he acht zin nicht eslama (s) alaboga cetus jaiarmen ich breyt silar sipar egiz czueiietic'^ Ilim'^ en vischgarn jadadim''* ich bin mude wrden cagi di macht bvkurime ich sprv streichelt jukka cirtmisen'° vis suus hdeiussor es'' (sic!) kuturuptsen du bist geil wrden Jirihr is kripet sich sergizirmen ich czeme jota'^ ey gibis ' Cag. Cfc,wXjlj', c«-vwoLji. ^ Cag. ^1^5' «niinutus». 3 Fortasse n«-j-Ia2», Quod ad u/ar, cf. cag. olamak «ligarei). 4 Germ. med. ae. zu i. q. zer.G&xm.. zu vellet cum glossis cum. gilbrar, ular sensu non convenit. s Fortasse mong. gerisetke «testamentum», vel uig. komar «amuletum, donum». Antiquitus «testamentum» in ling. germanica j-r«.=^ «ea res, qua aliquis circumdatur», h. 1. fortasse per tropum «affectus homines naturales non prorsus mali, sed inclinati ad malum», cf. etiam cag. ^s^^ «chose qui s'accorde avec» apud Pavet de Court. Weniczut fortasse zvenig zunt fwenig Siinde) «culpa levis». 7 Cag. JujiLcwCs». «age aevum per voluptates», J-. '° Jiikka kirmdk «onus inire», cf. kaz. kert-. " Cag. JjUyy*'. ^^ Czuen \. q. hodiernum zwei. *3 Cf. liag. viLt-Lsf «rete», mang. ile. '■* Cag. ^iLoftjLj fdebilitari». '5 Cf. (5ag. (WL»3V> «glutire.» birumet sich eremsirme' ovmr octenlanir hovoanlanir korouP di muwer orbu^ dy bhyde or der grabe herumen ich wedele (?) ingec* kayn. kin ovlduh^ dy roge azasti^ wirirte atlarmen obirschriyte kanov' ~\. o ^^buychet cermas ^ top. eyn kuwle kurgan en gihoft grap iv des toden hws kesena der toden huw^ sin des todin bilde kapsa'° dilade (sic !) kirkar" kvrczet vsinlarme ich bisvere jelemci'^ der loypher kezerme'^ ccuo jarovh dir. utile est joralarme'^ opto bur'^ en knospe kobelek en czue walde ahim kati dir der strom is her(t) ^ Cf. cag. *J>j' «spes», «phantasma», «superstitio», e. g. s»t> ^^ol ^jjJlLikj vid. apud VAMBERY in glossario cag. ^ Cf. cag. it5\Bj (cparvis d'une tente» apud Pavet de Court., cf. etiam uig. kiirel, mong. khuren. Di muwer i. q. hodiemum die Mauer. 3 Cf. kaz. or- «jacere». Dy bliyde \. q. die Schleuder. "* Priorem glossae characterem nescio an recte ing legi (pro 9 consveto), alterum vero litterae u haud dissimilem duas litteras ec continere existimo, itaque totam vocem ingec (cag. C/LxJol) legendam propono, quae lectio cum adjuncta glossa germ. kiti f— kinnj optime conveniret. Scriptor glossam mendose scriptam kayn in ki7t correxit. 5 Cf. cag. ^■N«tX-'vi*', germ. Rogen, Fischeier. ^ Cf. cag. ^jLt-wLcy «s' egarer», «sich verirren» apud Vamberv. 7 Fortasse mendose pro kunov vel konbv scriptum, cf. osm. Jo«^, cag. ^^ «gibbus». Germ. buychet hodie bauchig sonat. ^ Cf. cag. yiiLcyAafc «proclinatus», «defiexus». 9 AHa manus annotavit. Quod ad kesend, cf. altaicum kazinfi «fossa». ^° Kapsa (quod ad formam, cf. cag. ^iLwwjLs) etc. alia manus annotavit. " Cf. cag. ^jjUibw^i. " Cf. cag. clUXo «festinare. '3 Cf. osm. \j^S'Ji) «rougir, rotir» apud HlNDOGLU. Ccuo = «coquo». '•» Fortasse ^LcjlLcvjJ, quod tamen non optare, sed optatum assequi significat. ^s Gemmula in Hngua turcica XiS dicitur et fortasse bur mendose pro kiiz (kbzj scriptum est. 22,3 jugalak' kuylecht kema ihar das schif Iget czu siharmcn ich treke ru(?he) sas brodim' (sic!) vl vsdrikke tergeim^ scrutabo (sic !) kurc^ stol soharmen^ cinarmen iche ne mit ziyde^ ich finede at kosuruklarme ich ich mache karre span pher(t) an czue ich slowolle'* (sic !) fuse hiden unde phorn ich wirke uni karildi^ he is heysch wrden \^P<^g'- i6i glossariiuji amtinuatur] ra aya^ dar tamir aringSi.'^ detctor juruh'° dy fuwst usahci''* pditor ciyrii"ey ligilvkke (sic!) tombur. '^dy puvke carpuu''' ey ugivelle tuvrami"^ (sic !) arkrinn-gHch " Cf. cag. ^V"jlLx)«_3 «tout corps rond qui roule comme une balle» apud Pavet de COURT. Germ. med. ae. (mhd.) kiiilecht «rota». 2 Cf. osm. (^_^^f»j. Sas hic non lutum, sed liquorem significat. Usdrikke i. q. ausdrikke. 3 Cag. ^LovLij.^ «potare», «irrigare», germ. trdnken. '• Slo-wolle. 5 Cf. cag. viLoLSwO apud P. de C. 6 Arab. ^y^, talm. ^5^3 .X^^pniS- hebr. j^pg, 7 I. e. ich ndhe j/iit Seide. ^ «Raucus evasit», cf. fag. 1555*^". Heysch gerni. med. ae. heis hodie hei- ser sonat. 9 Cag. L}| «palma manus», germ. med. ae. tetire, hic fdnir (ex quo hung. tenyer depromptum videtur). " Cf. cag. ^Lxiv«Xj_3. Dy fuwst i. q. germ. med. ae. /ust «pugnus». " Cf. osm. ^y^-—i.s>.^ «campana», ger. glocke. '^ Cf. cag. ^jKkj^Xjst- «ce qui est epanche ou repandu», das verschiiftete apud Vambery. Ey ugivelle «via caesis vel dejectis arboribus impedita». '3 Fortasse cag. lilL^AJVsl. '•* Cf. cag. JLu(.f, cf. etiam uigur. tisuk «perditio». '5 Cf. cag. C/Laxi.c^. Ptiv/ie i. q. germ. med. ae. puke. ^^ Cf. cag. i^^^^y£.yj. Arkrinn-glich fortasse mendose pro eiiie Kruine glicli 224 kigir' sch'let kangiridir. tiiyschet tirki cobu.'' tida^ tatli uutirme.'* ich stille cuh cularme. ich g°bule sirrime.^ ich smiyse ku uyahti.*^ dy zune gic czu- raste^ kacik,^ eyn theve basi tezgedi.'-' das hoypt gTc in ume elim silengdir. '° tuyschet kor" eyn grap urpek.'^ kruwsp ader kru'^ tarlov. dar akker cuuliydir. tomerelle tu''^'^ sterilis tul hatii. vidua spno ( = sperno) bi^sinirme bessere neher (?) uterme'^ ich zeg(?e) julkarme.'" ich phluck (sic!) julmalarme. '^ ich bu(?cke) kayda egen. wo mak(t. .) jarsitirme. ich rey(.)zi elpek.'^ oberik bozgay jat kisi b'd (. .) (? = bu dir) (gleichj scriptum est, vel quod mihi probabilius videtur haarkringlich vid. apud Grimm in glossario. ' Cf. cag. kec «curvus», cf. etiam hung. kacsinfani. ^ «Ramus virens», cubii i. q. cag. ^VjJ.^. 3 Tiiidiin. ■♦ Cf. osm. 5 Cag. , ••il^>-*«A«. 7 I. e. Dy Zunne (Sonne) gink czu raste. ^ Cag. ^^_^.A.SVjLs «canis femina». Germ. thcvc i. q. ant. germ. sax. (nd.) teve, flandr. tcef. 9 Cag. \iL»-l>i;Xw.AJ', viL^.x^j^yo «s'ecarteri) apud P. de C. (ahd.) zolia, cag. ^° Fortasse «fraudem amat», eliin cum cag. jl idem esse videtur, silengdir — ^j>^ vel voLjjVwCw «amati). ^' I. e. hor, cf. jacut. kiiriid. Grap i. q. grab. " Cag. jiLjvJ «fermentum», kruwsp i. q. germ. gahrc (fermentum in dialecto osm. ioLc sonat). ^3 I. e. oder Krume. '4 Mendose pro tutitnaz. '5 Cf. cag. cJL^J.Ij germ. sengen. '^ Cf. cag. ;^_^LiJ»£Si. «tordre» apud P. de C, cf. etiam dag. ^jjL^J.-}. ^7 Cf. cag. \iL*jLo«^ «s'accroupiri> apud P. de C, germ. biicken. '^ Cf. c5ag. ijLjJI «ornament cousu sur le collet d'un vetement» apud P. de C 225 kebesir. ' js muchczet certerme.^ ich snelle andir. ^ legit curiisipdir'* gyrupelt cirpi.^ durre riyzecht belsedi." nakt obur v^ gurtel sihandi.'^ ha hat (H ermel uf gestche^ kaal/° wilde seriv. " czam saroQ ksyneydir. '" di spiver get uf bitter suulurme.'^ ich wiylche'^ ters.'^ goch czornik. cahh kesi muda keHrm (sic !) 8duck (?) tokluk. '^ superflu enur'^ tamha'^ vas suedi'^ ich habe mich. gela. ol sozning usugi^° caHh goh czornik''' jocu (= jolcu) ey gast inak getu"we eriney saa ba(.)se ne . . virdrossiheyt ge czu(?rn)^" ' Cf. osm. Ojj ((mucusi). 7s niiichczet = es niuchelt. ^ Cag-. ^vL+Ji^Vk^a. (igi(!-sillonner», germ. schiiellen apud Vambery, cf. etiam hung. csortctni. 3 Cf. cag. (VU->t\ji. 4 Cf. cag. ^Uj^^s.. 5 Cag. ^vA2>. (iverge», gcrm. der diinne Zweig apud Vamheky. ^ Cf. cag. 1^^^., kaz. /;//. 7 l^on. 8 Cf. <:ag. ^^^Aav. 9 GestricJien. ^'^ Cf. cag. ^jLojB.Js «persequi». ^' Fortasse mendose pro soriv scriptum, cf. cag. wjj»-**;. '2 Mendose pro syneydir. Saroic i. q. cag. ^*JnLw, h. 1. id significat, quod arab. 5yi.o in dialecto osmanica. '3 Osm. i^^^jOyjyjyC. ^4 Germ. ant. witchen ((marcere». ^* Cf. cag. viL)^.AJ, osm. y^J', i- q- catiJi. '^ Cag. ^■».Ai"»J' «abundantia». '7 Cag. Nj^J ((pinces de forgeron» apud P. de C. ^8 Cag. cJ^Lo«.2&., hung. tonito. Quod ad formam, cf. uigur. tanitca «(gutta». '9 I. e. siiendini. - ^^- 5». ^' Cag. ^^J.>jJLca., germ. jiihzormg. ^^ I. e. Verdriesstichtceit, Jdhzorn. 15 CODEX CUMANICUS. 226 jarovli/. vt uosus" busurarme (sic !) regratior' isan eyn bilde ters sozlar ong sozlemas he ret czornlich nicht gutlich* jengil kilhhli kisi^ kuygelek kycht vt(. .] jonarme" ich snicze [P(7^. 162 glossarmni continnatuy-^ ju(?ltar)^ rime corrigo (sic!) jakurarme. '-^ ich span de extedo. sunarmen^ tergejm.^ scrutabo tabusirme baskarisirme''' tinarme. quiesco ovsar. " enhch atas. genane'^ disputo jeh alayesa.'"* wi andirs hotarime. ich ledige solagay. '^ eyn hker belerme'^ ich widel(.) ickinirme.'^ ich intwische alpant, unles. biz diole'^ candi Cag:. O. ^ Fortasse «ut(l)u(min)osusi). ^ Fortasse pro kiisiirdrnien scriptum, cf. uig^ur. kusiis, hung. kdszonni. «Rc- gratior» i. q. ital. «ringTazio». 4 I. e. er redei zornig, nicht giitlich. 5 I. e. «levis homo». Quod ad killHili, cf. kirghizicum kilik «mos», kilikti «decens» ; uigur. kilik staturam, formam, exteriorem corporis habitum significat, kilikli «formatus», «pulcher», vid. apud Vambkry «a torok-tatar nyelvek etym. szo- tara» sub radice kil, ki/i ^§. 90, pag. 95). ^ Cag. ^vLtJfcJj germ. schtiitzen. 7 Osm. )1-^>J «corriga». ^ Cag. ^■L«j«-ww. Lat. «extendo» hic glossae cumanicae praepositum est. 9 Vid. pag'. 160 codicis. '-^ Cf. cag. ^LcxliuiL. '' Cf. cag. ji,L^'»l, uigur. oksak, oksak «simihs». '^ I. e. getianne. '3 Cf. cag. Jakin, u\gux. jakutniak «admovere». '•* Mendose Tpro jok alayesd scriptum, cf. osm. iUv.s«j. '5 Cf. cag. ^JySyM.^ kirghizicum solakaj, cf. etiam cuv. solagai, vid. apud Va.mbery 1. c. §. 163. '^ Cf. kaz. hild- «fasciare», germ. witidehi. '7 Quod ad formam, cf. cag. (^_».>uJijS>of apud P. de C. ^^ I. e. di ole. Vocabulum turc. hiz, uti in glossario Ahuska denominato videri potest, plures habet significationes. Alpa/it fortasse pro ovaJI scriptum est. 237 slinden tassidi' invurte ayadi.'' recusavit simirme^ "^ togurme'* jandirdi.^ retbuit jali der mane bolar.'^ cristalle kuc sunadirme. mer ist czu suer' tiltagan soz jubangan^ soz inah.^ fidelis ficta vba (verba) esima kirdi." *oz mer idensin. .'° serpildi. " uf gepralt osang'^ wederspenik urudT. '^ ich habe gevohte berindim.'"* ich habe gear(b. .) kavdan."^ ugebrant Cuerme. ich warfe kizar is glut susarme. ich scheppe oldi kirildi'' \ , .. J> l:>irdir hoardi'^ y^ saygac.'^ des heres teyl ^ Cag. ^jL^j^lj" «enlever» apud Vambery, germ. enffiiliroi. ^ Cag. i^Lobt. 3 Cf. cag. cJLoyA4jj.w «sorbere», germ. schliirfen. Glossa germ. slinden i. q. schlucken « glutire » . * Cf. osm. j^_^^«<3 «satiare». 5 Cf. cag. Kki (JdnciJ. ^ Osm. \j^i arab. *«Jj et sy^-, graece [irlpuXXo;, lat. «beryllus». 7 I. e. mir ist zu schwer. ^ Quod ad tiltagan, cf. uigur. titnia/i, hung. tiltani. Jubangan soz i. q. cag. «jLjL> «bagatelles», «frivolites» apud P. de C. 9 (JLajI apud P. de C. ^° «Venit mihi in mentem». Scriptor defective pro ist: is scripsit, quam glossam germ. lector quidam cumanicam existimans eam per uz (cag. (jwjl) interpretatus est. " Cf. cag. c)U-5vA«, germ. abprallen. ^^ Cf. cag. ^o')5i apud P. de C. Et hoc quoque annotatum volo, vocalem o in hac pagina saepe d designatum esse. ^3 llrundim. '4 Kaz. biren-. ^^ Fortasse cag. ^jUoLs , cui tamen glossa germ. ungebrant minus apte respondet. ^6 Osm. dU-Ljw^' «distendi». '7 Cag. jiLoNLLs. ^^ Fortasse kaz. sajga/i. 15' 228 bitisli' kisi. eyn artic man. juvduh.^ eyn ungeslahte man jipkirrime^ mer vuvllet kuganadir. ich andir beyde tohtarme.'^ i memoia teneo ungerme.^ uwe. grabe oyovlarme, intwerfen sirlarme.'' ich riyse kargase.^ eyn grigik man jandirme.^ retribuo ozgaca.^ andirs bolov (? t V. c)'' des wundes teyl jobaca. des marotes teyl huvarme. ich uvrge ty helle sindan \ tamuh'" er kelanedir. ha czart kucerme.'^ ich note tuman betli''* vster antH.'^ j6ga'ardirme' hoatdirme'^ ich b" geri gewrden'^ tmgsir. naschet ' Mendose pro biticli scriptum, vid cag. ^>.A'aj. Cum. hiticli hominem litte- ratum sig-nificat. = Cf. cag. ^b^J, alt. Joj. 3 Cf. cag. C/Lo».j *— 'jJ. i'L«Ucb&.»j. 4 Cf. ca 5 Cag. ^ Cf. osm. 7 Cag. ijiiU^Ls. Uti supra. arab. ■yJ^MJ . 9 Ca^ Ul^v jj.i, germ. iibrigeiis, im ilbrigen. ^° Cf. cag. (^_^.+a.vaXiLj apud P. de C, de quo in glossario suo ita dicit : utani- chi/na/e se dit lorsque, par volupte, on ne se hate pas de boire le vin, mais qu'on le deguste lentement pour en mieux gouter la saveur. » " Cag. wp^J «ipars». ^^ Cag. tyc\3. ijftXJV in lingua persica locum obscurum significat, hoc idem vocabulum etiam in lingua turcica usum obtinuit. ^3 Cf. uigur. et cag. kiic «vis», osm. ^yij cf. etiam chivaicum Jdstaniak, hung. keszteni, kesztetni. '^ Cag. oo «vultus». '5 I. &. finster Aiitlitz (finstern AntlitzesJ. '" I. e.jdngiil irdim (idini ), pro quo \\\c jcigadrdirmc scriptum est. '7 Vid. uigur. kevek, cag. vil^.D . '^ I. e. ich bin gering gewordeij. 229 artirime.' ich oberige tatar tilga koneldi/ ha re(t) jerer." is vir smete (sic!) dicuge gerade' manarmen.^ ich iyn tuyche kislov.^ di bre^he keris.'* eyn geczeke tinger^ ligeakert akker kurulta kurar^ he wil ey hof tarlov." der akker halde kirigib. eyn trechtuk bavrsakdir"\^ he ist mer anirakdir'' ^^ mer . . wurde kogeripdir. '^ s ist schemeHk \Pcig- i6j giossariuni contimuititr'] telbuga.'* eyn leytzeyL be£i el'^ huffe hauz (?ci)arhar (sic!).'^isczuget(sic!) ^aridi. geschente > ^ Cag. ;^_^o\f «accroitre» apud P. de C. 2 Cf. cag. viJl4Jjjl (ifondre», «se fondre» apud P. de C, germ. es verschmelzf, pro quo hic vir smefe vel vir smefc scriptum est. 3 Cag. ^vL^jLoj germ. eitifaucJien. 4 Proprie «tensio», cf. cag. ^Jj^^y^^ h. 1. contentio, vid. germ. eyn gecze7tf;e. 5 Ktiruifa, cag. ^^UJ.nJJ v. ^^'jS^syi i. q. mong. fchiirije etc, — fiurar i. q. cag. )^\j^- Germ. er wiff einen Hof haffen. 6 Cf. \y^ (^'-^=?- apud VAmbery «Cagataitcbe Sprachstudien», pag. i. 7 I. e. er redef die Zu7ige gerade. ^ Fortasse cag. ^v^LcLajj. Germ. brc^/ie (sic!) i. q. bracfie «vervactum». 9 Cf. cag. \J^Ju3 «repose» apud P. de C. '^ Osm. ^jLj , hung. farfu, bosn. farfa apud Blau, in antiqua Hngua Bisse- norum ffiorfou, vid. in diplomate quodam a Vambery allato : «rus Bissenorum, quod vulgo dicitur Besseneu fhorfou («A magyar es toroktatar nyelvekbeli Szoegyezesek», pag. 72.). " Cf. cag. ^Lu/yxiLj apud P. de C. '^ Mongol. amaraf; «amicus», amarafifaf «amicitia». ^3 Cf. cag. cJLovKy^ «livescere». Cum. kogeripdir «pudet», vid.. germ. s(isj isf scfiemefifi:. ^4 I. e. faf buga ; quod ad buga, cf. cag. ^^^.SXC^J, — cag. Jb' Vambery do- cente omne corpus longum significat. 15 Cf. osm. ;3x)jLc.^, in glossa cum. (. .) arhar Htt. h falso Htterae r postpo- sita apparet. Scriptor glossam ger. czugef m&ndose czu gef scripsit, tanquam syW. czu «duo» significaret. '^ Fortasse beri ef, cf. Cag. ^^yj^^u>^ «citadeHe», «porte» apud P. de C. 2,?0 czede tangisip jatir kizarip jatir' jelni." das vytur jrgaladir \ is wagat kamaladir^ y^ (sic!)^ cayhaladir^ is plodirt silkinadir/ is schyt zich jitirdirn.^ ich hab vorlorn sarhitir.^ is ziyget ku(?s)u satkadi.^ di atwt hat sy gekreget savrak'° eyn schadel bas eyn hoybt se. liyt hi- jelpirmen." ich wedele horarme deficio hor. '^ defect konulvkce'-^ mit girahtikeyt. kasnaci.'^ der sluysar julovci. redemptor sahav. '^ Hspt (sic!) orsu. zeczt zich wedir bugermen,'^' ich valde cirlak'^ en vlischin ceber'^ kisi en reynlich m (= mann) ^ Cf. cag. (^_^Lc«jLXjLji apud P. de *. Kiza?-i[p cag. ^•jfjAiJ «rubens». ^ Kaz. jileii «uben>. «ferm. cuter. 3 Cf. verba cag. (i'L4JLc.»jf et ^L^^-o, cf. etiam jak. ka»i)ia. 4 Es 7vogef, .a^erm. med. ae. wui(eii. 5 Cag. ^Lo^LajLsk. ^ Cag. li/L^XA-A-w , franc. sclnitte»i. Schyt mendose pro schytet scrip- tum est. 7 Cag-. dUjuo i. q. dU=of, ^ Cag. (^ ^kt^Xjm «relacher» apud P. de C. Quod ad glossam germ., cf. germ. med. ae. sigeti. 9 Primam glossam cum cag. ^yi^^ compararem, alteram vero cum uig. sat- kadi (vid. apud Vambery) eandem existimo, cf. interpretationem germ. di antwort hat si getiretiget. Kusugh hic non antiphonam, sed responsum significat. " Cf. cag. saut «thorax aheneus», proprie res qua aliquis protegitur, invo- lucrum. " Cf. cag. ^yXjJkj^ «eventail» apud P. de C, cf. etiam kaz. /itddzdk «homo incoslansi). '^ Cf. cag. j«j «inanis», cf. etiam uig. koruk, cuv. kura, vid. apud V,A.ArnERV «a torok-tatar nyelvek et}'m. szotara», §. 84., et hung. koru, kur etc. '3 Uig. kiiiiilik «honestasD, jak. klhio «honestus», «rectus». ^4 I. q. osm. xfjXAJtXi»', pers. Si^ xjfyb», '5 Cag. «UsLw «balbus». '6 Cag. JLof^j. '7 Cf. cag. , vU^^f Cat "une femme agile», «bonne menagere'> apud \'\^n;KKV. 23 1 can^il ' ^\ , , .,, ^ ekisi bir dir bavlagil ^ tuler^ is hert sich kursov lap (Hr'* cahlasangis.^ mesigitis jiv/ dikke vvseydir. ^ lipkozit jiiksi undi. ha herte wol ^uvre^ kiydi. ha hat das abach umme gekart sandireydir ha^ rozt. tirpildeydir. '° ha snatert siarme ich kem iym vvgil da cozgil" brichs un (= und) des'^ kozgahsirme. '^ ich wule bir joulr (sic !).'"* eyn leyik orguzurme.'^ ich weyde tulkma. engancz holcz'*^ (sic!) jarma. engespalde holcz (sic !) jaksi bogeyp'^ barir. ha czuyt wo(l) uws gerich(. . .)'^ aytip je ber^ng ie,"=' Tpitns.^° ^ Uig. kammak «ligare». ^ Cag. ^LojLcIj idem. 3 Fortasse pro (isi )tiilc7' scriptum. * I. e. kursov/ap c//r, cf. cag. ^vl^^.i' «cingulum» ^LfJLxi/ \»,jj «cingi». 5 Pluralis numerus secundae personae formae cond. verbi cag. ^^LojVjJL^. 6 Cag. cL). 7 Cag. ii/Lofc.uA5«(, quod germ. liebkoseii bene respondet. ^ Kaz. ciiprcik «fragmenta panni». 9 Cag. ^LoXiljjJuLw «delirare». ^*^ Cf. cag. cJLiiLjyJO «agitare». " Cag. ^LoV^. '■^ I. e. brichs imd dens. '3 Cag. ^L4JLc.\«i5, germ. atifiviiJilen. '4 Cag. )^jJ, germ. das leifseil. Lcyik mendose pro leytzeyl scriptum est, nam voc. leyik ex lat. «laicus» (gr. Xat/.b;, cf. Xab;) deprofntum «populum» significat, vid. germ. med. ae. Icigc, leie, quae significatio hic haud apta esset. '5 Cf. osm. wO v»' «locus umbraticus», cag. vJ, alt. ore, iire «conis». ^^ I. e. en gancz holcz fein ganzes holtz), vid. etiam subsequens ein gespal- tetes holtz, cum. jarma. '7 Cf. cag. D*J, i^J «heros». ^^ I. e. ha (ha) czuyt wo(l) uws gerich(tet) «exiit bene compositus» (acie exacte stricta). 'y Fortasse «promissis tuis mansisti», bering enim bcrdiug legendum est, je autem ex interjectione cje decurtatum videtur. ™ Hanc glossam prorsus non intelligo. janglamdir' is hallet se ani jibekmi dept se* wat karmalarme. festino^ istu das'° (. .) de v(.) udaa.^ no emegar" \. ... 1 / N „ 1 11 1 T, ^ en babe. eki kun udas(a) tz en tak noch kurtka ^^ inandir'' mecala.'^ en czebast menim ati javrutti^ ha hat julguu (.) '^ miyn phert gazeret krinpis sageseydirme.^ ich trachte icik.'^ en ober czoge pelcz araba cucldi^ dar karre sluk tobalak'^ parkii'^ nedir jez''^ e^m czeyn. berisirme.^ ich halfe gabin ayak kosulgiP^ strekke di fuse [^Pag. 164 eaque ultima totius codicis continuationcm et finem glossai^ii complcctitur^ ' Cf. cag. ^wLx^jVXjU, osm. «JijLj «echo». ^ Cag. ^LajJJLoxUj «tatonner maladroitement» apud Vambery, hic «tumultuose agere». 3 Cag. Ljy. Glossa germ. no mendose pro nach «postea» scriptum est. 4 I. e. Zwei tag nacheinander. 5 Cf. cag. \J^j^%j£.Lw. 7 Cf. cag. C/1/OjOe.s» et C/Lt.ijvO».=»- «sursum verti». Lineola sub littera £• pau- luni ad sinistram producta r supplet. ^ Cag. C/Lt-iiovAJ. 9 I. e. sen aTii jibbknii depfjir sen. ^' IT (Vit isi fu das . . de v . ., vid. germ. med. ae. waJtt «quando». " Cag. m. '^ Cag. Lij\fci* «vieillc femme» apud P. de C. >^ I . I '3 Cf. cag. v^LwLo. Quod ad czebasf, cf. got. vasti «vestis». '4 Cag. ^y»iy^.. '5 Cf. cag. dL«j.S\jf «jaquette de femme» apud P. de C. ^^ Cag. ,jj»Lj«Ji «racine de la dimension d'une olive et douee de proprietes salutaires ; rond ; mis en pelote» apud P. de C. '' Partiu pagina codicis subsequenti parfKun scriptum est. '^ Fortasse kaz. jiz «cuprum», vel potius «pertica aenea», cui signiticationi germ. czeyn magis apte conveniret. ^> Cf. cag:. , vL»JL»i%i et ^iL^«.i', kaz. fcus-. m i^kir. ' enbruch gurtel siltov. "" potwar^ emanirmen.'* sa^^rlarme horlarme. ^ despicio manaysis.^ sine modo ohsassi.^ similitudo amassa. semp (? = semper) taffar uSga.** adsolaciu (ad solatium) mohdak.^ stump horen.'° en reyic trapes" ^ suffera" halha'^ mesa (= mensa) boksmen et. enziytc vleys en^im. miynes selb kesetmak'''* uCun durch vurc(ht) korkutmak u^un kerterme'^ ich kerbe a(n)gTguc."^ enleyter pesa"'' en hantwerk odim. koralmadim'^ aziz. pegrinus (= peregrinus) acebergil expone keneta. gehch ocugil.'^ pmoneas joldagilar^° ' Cag. x«Ji.SVj(, osm. vttr^J^ vid. apud BlANCHI. ^ Cag. ^LcLyCO «imputation mensongere», «calomnie» apud P. de C. 3 Yinng. paJfar, antiquum s\a.v. potvor vid. apud MlKLOsrCH «Die slavischen Elemente im Magyarischen» pag. 48 sub n. 644. ■* Cag. dLijLfjf «prendre garde» apud P. de C. 5 Cf. osm. (^_^^Lj xtis». ^ Cf. pers. LjLo «similis». 7 Cf. cag. (jiiLwUi»»! «similitudo», (a,«Lcik;^«f «simiHs esse». ^ Mendose scriptum pro taffarufga, cf. osm. k-^^ «recreation» apud HlN- DOf;r,u. 9 Cf. jak. 7miii7ir. ^° Osm. *)5^, gr- '/'"•'po;. Glossa gcrm. reyic pro reyge scripta est. " Osm. S'^fwb, gr. -pa;r£^a, proprie TETpajrs^a ni. cum quator pedibus, qua- drupes. ^^ ^^ Osm. Sj-aAu, arab. Sj.A*u. 13 Cag. ^jUiibj. ^■t Cag. (VLx)Ul*«JJJ. ^5 cag. dUjy^ ^^ Cf. cag. jiU.£.f «ascenderc» ; glossa afnjgigicc mendose pro agitiguc scrip- tua videtur, cf. quod ad formam kaz. haskic «scala». '7 Pers. X-w*-o i. q. arab. xiwi» ars, quam quis exercet lucrandi caussa, artifi- cium, vid. apud VULLEKS. '^ Fortasse ij;'^»^ «lignum» Jf.i «instrumentum», j^tXJtx) «metallum». ^9 Cf. cag. ^S. '^"' I. e. joldagilar. ^34 ozma boz togur. wirkit iscv.^ en erbeyter jalci* enmitelink (sic !) totha''. schade^ kaska.^ kah jaHnvrme.'' ich blice tobalak. parkun ^ jez. en^ czeyn ucuh''' towp pros kunh. spruy" mahtarmen'^ overmen ekisi birdir toba. ma culpa ( = mea culpa) javlov"* ephanne (sic !) ji'di.'^ treyp czuzamene usurme \ mich vruyst tongarme kirov. riyf cere.'^ enkopicze (sic! keben. enhuwte (sic !) sahf' sergek kongrov'^ en schelle baley duley^" ^ ebik mengu' en wahinde man ^ Cag. ii)Lov«( «depellcre». ^ Cao". \y^y^ ■«»■? «le.xit», germ. ivii-kt. -5 Cag. -^ -•'•■;' «operarius». 4 Kaz. yV^/cV (imercenariusn. s I. e. «damiuimn. ^ Cag. iJLtiLsj quod in lingua cum., uti ex glossa allata videri potest. calvum significat. 7 Cag. ^iL4.AjJL}, germ. bliiizeti. ^ Uti supra. 9 Uti supra (pag. 163 cod.). - Cag. ^^1. " I. e. «palea». '^ Cag. ^LxiUjLo «laudare». ^3 Cag. dUi^f idem. '+ Fortasse cag. '5 Cf. cag. ^^Ui-o. '^ Franc. frisefi. '7 Fortasse cag. jmIj.a^. '^ Cag. ^_s?j5Luu. ^^ Cag. J^JUaJ» «campana». ^° Cf. cag. 15^5-^' «omne», proprie «circulus». ^^ Cag. fnejigi, alt. mihigkii, uigur. meiigi, iniiigi, vid. apud Vambkry «a to- rok-tatar nyelvek etym. szotara» pag. 219, 220, §. 231. ^^ I. e. ewie;. 235 salinirme' ich l)ihen<^^e erkec johladim/' icli vmiste asi.^ der kern (= vermiste) ^erci.^ enkremer (sic!) urus^ gewurfen czege kisicH^ "\^ conglu aynir^ , . > sluk 1-1 1 sohti ^ ^ conglu bulganir sirih. en merder^ S^Finis Codicis nnuanici'] ^ Cf. cag. ^L^JLai «pendere» viLsV^JLu; «amulette qii'on suspend au cou» apud P. de C. ^ Mendose scriptum pro ozi «granum ejus». 3 Cag. '^v-'^ «epicier», «pharmacien», «quincaillier» apud Vambery, «mar- chand ambulant» apud Pavet de CouRT. 't Primam glossae consonam /' legendam opinor, quae nostra lectio si recta esset, huic glossae Cag. ^vL»-wwl scuene, pror- sus, ut nos Flandri. Nam vos Brabanti, qui vos Germanice loqui fa- citis, hic magnifice vos efferre, et nos soletis habere derisui, ac si istam vocem pronunciemus rancidius, quam vos Seuen effertis. Prosequebatur deinde, Atlienyne {{0.^0.: Athe, nyne), thilne, thimita, thunetua, thunetria, etc. Vig-inti dicebat stega, triginta, threithyen, quadraginta furdeithien, centum sada, hazer mille». Doctissimus Car. Jul. Schroerus a me de significatione eorum vocabulorum interrogatus, quae intellectu difficiliora sint et quae Bus- BEQUIUS cum lingua germanica non satis congruentia opinatus est, litteris ad me perhumaniter missis, rectam maximae eorum partis inter- pretationem auxilio linguae goticae possibilem esse non solum prae- dicavit, sed etiam allatis glossis goticis, quae iis respondeant, lucu- lenter demonstravit, Massmannum nominans, qui in «Haupt's Zeit- schrift») I, 345 — 366 has Busbeckii communicationes tractavit. Hoc loco adscribam comparationes viri doctissimi : Knauen -fortasse cum got. ganaiiha wjzapxeia idem est ; iel, ieltsch — got. haili «salus», hails «sanus»; iel uburt ~ got.hdit 7>aurthai (i. g. germ. hcit iviirde) ; schuos fortasse got. sves ; baar— got. barn ; ael = got. hallus «petra»; CODKX CUMANICUS. 16 242 incnus (? moins v. niems) = got. mimz «caro»; fers = got. vair ; statz = got. statJis yf^, «terra», «ripa»; ada, cf. apud Grimm formam a(tdt (Worterb. 3, 76;, quae tamen in monumentis linguae got. desideratur; ajio = (got. hanjo!}, ant. germ. fahd.) hcnnd ; stap fortasse mendose scriptum pro saxonico : scap «ovis» ; gadeltha — got. gatilaba «aptum»; wichtgata = got. hvcitata ; m,ycha = got. mcA^i «gladius»; /ista = Maszmannus got. leitista «minimum» supponit; borrotsch = got. ga-baurjdthiis «voluptas» (non «voluntas«, ut apud Busbequium) ; cadariou =. ^gadaura^' «socius» fforma supposititia apud Masz- MANNIUm) ; kilemsch/cop fortasse got. ganim scap ; tzo warthata = got. thtc vaurhti thata «tu fecisti hoc» ; ies varthata = is vaurhta thata «ille fecit hoc» ; ich malthata = got. ik maha/ida thata. Comparatio adverbiorum numeralium haec est : ita = got. ainata. tua = got. tva, tria = got. thrija. fyder = g^ot. fidvor. 'fyuf = got. fitnf. seis = got. saihs. scuene = got. sibun. athe = got. ahtau, nyne = got. nitin. thiine = got. taihun. Loco got. tvaitigjus apud BusB. forma manifesto corrupta ^/^^rt legitur. Numeralia sada «centum» loco got. taihun tchund s./iunda et /lazer loco got. t/msundi ex lingua persica depromta sunt, vid. formas pers. Juo s. tX*u (sancr. c^ata) et vkiC, cf, etiam hung. szdz, ezer. — Voc. marzus «nuptiae», quod SCHROERUS auxilio linguae goticae expli- s ' <- - . . cari posse negat, mihi cum ar. ^^y*jo idem esse videtur, quod etiam in dialecto osmanica usurpatur, cf. dictionem arabicam : iLj»Ls\il 243 «aaJI ^Xs. «exposuit pucllani xfiuitni). Ne voctil)uluni tflich (luidem SCH. ciuxilio linguae g"ot. explicari posse dicit, — nil niiri, lioc enim voca- buluin turcicum est, cf. cag". ////', osm. dcli. Vocabulum a/ocii/ir, quod itidem pro gotico haberi non potest, fortasse ex graeco az^jxroq v. aT'j-(rj^ corruptum est. «Quin etiam, pergit. B., cantilenam eius linguae recitabiit, cuius initium erat huiusmodi: ivara 7vara iiigdolou : scil te gira Galtzii hocmisclcp dorbiza ca.^'- Hunc textum prof. SCHROERUS vix germanicum esse opinatur. Maszmannius, qui eum germanicum sive goticum opinatus est, hoc- iiiisclcp : haiiiiiskaiia hlaip, ac dorbiza : tharbiza «pauperior)) legit, sed nec ille ex hoc textu ullum sensum elicere potuit. Quum hunc tex- tum diligentius p.erlegissem, eum procul dubio turcicum esse comperi, in qua opinione litteris SCHROERI magis corroboratus sum. Noli mirari. Nam et in paucis BuSBEOUll speciminibus quaedam vocabula continentur, quae Uoti frequenti Turcarum commercio in linguam suam receperunt, et unus delegatorum origine Gotus auctore BUSBEQUIO paucam popularis sermonis habuit notionem. Textum ante citatum in hunc modum transcribendum esse censeo : vara vara iiig dolu, sii tegira gdlt(ci) sii. Gdini islcp dorb-isd ca, (ultimus hujus strophae versus desideratur), id est «sensim sen- sim impletur, haec regio tota aqua est. Navis quum illic constitit», — — — — — Galtzu mendose pro goltd (goidd) su scriptum esse videtur, vid. J,5^«lieu ou se rassemblent les eaux» apud Pavet de CouR- TEILLp: ; dorb defective pro dorih scriptum, ultima vero syllaba ca fortasse ex aiiga (aiigar) corrupta est. Gerundium istep ex istdjiip contractum est, quae contractio in dialecto kazanica saepius occurrit. Formae in hunc modum contractae etiam in codice cumanico inveniuntur. «Hi, inquit B., Gothi an Saxones sint, non possum dijudicare. Si Saxones, arbitror eo deductos tempore Caroli magni, qui eam gentem per varias orbis terrarum regiones dissipavit. Cui rei testimonio sunt urbes Transilvaniae hodieque Saxonibus incolis habitatae. Atque ex iis fero- cissimos fortasse longius etiam summoveri placuit in Tauricam usque Chersonesum, ubi quidem inter hostes religionem adhuc retinent Chris- tianam. Quod si Gothi sunt, arbitror iam olim eas sibi sedes tenuisse Getis proximas. Nec erraturum fortasse, c^ui sentiat maiorem partem eius intervalli, quod est inter Gothiam insulam et Procopiam, quam hodie vocant, a Gothis aliquando insessam. Hinc diversa Gothorum, i6* 244 Westgothorum et Ostrogothorum nomina: hinc peragratus orbis vic- toriis, et seminarium ingens barbaricae multitudinis. Habes quae de Taurica Chersoneso ex his Procopiensibus didici». Vocabularium BuSBEQUll ante citatum unicum complectitur ling- uae Gotorum Tetraxitarum monumentum, de quibus (rotis vid. Anzeiger des germ. Museums, Norinbergae, 1859, Pag. 13. 93.* • Ad excerpta nostra, cf. etiam Joannes INIolnar «Magyar Konyvhaz» I. sectio, pag. 188. De Gotis Tetraxitis vid. apud Procopium (de bello got. IV. 4, 5). VOCABULARIA. I. VOCABULARIUM CUMANICO- III. VOCABUL. GERMANICO-LAT. LATINUM. IV. VOCABUL. MEDIAE ET POSTREMAE 11. VOCABUL. PERSICO-LAT. LATINITATIS. Vocabularium cumanico-latinum, in quo omnia codicis cumanici vocabula, quae in columnis glossarii cumanicis et in textibus leg"untur, ea quoque, quae ex lingua persica aut arabica depromta sunt, ordine alphabetico digesta inveniuntur.* Aazam «homo» pag-.'66, asan pag-. 109, azam pag. 164. Aiaz «caelum serenum» pag. i8i. Aygakladi «perdidit» pag. 182. Ayti «dixit»pag. i6i,ayturmen «dico» pag. 20, ayt «dic» ibid. Ayna «dies Veneris» pag. 80. Aynalamas «non delectatur» pag. 165. AypSlZ «sine macula» pag. 189. Ayran «trabes unum equum ab altero dividens» pag. 121. Ayri «distinctus» pag. 143. Ayringler «eiigete» pag. 141, ayru- men «separo» pag. 56, ayrgil forma imperativi ibid., ayrga i. e. ayrgau «separatus», «distinctus» pag. 146. Ayl «cingulum» pag. 12, ail scriptum pag. 122. Ayll «gravida» pag. 215. Ayltartarmen «cingo» pag. 12. Augustin n. pr. Augustinus p. 162. Austirmaga «fauces» in dat. pag. 138. Aurex «latrina» pag. 120. Ak «albus» i. q. ac. * In hoc vocabulario pariter atque in tribus vocabulariis sequentibus nonnullas falsas lectiones et interpretationes editionis locis suis correximus. Quum unus idemque sonus in codice saepe per varias Utteras notetur et hoc etiam principio vocabulorum obveniat, ita e. g. j per /, J, y, — k hd et ^^ per X', c, ch etc, nos respectum ad hanc diversam sonorum denotationem habentes vocabula unius ejusdemque soni ini- tialis et nonnunquam unum idemque vocabulum sub diversis initialibus vocabulario congessimus, quod nobis juxtapositioni diversarum litterarum sub una eademque ini- tiali praeferendum videbatur. Ordo litterarum, quem in vocabulario secuti sumus, sequens est : a, d, e, i (J), o, u, tt, il (w) \ k, c, ch, g\ gh, h, J ( i), y (J, i), c, g, t, d, n, ,v ( = j" s. .V s. z), s, sch, z, p, b, in , /', v (110), r, I. Vocabula, quae in codice pluries legi possunt, plerumque ea pag. adduximus, in qua primum occurrunt. 248 Akkoy i. e. ak koy ((tentorium novae nuptae» pag. 143. Ac «albus» pag. 108, — apac «acimo- dum albus» pag. 143. Acca «pecunia» pag-. 91. Acsa «vesper» pag-. 80. Acmac «fatuus» pag-. 116. Achel «sipientia» pag-. 53, — «sapiens.) pag. 115. Ag «rete» pag. 70. Aga in hac compositione auanhig agasi «avunculus» pag'. 180. AgaC «lignum» pag-. 89, «asser» pag. 120, — tic agac «columna» ibid. Agar «fluit», «manat» pag^. 197. Agengic «scala» pag. 120. Ager «gravis» pag. 76, — «honor» pag. 30, — «pondus» pag. 85, — ager chelle «graviter» pag. 66, — agcr sij bila s. auursibile «honorifice» ibid. AgermaC «infirmitas» pag. 86, — agi- rich «aeger» pag. 167, — agrich «aegritudo», «morbus» ibid., agre- mac idem pag. 19. Agerlarmen «honoro» pag. 30, — agir- lap «honorans», «consecrans» pag. 158, — agirlalik "honoremus!», «con- secremus!» pag. 160. Agmgan «ascendens», «ascensus» pag. Agis «os» pa< pag. iio. As:izd'di i 165, agX scriptum e. agizdurdi «fudit» pag. 209. Aguxlug «frenum» pag. 122. Agsah «claudus» pag. 117. Agbet «omnino» pag. 69. Agmanirmen mendosc scriptum pro aginirmen «ascendo» pag. 0. Agriki s. agrigl, cf. agrich pag. 187. Agrurmen ■■doieo» pag. 19. AghHc «albedo» pag. 86, cf. ac. Aha «fluit» pag. 207, cf. agar. Ahim «flumen» pag. 222. Ahca i. q. acca pag. 144. Ay «hma» pa.g. 78, ((mensis» pag. 79, — ay basi «calendae» pag. 80. Haec sunt nomina duodecim mensiumanni: 1. safar ay ((januarius» pag. 80. 2. SOUnZ ay «februarius» ibid. 3.yHaS ay «martius» pag. 81. 4.tob ay «apriHs» ibid. 5. songusax ay «majus» ibid. 6. CUS ay ((junius» ibid. 7. orta cux ay «julius» ibid. 8. SOnchitx ay «augustus» ibid. 9. cheS ay «september» ibid. 10. orta ches ay «october» ibid. 11. curban baran ay «november» ibid. 12. asuc ay «december». Aya "palma manus» pag. 112. Ayach «pes» pag. 113, ayak scriptum pag. 232, — ayag Uxi «suffrago» pag. 113. Ayadl «recusavit» pag. 22']. Aianirmen «parco» pag. 132, — ayan- dim «peperci» ibid. Ayas i. q. aiaz pag. 82. Ayu «ursus» pag. 128. Ac «fameHcus» pag. 144, — acikting «esurivisti» pag. 193. Azarmen «aperio» pag. 7, azchil imp. ibid., acsa forma cond. pag. 7, aceluptur «apertum est» pag. 160 A^ebergil «expone» pag. 22f2>- Acergansa «si moeret» pag. 158. Aci «acer», «amarus» pag. 83, — acitas i. e. aci tas «alumen» pag. 92. Acirganurmen «amaresco» pag. 180. AcUV «amaritudo» pag. 193. Acchuz «clavis» pag. 119, azchuz scriptum pag. 12. At «equus» pag. 121. At «nomen» pag. 40. Ata «pater», atta scriptum pag. 113, — ulu ata «avus»pag. 180, ullu atta 249 pag. 114, — tin ata «paterspiritua- lis» pag. 157, — atalih «vitricus» pag. 142. Atagirmen «nomino» pag. 40, attagil imp. ibid. AtaS «cognominis» pag. 226. ^ Atar «aromatopola» pag. 91, ar. ■Xh^.. AtOV «insula» pag. 1:59. Atlaniirmen «equito» pag. 24, atlan imp. ibid. Atlarmen «transgredior» pag. 222. Atll «nominatus» pag. 144. Atlu chisi «eques» pag. 105. Anig UCUn «quamobrem»,«ergo»pag.65. Anuclarmen «praeparo», pag. 43, anuclagil imp. ibid. — anuclamac «praeparatio» ibid. AnuS «adhuc» pag. 64. A(?n)gigu^ i. e. anginguc «scala» pag- 233- Angid'di i. e. angindurdi «ascen- dere fecit» pag. 189. Anginza «donec» pag. 65. Anglarmen «intelligo» pag. 31, an- glagil imp. ibid., — anglamac «intellectus.» Anca «tantum», anca anCa idem pag. 158, — anca cakH idem pag. 189. Ancak «illico» pag. 165. Ant «juramentum» pag. 138, — ant icermen «juro» ibid. Anda «iiiuc» pag. 67, — andam (an- dan) «inde» ibid., — audaoh «tunc» pag. 71. Andi «talis» pag. 158, «tantum» pag. 167. Andir «legit» pag. 225. Anna «mater» pag. 114. Ansesim «festine», «repente» pag. 158. Anzagina «aliquantulum» pag. 64. Ax «paucus», «modicus» pag. 68, — ax- rac «modice» ibid. As «famelicus» pag. 194. As «cibus», pag. 124, — ascaundar- rrien i. e. asca undarmen «invito ad prandium» pag. 17, — as beru- men «alo» pag. 44. As^armen «edo» pag. n, as imp. ibid., assa forma cond. ibid. Asau «ma.ximopere» pag. 157. Asat etermen «libero» pag. 8, asat et imp. ibid. — asat^kisi «hoino hber» ibid., pers. jKI. Asarmen «pendo» pag. 43, aschil Asen «nuptiae» pag. 39. '"''P- i^id. Asi «nucleus», proprie «nucleus ejus» pag"- 235. Asigirmen «festino» pag. 137, asic- men mend. pro asicman «non fe- stino» ibid., asicmamagil mend. pro asicmagil «ne festines» ibid. Asildi «pependit» pag. 200. ^ Asuch «amator» pag. 115., ar. (^_^-»iLc. Askine «paucus» pag. 147. Ascara palam» pag. 69. Astan^i «revenditor» pag. loi. Astelan «usura» pag. 85. Astinda «subtus» pag. 70. Astri «multum, «valde» pag. 161. Astlan «leo» pag. 127. AsSOV «adjutorium» pag. 132. Asrar «aht» pag. 195, et non «protegit», uti L c. opinatus sum. Asrov «protectio» pag. 197. Asru «muhum», «valde» pag. 173. Aslak" «desertum» pag. 137. Asll «frumentum» pag. 130. Az «fames» pag. 27, cf. aS. Azasti «aberravit» pag. 222. Azi turlu «amare» pasj. 64. Azik s. azih «utilitas» pag. 185, — azihle «utile» ibid. Azih «eduhum» pag. 194. Aziz i. q. haziz pag. 2]]. Aztl «trangressus est» pag. 164. Azturmen «famesco» pag. 26, az bol imp pag. 2-/. 2^0 Apostoler «apostoii» pag. 201, - apos- tolic «apostolicus» pag. 212. Abaga «avunculus» pag. 114. Abiischa «senex» pag. 87, abusca scriptum pag. 1 t6. Abskarisirme (abskarisirmen) «disputo» pag. 226. AbzU i. q. avzu «os ejus» pag. 147. AbramaC «defensio» pag. 21. Abrarmen «defendo» pag. 21, — abra imp. ibid. Amanat «commendatio» p. 51, ar. XjLof, Amanat beramen «commendo» pag. 51,— amanat ber imp. ibid. AmaSSa «semper» pag. 2^^, , pers. Amirak «amicus» pag. 229, mongol. amarak. Amu «vulva» pag. 112. Ambar «ladanum» pag. 95. Amrak i. q. amirak pag. 141. Amll'' (ar.)i. e. amllar «operaj)_pag. 201. AvaS «vo.x» pag. 79, pers. vfjf. Aval (ar.) «principium» pag. 182, — «origo» pag. 200. Avurc^'ac^il «sanctifica» pag. 184. cf. agirlalik. Avzu i. e. avzum «os meum» pag. 146, cf. abzu, Avlung (ar.) «intellectus tuus» pag. 147. Arach genus quoddam telae pag. 108. Arassinda «inter» pag. 172. Araba «currus» pag. 12 1. Are «sanctus», «purus» pag. "j"/, — ^ am «nitidus» pag. 87. Areg «macer» pag. 87, arih scriptum pag. 139- Aritma «purgare», «mundare» pag. 166. Arinurmen «purgo», «mundo» pag. 25, aringil imp. ibid., arinlali «sancti- ficemus» pag. 214, arinmaga «mun- dare» pag. 25. Aringii «detractor» pag. 222,. Arov i. q. are pag. 192. Arczulap «affectans» pag. 195. /\rcha «humeri patella» pag. iii. Archum s. acre «plane» pag. 69. Arcilarmen «decortico» pag. 136. Art «dorsum» pag. 146. Artarmen «supero» pag. 54, artchil imp. ibid. Artinca yururmen «sequor» pag. 55, artinca yurugil imp. ibid. Artinda «retro» pag. 70. Artimac bila «pure» pag. 69. Artirime (artirimen) «supersum» pag. 229. ArtuC «plus» pag. 69, — «superfluum» pag. 85, — artuch «amplius» pag. 157- Artum «nimis» pag. 68. Artwnce i. q. artinca «a tergo» pag. 161. Artchan «superfluum» pag. 85. Artmac idem pag. 54. ArtmaC «mantica duas habens peras» pag. 121. Arsun «ulna» pag. 98. Arpa «hordeum» pag. 130. Arma in (i. e. armain) «indefesso» pag. 214. Armut «pirum» pag. 125, pers. «^jv^t. Al «ars» pag. 180. Al «vermiculatus» pag. 108, — ala ala idem pag. 137, — alaca idem. Alay «ita» pag. 67, alley scriptum pag. 171, — alayesa «tamen» pag. 71. — alayoh «taliter» ibid., — alay bolmassa «alioquin» pag. 64. Alang bulan «se repente e.xtollens» pag. 143. Alaboga «cetus» pag. 221. Alabota «carduus» pag. 135. Alalar (i. e. alamlar) «ve.xilla» pag. G -- 208, ar. |V-Lc. Ahci «emtor» pag. 106. 25 i AllSirmen «commuto», (.permuto» pag. 14, alisurmen pa.s,^ 35, alischil imp. ibid. Alisturmac «commutatio, «pcrmutatio», «concambium» pa.L,''. 14. AIUCUC «cabana», «tugurium» pag^. 90. Alurmen «capio», «accipio», «emo» pag. 6, al^il imp. ibid., aldum perf. ibid., aldurmcn «caperc facio» pag. 51- Algesli «sanctus» pag-. 77, benedictus» pag. 84, algisle scriptum pat^. 160. Algis «benedictio» pag. 190. Algislasin «benedicat» pag. 217. Altar «altare», voc. ex lingua lat. de- promtum pag. 192. Alti Bsex» pag. 158, — «sub» pag. 147. Altmiz «sexaginta» pag. 158. Altun «aurum» pag. 96, altunci «au- rifaber» ibid. Aldamac «deceptio» pag. 22. Aldarmen «decipio» ibid., alda imp. ibid. Alni «frons» mend. scriptum pro alin pag. iio. Alpant i. q. elbeti s. elbette «ne- cessario» pag. 226. Alma «pomum» pag. 125. Allan «vexillum» pag. 118, cf. supra alamlar. Allejoh «laudate Jehovam» pag. 220. A. Agac i. q. egec pag. 213. Asirding «misertus es» pag. 214. AC i. q. hec pag. 213, — ac bol- Amgak «cruciatus» pag. 214. maci «gratis», «gratuito» pag. 213, Arta «mane» pag. 79, — tanc erta quod loco cit. haud recte interpreta- «primo diluculo» ibid. tus sum. Altirsen «asportas» pag. 213. AgO fortasse «qua ratione ?» pag. 214. E. Eygi «bonus» pag. 86. Eygir mendose scriptum pro Cygir Pag- /5- Eigirac «mehus» pag. 68, ibid. et eygirac scriptum. Eygirac etarmen «meiioro» pag. 37, eygirac et imp. ibid. Eygilic «bonitas» pag. 85. Eynek «ecce» pag. 209 (? ejnek). Eu (ev, uti in dialectis uigurica, al- taica et osmanica) «domus» pag. 89. Euet (evet) «ita» pag. 67. Eki «duo» pag. 141,— eki katning harassinda «inter» pag. 67, — ekinzi «iterumn ibid. Eksik s. essik «minus» pag. 68, ^ «defectus» pag. 141. Eksitmadi «non diminuit» pag. 216. Ecchi i. q. eki pag. 83, — echinzi «sccundus» ibid. Echindu s. chinda «tempus post meridiem» pag. 80. Ecsittim «diminui» , pag. 20, ecsit imp. ibid. Ecsuc i. q. eksik pag. 20. Egau «hnea» pag. 96. Egazi «amita» pag. 114. Egar conjunctio conditionahs «si» pag. 70, rectius egcr pag. 142. Egec «ens» pag. 200, cf. aga^. 252 Egen mend. scriptum pro etgen fac- tum» pag. 224. Egelik «bonitas» pa.o-. 160. Egyi «bene» pag. 64, cf. evgi. Egiz «gemelli» pag. 221. Egirurmen "filo» pag. 2-], egirgil imp. ibid. Egilic i. q. egelik pag. 174. Egri ccurvus» pag. 191, — egri chele «falso» pag. 65. Egricsi «falsus» pag. 117. Ehar «planta» pag. 103. Ehsi «acerbus» pag. 83. Eyar «habena» pag. 122, hoc loco glos- sator cod. erravit, voc. enim eyar in dialectis turcicis sellam significat. Eyarci «ephippiariusn pag. loi. Ec i. q. hec pag. 213. Et «caro» pag. 212. Etarmen «facio» pag. 26, etchil imp. ibid. Etik «montis declivitas» pag. 144. Etic «caiceus» pag. 99, — etic baxi «pars anterior calcei» pag. 99. Eticci «calcearius» png. 99. Etic cheyarmen «caiceo» pag. 14, etic chey imp. ibid. Etis i. q. et pag. 207. EtUC «pulvisculus» pag. 135. Etmac «panis» pag. 103. Etmaci mend. scriptum pro etmacci «pistor» pag. 102. Eclez «corpus» pae. 201. En «armus» in hac dictione en ka- madi «armum deligavit» pag. 138. Enarmen «descendo» pag. 20, engil imp. ibid., enderding «descendere fecisti» pag. 190. Enis «vallis» pag. 88, — «declivitas» pag. 89. Enur «forceps» pag. 225. Engermen «incurvor», «me inclino» pag. 13;, engiptir men s. eng- dim «incun-atus sum», «me incli- navi » ibid. Engsalermen «colaphum infringo» pag. 140, engsaladim perf. ibid. EngSe «collum» pag. 136. Enc kongiil «liberum arbitrium» pag. 199. Encim «ego ipse» pag. 2^^},, cf. inc. Enborum «ante» pag. 64. Es «intellectus» pag. 140, — esima kirdi «in mentem mihi venit» pag. 227 Esac «asinus» pag. 127, — tisi esac «asina» ibid., — rectius esik pag. 146, s. esek pag. 180. Esermen «remigo» pag. 135, estim perf. ibid. Esik «fenestra», «porta» pag. 216. Esich «porta» pag. 17, — esichija- parmen «portam claudo» ibid., esi- chni jap imp. ibid., idem quod cag. kapuni japgin. Esitmac «auditus» pag. 81. Esirtir «inebriat» pag. 194. Eskerimas «nihilipendit» pag. 221. Eskik «remus» pag. 135. Eschi «vetus» pag. 87. Essirgerme (essirgermen) «con- «queror» pag. 185. Esvermen «oscito» pag. 136. Esrikci «bibulus» pag. 182. Ezic «piger» pag. 135. Eziturmen «audio» pag, i, esitum perf. pag. 2, esitmaga inf. pag. 5. Ezchi «caper» pag. 128, — , tizi ezchi «capra» ibid. Epzi «uxor« pag. 114. Eba i. q. oba pag. 148. Em «medicamentum» pag. 138, — em- larmen ibid., tortuzi ulus mcnd. pro tortunzi ulus «quarta pars» ibid. IJluluc «ma^-nitudo» pai^r. 86, cf. ulu, 01 U. Ul^ayirmen «crcsco» pag. 14, ulgay- <^il imp. ibid. o. Uiicsunurmen «rccordor» pa.o. 51, cf. upsunurmen. Wt tumasa fortassc utiinmasa •■si supplicat» pag-. i66. Wstwn i. q. ustun pag. 160. Uv «venatio» pag. 62, cf. cag. ao, alt. UU, U et verbum indc derivatum Uula- «venari». Wretir «docct» pag. 162, cf. uretti, ouraturmen. Urengaymen «discam» pag. 158, cf. ouranirmen «disco» cf. ctiam cag. ogrenmak, alt. iiiiren-, jac iio- ran- (alt. iiiiren intcrdum aeque atque in lingua cum. in iiren con- trahitur). K. Kaal «ferus» pag. 225. Kak «aridus», <(siccus» pag. 139. Kakirdim «edidi sputum» pag. 136. Kagal «lentus» pag. 87, pers. J^l^. Kagis «angor» pag. 170. Kahal «piger» pag. 181, cf. kagal. Kay conj. «quod» pag. 163, — kayda «ubi» pag. 144 et passim, — kaysi «qualis» pag. 164 et passim. Kaia «rupes» pag. 136. Kaygi «tristitia» pag. 187, cf. kagis. Kaygirsang «si angeris» pag. 163. Kaytargil «redde» pag. 141. Kayturmen «revertor» pag. 51, kayt- chil imp. ibid. Kac «cru.x» passim in cod. Kacti aufugit» pag. 164, — kacirgil imp. formae factitivae pag. 206. Kat «latus» pag. 67, cf. catinda. Katirap s. cati chele «fortiter» pag. 66. Katolik «catholicus» pag. 214. Katii i. e. katun «femina», .(domina» pag. 157. Katulangil «cxerce te ipsum» pag. 141. Katti «durus» pag. 174. KatH : andan katli «eo fortius» pag. 160. Kadadi «clavavit» pag. 208. Kan «sanguis» pag. 79, cf. can. Kanov «ventrosus» pag. 222. Kani «ubi» pag. 144. Kani i. e. kangi «quaHs» pag. 144. Kangiridir «decipit» pag. 224. Kansi «quaccunque», «omnia» pag. 157. Kacik i. e. kancik «canis femina» pag. 224. Kasart «frustulum» pag. 146. Kaska «calvus» pag. 234. Kasnaci «thesauranus» pag. 230. Kassirmen «frico» pag. 29. Kazan «quum» pag. 135. Kazar mendose pro bazar (dir) «fo- rum est» pag. 148. Kazna «gazophylacium» pag. 205, cf. kaznaci, ar. iuly-».. Kapsa «cista», «fcretrurn» pag. 222. Kabag «porta» pag. 186. Kaban «apcr», pag. 181. Kabul eter «accipit» pag. 183. 262 Kam katun "incantatrix» pag. 9. Kamadi «'fascinavit» pag. 138. Kamaladir «fascinat» , «fascinando movet» pag. 230. Kamiz mend. scriptum pro kamci «fustis» pag. 171. Kamlik etermen «fascino» pag. 9. KaVOsin «scapus pennae» pag. 136. Kavdan pag. 227, glossa respondens g-erm. Ugcbrant «quod incrematum non est» sit;nificat. Kar «nix» pag. 40, kar yayar «nin- git» ibid. kar yaydi perf. ibid. Kar «brachium», karumte «in bra- chio meo» pag. 144. Kara «niger» pag. 143. Karakci «praedo» pag. 213. Karangi «obscurus» pag. 142, cf. ca- rangu. Karav «retributio» pa^^. 20i. KaravaS «ancilla» pag. 181. Kara^^dl «obscuritas facta est» pag. 200, Karalic «atramentum» pag. 64, — «ni- gredo» pag. 174. Karech cahta «in tempore necessi- tatis» pag. 142, vid. kerek. Karedim «vidi» pag. 135. Karin «venter» pag. 215, cf. caren. Karidas i. e. karindas«frater»,«pro- ximus» pag. 185. Karisurmen «defendo» pag. 2i,karis imp. ibid. Karismac «defensio» pag. 21. Kargadi «execratus est» pag. 135. Kargase «lippus» pag. 228, vid. re- spondentem glossam germ. eyn gri- gik man, aut fortasse «rixator», germ. enim grigik fortasse grigis legendum est, cf. hodiernum kriegS-. Ka^^gizlu «maledictus» pag. 168, cf. chargesH. Karcaga «aceipiter» png. 180. Karzi «obviam», «contra» pag. 165. kalgil Karp ? «angor» pag. 146. Karmalarme (karmalarmen) fes- tino» pag. 231. Kalaa «castrum», «castellum» pag. 89, cf. gala. Kalay «stannum» pag. 97. Kalam «calamus» pag. 90. Kaling «spissus» pag. 139. Kahp «forma» pag. 90. Kahirmen «maneo» pag. 51, imp. ibid., cf. cahrmen. ; Kalkani «scutum ejus» pag. 170, 1. c. ] maie kalkam legi. j Katga i. e. katirgan «amovit» pag. 1 202. i Keyc «vestis» pag. 184. i Kek «odium» pag. 182. \ Kekirdi mend. scriptum pro kekir- \ dim «ructatus sum» pag. 136. KegmiC «aspectus luscus» pag. 147. j KeyiC «indumentum pag. 197, h. 1. male j keyit legi, cf. keyc. : KeCa «paucus» pag. 144. I Ke^irip «deducendo» pag. 202. I Kefiov «piger», «cunctabundus» pag. 135. | Ked'di i. e. kedurdi «vesuvit» pag. [ 191, 1. c. minus recte keddl impres- ^i sum est. I Keneta fortasse «simiHs», resp. enim glossa germ. gehch sonat, pag. 233. Keng «ampius» pag. 139, cf. chenghc. Kengezzingis «consuiite» pag. 168. KenSl «ipse», «suus» pag. 161. K(es) «hiems» pag. 181. Kes «vicis» pag. 175, — bir kes «semel» ibid. Kesan mend. pro keskin scriptum videtur «jaculum ad feriendum» pag. : 144. , KeseO mend. pro kcSCV «buccella» j pag. 182. j Kesetmak uc^un «coactus» pag. 233. Kesenii «fossa», c.bustum» pag. 222. 263 Kesmey «non secans» pagf. 203. Kezerme (kezermen) "coquo.. pat(. 222. Keziv «sectio», «consvetudo» pag. 220. Keben ? «tet^illum» pag-. 234, resp. glossa germ. en llUWte sonat, cf. hodiernum hlitte. Kebesir i. e. kebensir «mucescit» pag. 224. Kebermis «vestitus» pag. 140. Kema «navis» pag. 138, ibid. et keme scriptum est. Kemec mend. pro kemecsis scrip- tum «azymus» pag. 180. Kemizildi «demtus» pag. 169. Kemirrimen «rodo» pag. 139. Kerek «necesse est» pag. 144. Keriklirmen «irritor» pag. 136. Keris «rixa» pag. 229. Kertek «justus» pag. 216, cf. cer6e. Kerteg «talamus» pag. 190. Kerterme (kertermen) «incido»pag. Kertl «verus» pag. 160, — «sincerus» pag. 162. Kersangi «piger» pag. 135. Kerme i. e. kermen «urbs» pag. 197. Kelanedir ? «trahit» pag. 228. Kelepen s. keleppen «ieprosus»pag. 164. Keliyrir «venit» pag. 143, keji i. e. kelejir idem pag. 144, kelgay «ve- niat» ibid., keluyorler «veniunt» pag. 221, — keltiristi perf. formae fact., e. g. sukeltiristi i. e. su keltiristi «juvavit in gerenda aqua» pag. 220. Kyk «incendium» pag. 148. Kyce «parvusB» pag. 146, cf. chi^i. Kic^iyder ma «pruritum sentio» pag. 136. Ky^kerir «clamat pag. 169. Kijgil «indue» pag. 66, cf. keyic. Kiynarsen «affligens» pag. 213, cf. kinahp. Kigir «nictatur» pag. 224. Kin «vagina» pag. 138. Kinadi «torsit» pag. 138, — kinai- delar «cruciaverunt» pag. 170. Kmadir «cannabis» pag. 143, quod voc. sec. Vambery pers. est originis. Kmahp «affligens se» pag. 134, cf. kiynarsen. KmOV «cruciatus» pag. 138. Kingir «curvus» pag. 140. Kis «hiems» pag. 145, cf. k(es). Kislar «hibernat» pag. 145. Kisarmen «premo» pag. 138. Kistarmen «cogo», «impello» pag. 138. Kisi «homo» pag. 173, kysi pag. 134. Kisidi «glutivit» pag. 235. Kis kata i. e. kiskata «in brevi» pag. 147. Kistahcip «proturbans» pag. 221, cf kistarmen. Kislamis «abditum est» pag. 144. Kislov «vervactum» pag. 229. Kyz «puella», -— are kyz «sanct. virgo» pag. 160 et passini. Kizar «ardet» pag. 227, — kizarip latir «jacet ardore febrili aggravatus» pag. 230. Kyzi i. q. kisi, kysi pag. 141. Kyzineydir «hinnit» pag. 134. Kizcha «brevis» pag. 164, cf. kiskata «in brevi». Kizgakisga idem pag. 146. Kizganci «avarus» pagg. 180, 185. Kip^ah nomen regionis pag. 144. Klbl «ad similitudinem» pag. 174. Kym quis» pag. 2t,, kim pag. 68, — conj. «quod» pag. 159, — kimese «quiscunque» pag. 166, — kimkim «quisquis.. pag. 158, kiPki i. e. kim- larkim idem pag. 202. Kir «sordes» pag. 216. 264 Kiri^ib fortasse «lucrosus» pag-. 229. Ivirildi fortasse «distensum est»pao-. 227. KirOV «pruina» pag-. 234. Kirkar "curtat» pag. 222, cf. kiska. Kirchma «pellis ovina» pag. 1.32. Kirpi «palpebrae» pag. 145. Kilalga i. c. kilalgan mendose pro kililgan scriptum «factum)) pag-. 147, kildi «fecit» pag. 189 et passim. Kilisia «ecclesia)) pag. 205. Killi pro killih scriptum «bona indo- les» pag. 194. KilHhli «(aliqua re) affectus», jengil killlhH kisi «levis homo» pag. 226, knHhH «morigerus», «obediens» pag. 182. KiHinaHm s. kiHahm «actitemus» pag. 219. Koac i. e. koanc «gloria» pag. 202. Koanmaga «gloriari» pag. 194. KoUS «cavus» pag. 133. Kok «caelum» pag. 145, vid. kok. Kogeripdir «pudet» pag. 229. Koy i. q. kok pag. 145. Koy «ovis» pag. 144, cf. CO}', Koyan «collocatus» pag. 14;, cf. co- yarmen. Kojedirgan «effundens» pag. 143. Koyiir(ir) «intricatum se expandit» pag. 144. Kojurmak «actio intricandi» ibid. KoyuHnis «collocatus» pag. 159, cf. koyan. [166. Koysa «sideponit», «si derelinquit»pag. Koymic «ossum clunium» pag. 112. Kockar «aries» pag. 144, mend. koc- kar scriptum pag. 180. Koti «podex (ejus)» pag. 112, cf. kaz. kiit. Kotur «scabies» pag. 116, — touluc kotur «scabiosus» ibid. Konemizim i. e. konenmizim «contenti eramus» pag. 184. KoneS «argentum» pag. 143, vid. ko- mis. KoneSSU «argentum vivum» (cf. gr. ■jooapYjpoc) pag. 30, hung. keueSO. Koneldi in hac locutione : tatar tilga . koneldl "se ad sincere loquendum applicavit» pag. 229, cf. quod ad notio- nem hung. magyaran «diserte», «ex- planate»,— magyarazom «expono», cf. etiam ar.*— ifwcf «declaratio distincta». Konis «mansio» pag. 193, cf. COUa- clarmen. Konulvkce «cumjustitia»pag. 230, vid. koni. KongrOV «campana» pag. 234, cf. hung. harang. Kondergil «complana» pag. 183. Kondi «habitavit» pag. 188, — kon- durding «hospitata es» pag. 190. Konvci «invidus» pag. 185, cf. kazan. konce, konco. Koxup «demittens» pag. 19O. Kosoruluklarmen «jugo», pag. 22^, cf. hung. koSZOru «sertum». Kosulgil «extende» pag. 232. Kossigi «dictator» pag. 184. Kossidnn «comitatus sum» pag. 140. KozgaHsirme (kozgaHsirmen) «concito» pag. 231. Kopgadeyri «diu» pag. 65, — kop- ten "jam dudum» pag. 165. Kopti «surrexit)) pag. 193, cf. cHop- chil. Kopsagan «psalmus» pag. 209. Kopsapfur «psalHt», «psallerunt»pag. 198 (interpretatio latina 1. c. mend. «spallerunt» sonat). Kobelek «spuma» pag. 143, — "papi- lio» pag. 222. Kobopt i. e. koboptlir "tuniidus est» ])ag. 140. (.■^ K)oV' «depressuin» pag. 144. 265 Kovra «dumus» paor. 135. I\or0.1 «instrumcnUim» pas;-. 233. Koron «clioroa» pat^-. 10, or. yopo; in acc. Korunir «videtur» ])a--. 147, — ko- ruga «visus» ibid., vid. korf.j;an. Korkima'sis «inai-stimabilis» pa^-. 209. Korkuci ksi i. c korkuncci k. «vir pavidus» pao-. 136. Korkutmak UCUn «per timorem» Pag- 233. Korgasin «plumbum» pag. 138. Korgui «passer» pag. 130. Korh «puicritudo» pag. 192, cf. kork. Korclilar «viderunt» pag. 162, — kor- gUSSUr «monstrat» ibid., — korgUZ- ding «monstravisti» ibid., cf. kor- gan. Kol «brachium» pag. 146, cf. cliol. Kolagaceb «se agitando» pag. 143. Kok «caelum» pag. 78, — kokari «caelum versus» pag. 208, — kok- tage chanlik «regnum caeleste» pag. 163. Koksug «pectus» pag. 172. Kogis idem pag. 205. Kocurdi «transtulit» pag. 195. Koturem «macer» pag. 139. Koturdi «levavit» pag. 190, — «susten- tavit» pag. iqi. Koni «justus», «rectus» pag. 166, konu pag. 174, — koz konu «valde jus- tus» pag. 190, — konuHc «justicia» ibid. 139. KosOV «lignum, quo ignis struitur», pag. Koz «oculus» pag. 210 et passim Komis «arg(Mitum» pag. 143. Komvlupfur i. e. komvlupturur «sepelitus est» pag. 212. Kbr «fossa» pag. 224. ]\OrOul «murus» pag. 222. Kb^uli i. e. kbriingli «spectabilis» pag. 199. KbruVSap «multum desiderans» pag.196. Kbrudi i. c. kiirundi «visum cst» pag. 162, — kbrgan «visus» pag.157. Kbrk «decus» pag. 204, cf. korh. Kuezlu «superbus» pag. 185. Kuun i. q. kun liag. 215. Kuurmagil «ne impellas» pag. 171. Kukel «gramen» pag. 135. Kuganadir ? «coaptat» pag. 228. Kug^^cin «columba» — kug^cinley «sicut columba» pag. 200. Kuyov «angor» aut fortasse «sponsus» pag. 216. Kujbv «sponsus» pag. 190. Kuygelek fortasse i. q. cag. ^[AS^y^ avis quaedam rapax pag. 226. Kuc «vis», «vigor», «potentia» pag. 162, kucsis «infirmitas» pag. 191. Kucerme (kucermen) «cogo» pag. 228, — kucengll «exerce teipsum» pag. 141. Kuctu «amplexus est» pag. 165. Kuclu «fortis» pag. 135, kwclu pag. 160. Kuter «pastorem agit» pag. 159. Kutbnci «pastor» ibid. Kuturupfsen i.e. kutnruptursen «exhilaratus es» pag. 221. Kutulis «salvatio» pag. 141. Kutkaruv sap i. e. kutkaruvsap «salvans», «salvando» pag. 215. Kutkardac «salvator» pag. 159. Kutkardi «salvavit» pag. 189, — ku- thargil imp. pag. 171. Kuttilmak «salvatio» pag. 141. Kutlu «felix» pag. 209. Kun «dies» pag. 158, — «sol», e. g. kun tuomeesden brii «a solls ortu» pag. 136, — bukun s. bu- chun «hodic» pag. 80, — birisi kun «alio die» ibid., — okzav kun «pridie» pag. 136, — ulukun «fes- tum» pag. 158, — kundeg! «qudti- dianum» pag. 65. 266 ' Kunerm (kunermen) «confiteor» Kurban «sacrificium»p. 190, ar. jjLjJj. pag. 182. Kurlamis «maledictus» gag. 147. Kunh «palea» pag. 234. Kul «servus» pag. 113. Kus «avis» pag. 144, — kara kus Kula «lanceola» pag. 143. «aquila» pag. 180. Kusanc «desiderium»pag. i86, — ku- sengan «desideratum» pag. 137. Ku(?s)u (kuSUg) «responsum» pag. 230. Kultebe^ «fasciculus spicarum» pag. 169. KwtOV «registrum», «liber» pag. 169. Kwn pag. 158, i. q. kun, — kwn tOgUSchi «oriens» pag. 161. Kusurarme (kusurarmen) «gra- Ksyneydir mend. pro syneydir tias ago» pag. 226, quod voc. 1. c. «probat» pag. 225. male busurarmen legi. KuSSUt «res quaedam rara» pag. 144. Kuzim mend. pro kuzin «autumnus» pag. 181, proprie «autumno». Kuzun «potentia» pag. 42, cf. kuc, Kuzun (mend. pro kuzum) ietar «possum» pag. 42. Kum «arena» pag. 180, — «scaturigo» pag. i.M- Kuma «amasia» pag. 181. Kumartki «testamentum» pag. 221, fortasse mcng. o^erisetke. Kumlamak invidia» pag. 142. Kuv «pallidus» pag. 139. Kuu'-'pturupturmen «confiteor» pag. 212. Kuvnci i. q. konvci pag. i86. Ku"' «aridus». «siccus» pag. 207. Kurum «rus» pag. 220. Kurulta «aula», comitia», — kurulta kurar «comitia gerit» pag. 229, mong. kurultai. Knrgan «tumuius» pag. 222. t, Kurc «sedile» pag. 223, ar. ^awj5\ Kurtka «vetula» pag. 232. Kurt «vermis», kurtley «sicut ver- mis» pag. 191. Kursov lap dir «cinctus est» pag. 2JI- Kvat «potentia» pag. «vis», «vigor 192, ar. Sjj'. Kvvlic «junculus» pag. 135. Krec i. q. cag. r-yit? «gvpsum» pag. 139, pers. -^S s. ^ «gypsum», «calx», quae vox auctore cl. Vullers apud veteres scriptores persicos legi- tur ; pro ^sj et ^J usum obtinuit, cf. hind. .iiO. Veteres Persarum po- i^Y dicebant, ex quo ^^S (^e- etae curtatum videtur. KriV «introitus» pag. 215, quae vox in hoc versu legitur : kuun tUUSning bucgakindan. batisdagi krivga dein «a solis ortu ad occasum usque», cf. cag. kirmak, kaz. ker — «in- troire». Klulaga mcndose pro kulukgau «serviens», «servus» scriptum esse vi- detur, pag. 146, cf. cag. jVfc>U«.i" «ser- viteur» ; «service», «action de rendre service», «force» apud Pavet de COUR- TEILLE, \^j^ ^t^c^ «ser\-ir» apud eundem. 267 Caynaturmen «ferveo)) pag-. 10, cay- natlir imp. ibid. Cayra «re)), «retro)) e. g. cayra alur- men «recupero» pag. 49, ceyiri algil imp. ibid., — ceyri almac «recuperalio)) ibid. Cachimac «blasphemia» pat^. 10. Cachna «opus scuiptiie» pRg. 1.32. Cagirmen «blasphemo)) pa^-. 10. cagi- dim perf. ibid., cagigil imp. ibid. Caytarmen «rcddo)) pag-. 50, cf. kay- targil. Cati chele «fortiter» pag. 66, cf. ka- tirap. Catinda «apud» pag. 64, vid. kat. Catifa »holosericum» pag. io8,ar. HJuJas. Catra «mensa» pag. 120, gr. •/a.^rsopa. Cadan «ciavus» pag-. 121, cf. kadadi. Can «sanguis» pag. 112, vid. kan. Can «imperator» pag. 104, can Ca- tonj «imperatrix». Canga «tabulatum» pag. 120. Cangil «liga» pag. 231, cf. kamadi. Candala «cimex» pag. 129, ar. xJ— conu chelle s. conuhiila «fideliter» pag. 66. Congul «cor» pag. 13, — congul az- mac (consolatio» ibid., COngul acir^^mach «contritio cordis» pag. 15. — congul izinda aitmac «electio» pag. 25, — olu COnglu «superbus» pap. 117, — kiczi COn- gulu bile «humiliter» pag. 66, — hess COngul bila «benigne» pag. 64, ghos COngul bila idem pag. 67, — jomart congul bila «lar- giter» pag. 68, — jengul COngul bila «leviter» ibid. — yaman con- gul bila «maligne» ibid., — COnglll aynn' «angitur animo» pag. 235, — COnglu bulganir «contristatur»ibid. Congranirmen «murmuro» pag. 136. Concek «bracca» pag. 66. Conde COnde «quotidie» pag. 65, cf. kun. Condurumen «hospitio laliquem) exci- pio» pag. 7, condurimen pag.31. ^ ^ CondrOC «thus» pag. 92, pers. ^i^jS^. Consi «vicinus» pag. 115. Cosac «vigil», «excubiae» pag. 118. Coxi «agnus» pag. 128. Cop «multum» pag. 68, — «satis» pag. 70, — «valde» pag. 72, — cop CUrla «frequenter» pag. 66. Coparurmen «aedifico» pag. 24, co- bar imp. ibid., cf. kopti. Cobarmac «aedificatio» pag. 24. Coptaluc «granum» pag. 131. Cobuxci «sonator» pag. 103. Comur «carbo» pag. 97. Comuldruc «pectoralei> pag. 122. Cozu i. e. comzu (komsu) «vici- nus», «proximus» pag. 163, et non kares, uti l. c. opinatus sum. Cor «caecus» pag. 116. Core «in respectu», «comparate» pag. 142. Corunurmen «videtur» pag. 7, — maga COrunur «videtur mihi» pag. 63, — COrungil imp. ibid., — CO- runmac «visus» pag. 7, vid. ko- rundi. CorCSixHc «turpitudo»pag.85,cf.kork. Corgasin «plumbum» pag. 97, — ac- COrgasin «stannum» ibid. Corgux pag. 41, i. q. corguxgil. Corguxmac «demonstratio» pag. 38. Corgusurmen «monstro» pag. :iy, corguxgil imp. pag. 38, cf. kor- gussur. CorSUX mend. pro choiCSUX «turpis» pag. 86. Corpa «pellis agnina» pag. 132. Cormac «visus» pag. 81. Corlarmen «sterto» pag. 134, corley- dir «stertiti. ibid., corladim «ster- tui» ibid. Colaga pag. 125, vid. colage. Colan «cingulum» paq. 12. Colarmen «peto» pag. 43, colgil imp. ibid. Colage «umbra» pag. 137. Colga «veniam pete» pag. 142. ColtUC «ascella» pag. 181. ColmaC «petitio» pag. 43. Cdi i. e. kodesi «venter ejus» pag. 143- 269 Cop «multum", «ma,^-is)i pa^. 163, vid. k(')pten. Coni «multum» p:\i;. 159. Corkli «puicer» pai,'-. 164, vid. kork. Cuormen «depso» pag. 136, codim «depsui» ibid. Cugir"W «pectus» pag. 220. Cuyas «soi» pag. 78. Cuyarmen «excepto» pag. 23, cuygil ibid. Cuyrug «cauda» pag. i8. Cuc «labor» pag. 104, vid. kuc. Cutulurmen «evado (perlculo)» pag. 24, CUtulgil irap. pag. 25, cf. kut- kardi. Cutulmac «salus» ibid., vid. kuttil- mak. Cun «robur» pag. 28. Cun «dies» pag. 79, vid. kun, olu kun pag. 78, i. q. ulukun (ulu kun) , CUn tousin mendose pro tousi «oriens» pag. 82, i. q. kun tuomees (mend. pro tuomesi),— CUm batisi «occidens» ibid. Cun «arena» pag. 120, vid. kum. Cungarmen «mando» pag. 140. Cusanurmen «desidero» pag. 21. Cusamac «desiderium» pag. 22. Cusarmen «vomesco» pag. 62. Custunurmen «suspiro», »respiro» pag. 8, CUStungil imp. ibid. Custunmac «respiratio» ibid. Cuzarmen «amplector» pag. 8, cuz- chul imp. ibid. Cu(? ma) «pellex» pag. 105, cf. kuma, chuni. Cumis «argentum» pag. 96, vid.k(')mis. Cur «cingulum» pag. 120, — alton cur «balteus auratus» pag. 140. CuruC «follis» pag. 97. Curt «vermis» pag. 129, vid. kurt. Cursac «vesica» pag. 113, — «stoma- chus» pag. III. Culuc birla «humiliter» pag. 66, cf. kul. Culmac «risus», «jocus» pag-. 104, cf. chularmen. Ciiydurumen in cod. «ardeo«, pro- prie «accendo» (ignem, lumCU etc.) pag. 6, ciiydur imp. ibid. Csim «socrus» pag. 115. Cremixi «cremixile» apud DUCANGIUM pag. 108. Cstian «christiani» pag. 169. Crvvris fortasse crUV, CUru «juncus' pag. 136, vid. germ. riS. Clic OStasi «gladiorum fabricator» pag. lOI. Cliz i. q. clic pag. 118. Ch. Cliain «socer» pag. 114. Chaurcina «vas latum» pag. 124. Chageth «papyrum» pag. 91, pers. tXio et JlC-O, cuius forma ar. est <\£o. Chahal "«vilis» pag. 116, pers.Jjel^. Chaytarumen «reddo»pag. 48,"chay- targil imp. ibid., cf. caytarmcn. Chayda «ubi» pag. y2, — chaydam mend. pro chaydan «unde» ibid., — chaysi «quaHs» pag. 70, — chaim mendose pro chayu ibid., cf. kay, -kayda. Chayma «omne» pag. 69. Chat i. q. kat, — birchat «sim- plex» pag. 83, ecchi chat «duplex» ibid. — chatinda «juxta» pag. 67. Chater «muius» pag. 127, — tisi cha- ter «mula» ibid., vid. ar. xLiz». Chati «durus» pag. Sj, cf. cati. Chatistlirumen ((tempero vinum»pag. 59, — chatistur imp. ibid, Chatisturmac ((temperantia» pa,^-. 59. Chadak «clavus» pag. 171, cf. cadan. ChapUC «saccellns» pag. 94. Chababa «uva malvatica(( pag. 93, ar. G ^ ^ Chabutyapchut ((sapphirus» pag. 109. Chaburcha ((costa» pag. 112. Chamar ((adstrictorium lorum caliga- G garum» pag. 121, ar. «.X4.2>. G £ - Chamal ((gestor» pag. 103, ar. jUi». G Chamir ((farina» pag. 103, ar. r^*^. ChamuS cquietus» pag. 116. Chax ((anas» pag. 130. Chaxan ((caidarium» pag. 124, caxan ayac ((pes caldarii» ibid. Chasuc ((cochlear» pag. 124. Chasma (^muri fundamentorum effossio» pag. 102. Chasrau ((Strigilis ferrea, qua equum radunt» pag. 12?. Chazan <(quando» pag. 70. Chazarmen ((fugio» pag. 2-], chaz- chil imp. ibid. Chazc i. q. kac ((crux» pag. i6i. Char ((uix» pag. 82, cf. kar. Chara ((niger» pag. 108, — ((atramen- tum» pag. 91, cf. kara, cara, — charachus i. q. chara chus ((aquiia» pag. 129, — charachusan i. e. chara chusan ((iltis» pag. 98. Charau «praemium» pag. 46, cf. carau. Charandas «frater» pag. 114, chez charandas «soror» ibid., vid. ka- rindas. Charabat «lupanar» pag. 104, cf. ar. Charabar «electrum» pag. 94. Chararmac ((uigredo» pag. 86. Chai i. e. chari «ulna» pag. 98. Charimac «senectus» pag. 86. Charg etarmen <(expendo» pag. 25, G - charg et imp. ibid., vid. ar. «-(>-=». Chargesli «maledictus» pag. 84, cf. kargizlu. Chart «senex» pag. 87. Charsac ((canis corsac» (nomen kirghi- sicum) pag. 98. Chalan «penicillus» pag. 10?. Chaltac (dena» pag. 104, cf. caltac. Cheadau mendose scriptum pro cha- dak s. chadau «clavus» pag. 119. Chear ((cocomarum» in codice, i. e. <(cucumis» pag. 126, pers. jLAi».. Chear Sanba «cassia» pag. 92, pers w«.A^ )^!^ nom. medicamenti ventrem laxantis. Cheegey species accipitris pag. 129. Cheoxis mend. pro kozsiz «talpa» pag. 128, cf. quod ad notionem hung. vakondok. Cheyarmen «induo» pag. t^z, cheygil imp. ibid., cf. kcyic. Cheyc ((selvaticus» pag. 84. Chec «tarde« pag. 71, cf. kecOV. Chetan «teia» pag. 107, — yionban chetan «tella de Cap» in cod. ibid., russi ch. «t. de Rens (? Rheims) ibid. — alamani ch. «t. de Ale- magna» ibid., — orlens ch. «t. de Orliens» ibid., — lonbardi ch. «t. Lo- barde» (Lombardia) ibid., — astcxan ch. «t. Astexane» (Asti) ibid., — OS- tume ch. «t. Ostume» (Ostuni) ibid., — bergonia k., bgamasce k. «t. Bgamasce» (Bergamo) pag. io8, — chetan can «t. cruda» in cod. ibid., G u j G > > » cf. ar. ^^viai' s. ^^^Jai", cf. etiam ,^-iiai apud Vl-llers, ital. COtone. Chetarmen «recedo» pa^--. 50, chet- chil imp. ibid. Chengas «consiiium» pag. 13, — chen- gas berumen «consuio» ibid., cf. kengezzingis. Chengh'c «largitudo» pag-.86, cf. keng. Chent «urbs» s. «pagus» pag. 69, cf. cag. ^iKkXf^ tXx^ et hung. kcnd in nominibus locorum K.1S Kcnd, Nagy Kend. Chendim «egomet» chendima «mlhi ipso» pag. 49, e. g. chendima tutarmen «mihi retineo», ch. tut- chil imp. ibid., cf. kcnsi ipse. Chendir «cannabis* pag. 102, cf. ki- nadir. Chex «filia» pag. iiq, cf. kyz. Chexarmen «stringo» pag. 56, ches- chil imp. ibid., cf. kesetmak ucun. Chexganip «scarse» pag. 71, cf. kiz- ganci. Chexel «ruber» pag. io8. Ches «hiems» pag. 83, cf. kis, k(es). Chesi «genus panni lintei» pag. 107, — sasda chesdi «tella Nouarese» in cod. (Novara) ibid., — dras. ches «t. Cremonese» in cod. (Cn;monensis) ibid., vid. pers. ^J^tJ^^ ar.^j^ilAa». ^ quod ad dras, cf. pers. \Ll> e. g. \Lt> ■ jffci». «vestis mensae tegendae longa, qua in hospitio utuntur» apud VUL- LERS. Chescha «utinam» pag. 72, pers.(Xxol^, Chescaz «forceps» pag. 96, ches- chac «forceps clavaria» pag. 96. Chescha «curtus» pag. 86, chescha- hc «brevitas» ibid., cf. kizcha. Chestrac «leopardus» pag. 127. Chezarmen «transeo» pag. 59, chez- chil imp. ibid. Cheza «nox» pag. 79, — «sero» pag. 80, cf. chec. Chezchirirmen «ciamo» pag. n, chezchir imp. ibid. Chezchirmac «ciamor» pag. n. ChepaS «petasus» pag. 120. ^ Chebac«pulegium»pag. 131, cf. ar.;^_^„«5>.. Chebehnis «vestitus» pag. 84, cf. ke- bermis. Chebit «apotheca» pag. 89. Chemisurmen «projicio» pag. 46, chemischil imp. ibid. Cherac tur «oportet» pag. 42, che- rac edi «oportuit» ibid., vid. kerek. Cheri caytarmen «revertor» pag. 50. Cherchi «securis pag. 99. Cherti «veritas» pag. 63, vid. kerti. Chertme «pirum» pag. 125. Chertlap «vere» pag. 72. Cherptc «later» pag. 120, — bismis cherptc «later coctus» ibid. Chelapan «misellus» pag. 116, vid. kelepen. ChelecH «honestus» pag. 115, cf. kilHh. CheH «pistillum» pag. 94, cf. cag. kiH. Chelurmen «venio» pag. 62, chel- gaH gerundium ibid., cf. kcHyrir, kelejir. Chelturmen «adduco» pag. 8, chel- tur imp. ibid., cf. kcHiristi. Chux genus quoddam straguli e panno coactili, quod substernunt sellae eque- stri pag. 122. Chici «parvus» pag. 75, cf. kicC. Chitab pro kutab «schola» pag. 104, ar. ^yJiS. Chitira «tragacanthae» pag. 95,ar. IvAa5. Chindic «lumbus» pag. III. Chis «mustela zibelHna» pag. 98. Chisan «scutica» pag. 122. Chisi «homo» pag. 66, cf. kisi, kysi, kyzi. Chlbrit "su]phur« pag. (p, ar. oOva5\ Chirac «calx» pag. 102, chirac scrip- tum pag. 120, pers. ^yy, cf. krCC. Chiras «cerasumD pag. 125, ij^^yJ. Chirda «itorta» pag. 103. Chirpich «palpebrae» pag. iio. Chilim «tapetes» pag. 123. Chou «esca ignis» pag. 90. ChoUX «tapetum» pag. 90, cf. COUX. Chourut «sulphur» pag. 96, cf. chib- rit, 1. c. t finale male c leg-i. Choulac «indusium» pag. 120. Chocramac «tonitru» pag. 59. Chocrar «tonat» ibid., cf. cocrme. Choy «aries» pag. 128, — «ovis do- mestica» pag. 128, — choj SUrUchi «corium ovinum»pag. 99, cf. kov, COV. Choiuj «rectus» pag. 49, cf. COnU. Chotumtur fortasse chodam tur «est consanguineus meus» pag. 4^ cf. 94 > 49. Choturlu «scabiosus» pa^ kotur. Chonaclic «hospitium» pag. 89, cf conaclarmen. Chonasuj «argentum vivum» pa^: cf. konessu. Chonc «crus» pag. 113. Chondarumen «compiano» pag chondargil imp. ibid., cf. kon- dergil. Chonzac «bracca» pag. 120, cf. chonc. Chox «ocuius» pag. iio, chox Ya- ruhi "lumen ocuH» ibid., — chox- SIS «caecus» pag. 116, cf. koz. Chox «nu.x» pag. 95. Chos «carus» pag. 88, cf. ghos, pers. gll imp. ibid., cf. komvluptu- rur. Chorarmen «video» pag. 6i, chorgil imp. ibid., vid. korgan. Chorc «pulcritudo» pag. 85, — chor- clu «pulcer» pag. 86, cf. kork. Corcunz bila «dubiose» pag. 65. Chorcharmen «paveo» pag. 46, chor- chil imp. ibid. ChorchuSUS «impavidus» pag. 59. Cliormac mendose pro chorcmac «pavor» pag. 46. Chormac «visus» pag. 6i. Chol «brachium» pag. 112, cf. koL Choligian «galanga» pag. 95. Chugira «armarium» pag. 90. Chuyeyu «gener» pag. 114. Chuyu «puteus» pag. 89. Chuclu «fortis» pag. 115, vid.," kuc. Chun «dies« pag. 80, vid. kun. Chuni «amica» pag. 114, cf. kuma. Chuuradan touga(n) mend. scrip- tum pro kumadan togan «spu- rius» pag. 117. ChuzgU «speculum». Chuba «vestis militaris ex anulis fer- reis conserta» pag. 118. ChuburCUC «arcula», «pyxis» pag. 94. Chura «fornax» pag. 97. Churac «pala» pag. 102. Churu «sicus» pag. 8;, cf. kuru. Chulag «auris» pag. iio, — chulac- SIX «surdus» pag. 117. Chulaf mend. pro gul, chul scrip- tum «rosa» pag. 95, vid. gulaf. Chularmen «rideo» pag. 50, — chul- gil imp. pag. 51. Chulucci «servus», «famulus» pag. 103. Chultchum «risus» ibid. Chopchil «surge» pag. 57, cf. kopti. Chulluc etarmen «servio» pag. 57, Chopti «forfex» pag. 98. chulluc etchil imp. ibid. , vid. ChoprU «pons» pag. 89. CuluC. Chomarmen «sepeiio» pag. 58, chon- Christos gr. XpiJto; pag. 159. Ciahalluk i.piqritia). pag. i8r, vid. Gini^ihil «.qing-iber» pao-.qi , ;u-. JwAa,SXj\. chahah Gischic Mm-nta" pao-. 120. Gafta "h(^bflomas)i paL;-. 80, p(M-s. 'sJJlS^. Gift cpar'! pao-. ,S^, pers. oi^s». Garanful )>rar\-(iph)iiiis aromaticiis" Gir^ac ('un(us(( pa". 123. ,'."-' GirejaGfll "■V^*' acvum pcr vohiptatcs !» pa,o-. ()2, ar. J^SiJJs. ^ , _ . . / paff- 221. Gaip i. c. <2'arip "pcri>o-rinus» pao'. „. ' ^ Girtarmen (.dciaccro" p.a.o-. 2,:}, — ii;, ar. ^_y£.. ,£^irtchil imp. ibid. •j ^o^ GaLa «civitas» ]-)ao-. 6(), ar. xxAi', pn Girtmac "laccratio» ibid. Gil «annus» pa.o-. yg, cf. Jll. pric «arx», ncastcllumn. ^., ^, ,. II .. (Tlltramac (.coruscatio». ..tulo-uratio» Gah ..tapctum» iiaq-. 12^, pers. 'Li s. ,.w>Jlj q-enus strati lanci prctiosum ,, . ., .. ^" Gutrar ..kilq-urat» paq. .;^, criltradl apud Vi'r,r,i':KS. ^, . . , . pert. paq. ^^4. Giemis p'emis) ..tructus» paq. 8(7, ct. ^,.. . , , . ^^ ' • Glltrin ..hola» paq. 12 ^ — «vitrum» lemis. r- -1 -1 ■ -, p v-i jiytyaczur. pcrs. ^^^t Gio^ar (.iecur» paq. III, — (7^0-3,^ bancl ^ ^ ,, . ^ ^ . G^gor i. e. Grep^or « S. Gregorius )> (.pulmo» ibid.. pers. y^^, cXaj y^-^ pia-. ar. |*5^U>. Ghorma «dact^lus.. pao-. 126. Ghos «.carus» pag-. 69, — ghos e}' H. Haybat «gloria» pag-. 212, ar. ii-yji*. Haybatli «gioriosus)) pag. 209, hay- beth pag. 191. HayS «acuncula)) pag. 145. Hakim «medicus»^ _ ^pag. i67,cf. orho- cumc^i, ar. *X^. Hakil ((prudentia.)pag. ig8,cf. achel, ar.Jjit. Hallal "licitus.., olegalis.) pag. 183,^ halahm "uxormca.. p. 140, ar. J^ik. Hec «nihil.) pag. 68, pers. zsAiC. Hess congul bila pag.^e^rvid.sub V. conguL Herodes nom. proprium regis Judeae pag. 161. Herumen «flabello refrigcro.. pai:,^ 222. Hac Kcru.x.) pag. 189 (^t passim, cf. HcrgVS s. hcrchis «nunquam.. pag. kac, ghac, pers. rX^. ^''^. pevs. VN^. Hacan «quum)), «quando.. pag. 192, cf. Hcrsck ..luxuriosus.) pag. 185, prnpne kacan. Hatum «uxor.) pag. 1^2, cf. katum. Han «dominus.) pag. 142, — «neus.. pag. ig6 et passim, e. g. cin haui- mis pag. 196, cf. kan. Hanat «ala.) pag. 180. Hangi «qualis» pag. 21 1, cf. kangi. HaziZ «carus.), «incomparabilis.. pag. 196, cf. aziz ar. yjj-c-. Hap «vas» pag. 144, cf. kapsa. Habarj. «res novac , « nova» pag. 39. ar. )->^. Ha i. q. ham «et», «atque.), «ac.. pas- sim, pers. |^. Hamara «continuo.) pag. 201, pers. Hamis «canna.) pag. i45'^^ Hawa «aer» pag. -/%, ar. ttt.iC, pers. !«Jii. Haram «illicitus)» pag. 183, ar. f*'r^. Harmak «praedo» pag. 144, cf. ka- rakci. Halha (halhan) i. q. kalkan pag. ^33- «luxuria», pcrs. SVyiC «vanus sci-ino», «nugaeii, licrsegci idem ibid. Hoatchrme (hoat(hrmen) fortasse mcnd. pro hoatdim scriptum(inter- pretatio enim gerni. icll bi gCri gC- wrden sonat) «diminutus sum» pag. 22S. Hoatlangll «corrobora.) pag. 141, ar. S«j". Hoangll «age aevum per voluptates» pag. 221, cf. choangiL Hoarch «fugatus est» pag. 227. Hotarime (hotarimen) «libero.. p.ig. 220. HOZ «nux» pag. 147, cf. choz. Hopti «se sublcva\it.) pag. 139, com- hopti i. e. COm hopti «se mul- tum sublevavit» ibid., cf. kopti. Hovoanlanir «gloriatur» pag. 222, cf. koanmaga. Hor «defectus» pag. 230, — horarme (horarmen) «deticio»ibid., cf.kuru. Horen «sahatio», «chorca» pag. 233. cf. koron, gr. /opo:. H(^l'n . ., i. f. lliirmct «honorifico, Hocku ? mend. .scriptum pio liosklin \'.'" ' «vehemens» pat''. 167. pao-. 66, ar. iWyi*. tt 1 '1 > Hiialamen s. huarmen «venor). Hormat «honor» pa.t;-. 164. pair. 1^7, luiladim s. huclim «vc- T T ,1 ., natus sum» ibid. Hormatlao^ll «lionora» pa--. iS^. Huun fortasse «Cumanus» \y.\'j^. i-\j\. Horlarme (horkarmen) «despicio.. Huvarme (huvarmen) «paliesco.. pag. 233. pag-. 228, cf. kuv. J. Jain «aestas» pag. 181, proprie» «aes- tate» cf. jaz, yay, jay. Jaudi «pluit.) pag. 204, cf. yam^ur. Jakurarme (jakurarmen) «juoo„ pa.o". 226, 1. c. siglum omissionis super e per errorem tvpographi haud annotatum est. Ja,G^i «pingue ejus« pag. 143, cf. jav. Jaii^unadir «se flectit.. pag. 145. Ja<4li «lacrimosusi. pag. 210, cf. ya<^', jav. Jao^han «mundus'. pag. 88. Hoc voc. a radice jak derivatum est, vid. jakttl «splendor.), cf. hung. Vllaoj i .«lumen» 2. «mundus». Jay «aestas» pag. 145, — jaylar «aestivat» ibid. Jayh «sagittarius» pag. 146. Jayhme (jaylimen) «me e.xtendo» pag. 146, cf. yayarmen. Jacigi «sacculus» pag. 147. Jat «peregrinus», «hospes» pag. 117. Jatir «jacet.. pag. 145, cf. yaturmcn. Jana «itcrum» pag. 67. Jani^i «juvenis» pag. 145, cf. yauf^i. Jangihrmen «eno» pag. 139, yan^i- lirdim perf. ibid., ianirler fortasse e forma ian_G^ihrler corruptum pag. 141, cf. yan<(ilurmen. Janctl «contrivit» pag. igi. Jaxok «peccatum» pag. ^t., — keccr cakli jazik «peccatum venialei. pag. 182, cf. yaxuc. Jas «pueritia» pag. 20^, cf. yas. Jasuk i. q. jaxok pag. 78, in hac dic- tione : jazuc uzun juyc cotur- meclic «poenitentia». Jassik «macer» pag. i^q. Jas «aestas» pag. 133. <^f- jn)'. Jaz «lacrima» pag. 143, cf. ^'as. Jabovli «lanatus» pag. 143. Jav «pinguedo» pag. 143, — «pinguedo» s. «butyrum» pag. 144, cf. yag, Javd'dinc;j i. e. javdurdinii;' «mu- neratus es» pag. 194. Javll «unguinosus)), «pinguis» pag. 145- Javrutti «attraxit» pag. 232. JavloV «fri.xorium» pag. 234. Jarat et «dilata» pag. 8. Jaratkan «creator» pag. iqs.jarataci idem pag. 188, cf. yaratchan. Jarastururmen «ordino» pag. 40, ja- rastur imp. ibid., cf. yarastirG^il. Jarasturmac «ordinatio» ibid. Jaramas «abominabilis.. pag. r|i. Jaramsak «hdells.. ibid. Jare «versus» pag. 72. Jariklih «lumen» pag. 187. Jarig idem pag. 189, cf. 3'arik, ya- regh. Jariler «linditur.. pag. 137, cf. yari- lurmcn. i8* 2 7C' Jarilc;jadi Mni.sertus est» pag. 193, — jarilgamako^a «misereri» pag. 188, jarilgatir •■miserlcordiam obti- net» pag. 198. Jailgamak i. e. jarili^amak «mise- rirordia» ibid., cf. yarli,S[amac. JarOV «utensile». kcrek yarov idem pag. 182. Jaro^'li dir «utiie est.i pag. 222. ja- rovh <(Utendus>) pag;. 226 et non .Tg. 2 11, cf. yalgux. alci «mercenarius» pag. 234, cf. valci. aiarmen «dilato» pag. 221. adadmi «lassus sum» ibid. angatsin "vincat» pag. ^ij.cf. jcngdi. angla «iternm» pag. 2i6 et non <.ve- lut». uti I. c. opinatus sum, cf. JCUa. Janglamdir «resonat» pag, 232. andirdi «relribuit'. p.Tg. 22J. amov «assumentum» pag. 220. arsitirme (jarsitirn"ien)«irrito.. pag. 224. eh (mend, pro joh) alaycsa «alio- quin» pag. 2i6. etl I. «septem» 2. «hcbdomas» pag. 80. etl mend. pro jettl «pervenit", «eva- sit» pag. 195, — ]Ctkiz <.pervenire fac.> pag. 210, — JCtkn'dl «perve- nire fecit.. pag. igti. ena «rursus.. pag. 212. engul «levis» pag. 68. engdi «vicit.. pag. 190, cf. 3-cngr- men. endaci «victor.. pag. 206. ez «pertica aenea.i pag. 232, cf. \'es. emis «fructus.. pag. 125, cf. vemis. giemis. er «locus.., — «terra-., jer ouiitli «terra submersa esl» pag. 138. cf. VCr. erer «liquescit» pag. 229. elemci «cursor» pag. 222. elni «uber.. pag. 230. elpirme (jelpirmcn) «tiabell<> refri- gero» ibid. dlOV «tempium» pag. 198, cf. glch{)V. IV «promtus» pag. 146. ivgaCZUr fortasse «coUectio est» pag. 220, cf. gigaybis. it kelga i. e. jitdan kclgan "h<^> pes» pag'. 148. itl «acutus.. pag. 133. itirdim "perdidi» pag. 230. ipkirrimc (?jop koriirmen) for- ta.-^se .. ciiniprobo.. pag. 22i^ irespon- dens glossa germ. mcr \'Uollet), vid. jol). ibek .edens.. pag. 232. ibitirmen <.permui<)« pag. 221. vmis <.putridus» pag. 87. IV «pinguis» pag. 231, cf. ja\'. lliler «contrahitur» pag, 2.'i. 277 Jiroci ksi «pavidus» ])a.^-. 156. jirtikling «tissus csd pa-. 1 |o. jrdl "ConL,MX'gavitn pa^-. 23.^. Jirmcn «Hio). pa.^-. 2;, jir<;il imi). ibid. Jil Kannus.i pai^. 205, cf. yel. Jilamac Mxioratus.. pa.^-. ,p, cf. yyla- mac. Jilek «medulla.i pa.^-. .5(1. llldl «convcnit.. pa.^-. iX, cf. hun.^ar. Toap «rcsponsum.1 pa^'. 52, ar. ^— :Ls>.. Joap berumen «rcspondeo» ibid., joap hergil imp. ibid. loulr mend. scriptum pro joiar "funis ductorius» pa.^-. 2ji. Jocberimen (joc bcrimcn) «pun.yo.. pag. 138. Jogartin «e.\ alto» pa,-,'-. 148. Joharmen «adhaereo» pag. 220. Johsil «pauper» pa.i_;-. 203. Tota «ma.xilla» pag. 221. Jon «piius.1 pa,^-. 46, cf. yun<^. Jonarme (jonarmen) «scuipo» pa.y-. 226. Job «bene» pa.s,'-. 183, sill job San- ganca (mendose pro sanjjjanca) «quum tu comprobares», «te compro- bante.. ibid. Jn editione nostra 1. c. pronomen sec. personae sm falscj ,i,dossam ciuandam lat. corrupte scrip- tam t)pinati sunuis. Jobaca «pars corpinis inhrma.. pag. 228, cf. ciig. jupka debilis. Jobap «vi.K» pag. 141, vid. jolajx jomard «largus» pag. 115. Jomtkinmen «congre.go» pa.--. 18, iomuctl «cunvenit» ibid. Jorakirme (jorakirmen) «opto'. pa.g. 222. Jol «\iai. ])ag. lO, l()l s(i-i]3tum i^a.g. i_ji, ^■f- vol, yol.i^^a jururmen «ambulo.. |)ag. i(),J()l<.^a jurimp. ibid. TolcU «liospes», uconviva» ]iag. ?2-^, ])ro])iie "])eregrinator... loklbar "monslrum (|uod(lam» pag. 148. [olap «difiiculter» pa.g. 18,5, cf. J(jl)ap. Jolda^^ilar «pere.grinatores» pa.g. 2,3, -5. Jolbarurme (jolbarurmen) «ro,go obni.xe» pa.g. 1^7. Joga'ardirme i. c. jogiil ardim «levis factus sum» pag. 228, cf. yun- <(U1. Jotkurdim «tussivi» pa.g. 1,^6. |op jop «.jugiter» pa,g. j,^,^. I QyC «contritio» ]3a.g. 78. juutlermen «consolo» pa,g. 140. Juutberdim «consolavi» ibid. Juurdim e.x juc^urmak contractum «massavi» i^a.g. 143. Juuarmen «lavo» i^ag. ,^,^, ju imp. pag. ,u- luk «onus». jukka cirtmisen «visne suus fidejussor esse» pag. 221, cf. yUC. Tukturmey «non attrahens» pag. 216. Jucjun.i^is i. e. jiigiiningis «inclinalc vos» i^ag. 157. jugunc «cultus» pa.g. 207. TuhmamiS «non prorsus coa.gulatum» pag. 144. Tudi «abiuit» pag. 209, cf. yu unali. Tuz «vultus» pa.g. 187, vid. jiiz. Jubangan .lictum», e. g. jubangan s6z «tictum verbum» pag. 227. Jumurtka «ovum» pag. 14,^5. Juvoanc^ang «pi.ger», «somnolcntus» pag'- 1.5 5- luvduh «rusticus», «incultus» pag. 228- Juric «matta» vel «juncus» pag. i.^S- Jurimen «depso» pag. 1,30, jurdim pcrf. ibid. Juruh «pugnus.. pag. 22 j. lurum «condemnatio», pag. 13, ar. |*>9» JunmTlarmen «condcmno ii)id., jtirumki il)id. dcri> JuiLip .■cnninieant.» pag. 200. — jurjJ^S i. e. jurgan «trita (via)» pa^-. 192. Jiigalak i. e. jurgalak «rotundus» pag. 22;^. Julic "calvatusx pag. 138, cf. julumis. Julovci credemtor» pag. 230, cf. yu- larmen. Julugnamis i.redemtio nostra» pag. 206, — juluga i. e. julungan "redemtus» pag. 210. Julumis «rasus» pag. 8|, cf. yulur- men. Tuluv «redemtio» pag. 20q. Julkarme (julkarmen) «evello» pag. 224, — JulgUU (.) «evulsus» pag. 2]2. Juldi «abluit» pag. 208, cf. judi. Ju(ltar) «corriga» pag. 226. JulduS «stella» pag. 78, 145, - jul- duzci «astrologus» pag. 180. Julmalanne (julmakirmen) •■me inclino» pag. 224. Jiiz «vultus» pag. 193, cf. JUZ. Jiipzimis «dignatus est» pag. 188, cf. job. Jtip «tundens se» pag. 143, i. e. itip. Jtma «exercitium» pag. 182, cf. idma- lagil Tdirdl fortasse «advenit» pag. 215, cf. yetarmen. jn «foramen» pag. 145. Jnanurmen «credo» pag. 15, jnangil imp. ibid., jnangaan (jnangan) part. ibid., cf. inangay. Tnanmac «actus credendi» ibid. Jzinda «intus» pag. 67, cf. icindagi. Jmdi «jam» pag. 67. Jridi «liquatus est» pag. 139, cf. jerer. Jrgaladir «fluctuat» pag. 230, — jrgaT- mas «movere non potest» pag. 143. \ a «vel», «aut» pag. 72 et passim. \aa «arcus» pag. 118. YaagTl «maxilla» pag. iio, yaac scrip- tum pag. III. Yaane «quasi» pag. 70, ar. i«-»JtJ pi'<>- prie »id est», «scilicet», «nimirum». \ aoll «secus» pag. 71. — «propci pag. 09, cf. cag. javuk, jovuk, jouk. YaCUt «rubinus» pag. 108, ar. pers. y ■■ \acsi «bonus» pag. y^. — yacSl «bene» pag. t>4. iacsi pag. 141. Yag «oieum» pag. <)-^, cf. jag, jav, guTaf yage «oleum rosaceum» ibid., cTlOX yagi «oleum nucis» ibid. Yage «bellum» pag. 29, cf. uig. jaki, jakici in glossario Vamrerv. YagTaou «patella» pag. 124. Yay «aestas» pag. S^^. vid. jay. Yayarmen «e.xtendo» pag. 23, yaygiT imp. ibid., cf. yayTimcn. Yaturmen «ja.ceo» pag. ,1^, yatcTiil imp. ibid., vid. jatir. Yanauar «animal» pag. 127, pers- ;; • ' yy • Yangac «mentum» pag. iio. Yangi «novus» pag. 87, vid. jangi. Yangiiurmen «erro» pag. 27. vid. jan- giTirmen. Yangilmac «enor» ibid. Yandurumen «accendo» pag. 6,yan- dir imp. ibid. YanZlC «marsupium» pag. 120. V praeter y et / et u designat. 279 YclX «pratimiit |o;il;. ')0, vid. jas. Yaxarmen «.scribo» pa.^-. 54. Yaxirj «occullc') pa.t,'-. b<). Yaxil viridis)) pa.^-. loS, cf. yassilic. YaxUC «culpa'i, Kpi'ccatumi) pa.^-. 15, — yaxuctan pesman bolmac «poe- nitentia» pa.;^:. 78, cf. jaxok. Yaxuclamis «cuipatusD pa.t,'-. 15.. Yaxuclu «peccator)) pa.L,'-. 117. Yas «lacrima» pa.i,''. n^. Yas «vita)) pa.cf. 86, — «viridis)) pa.i.;-. 87, vid. jas. Yasuc aytmac «contVssio)) pa». 78, vid. jasuk. Yastuc «pulvinar)) pa.y. 123. Yassilic «viridis.) pa.£>-. 86, cf. yaxil. Yasman «lagena» pa.t,'-. 121. Yazanurmen «dubito)) pa.i;-. 22. ya- zam mend. pro yazan imp. ibid. Yazamac i. e. yazanmac Miubita- tio» ibid. Yasirumen «abscondo.) pa.y. 7, yasir imp. ibid. Y^asirmac «absconsio» ibid. Yaparmen «te.g-o)), «obte.i,^o.. pat;-. i.s, iapchil imp. ibid. Yapchiz «te.a^umen.. ibid. Yabalac «noctua» pa.i.;. 129. Yabuldrac mend.scriptum pro japrac "folium.) pa.i^. 125. Yaman «maius.. pa.-. 7,^, — yaman chele «male» pa.o^. 68, — yaman- rac «peius.) pa.i,--. 6q, — anchm ya- manrac «pessimus.. ibid., — ya- manHc «malitia.. pa.M-. 86. Yamf^ur «pluvia.. pa.y;. 44, — yam<(ur yagar «piuit» ibid., — yamgurlu hawa «pluviosa tompestas)) pag-. 82, — yamgleyin i. e. yamgurle- ym «velut pluvia» pag-. 204. Yara etarmen «interficio.) pa.u-. 33, — yara etchil imp. ibid. Yaratchan ..creator» pa.M. 17, vid.ja- ratkan. Yaratmac «creatio» Ibid. Yarasirmen «concordo)) p,a.t;. n, — yarastirgll imji. formae factitivae ibid. Yarasurmen «placeo.) pa.L,^4|, yara- sur «decet» pa.i^^ 19, yarasti perf. ibid., — yarasmis «placitum.. pa.g-. 44. Yarasmac «actio placendi» pa.y. ii. Yaregh «ciarus.) pa.^-. 82, vid. jarig, yaret (?c) hawa «serena tem- pestas» ibid. Yarem «dimidium.. pag. 85. Yari «au.xillium» pag. 77. Yarik i. q. yaregh pa.o-. 142, — iar- chhk «claritas» ibid. Yarilurmen «diffindor.. pa.^-. n, ya- relgil imp. ibid., — yarilgan «dif- fissus» pag. 8.S. Yarilmac «actio diffindendi» pag. ii. YargU s. yarmac «regimen» pag. 51, 52 et non «defensio», uti ad pag. 52 annotavi, — yarguzi «jude.x» pag. lo.s, cf. jargu. Yarmal item «regimen» pa.g. 52. Yarmen «mitto» pag. 3.5, yygil imp^ ibid. \ arh «paupcr», «miser» pag. ii6etpas- sim, cf. jarle. Y'arligamac «misericordia» pag. 78, vid. jarilgamak. Yalen «fiamma» pag. 125, vid. jaHn. Yalgux «solus» pag. 76, — yalguxol »solum» pag. 71, vid. jalgUZ, jal- Yalci fortasse «pomarius», pomcle- rius in cod. pa.g. lOi, cf. jalci. Yalbarurmen «oro.), «supplico» pag. ,s2. yalbargil imp. ibid. Yalbarmac «oratio», «rogatio» ibid. et pa.g. 78. Yalmas «adamas» p. 109, cf. pers.j^U,-K 28o Varmaga fortasso "penenire» pag-. 214, et non «languore", uti 1. c. opinatus sum, cf. cag. -iX^Xiy^ apud Pavet de COURTEILLE. Yeiltlic «juventus» pag. 86. Vegan «teges» pag. 123. Veng «manica» pag. 119. Vengirzac «clitellae» pag. 122. Vengrmen mend. pro yengirmen pag. 61, vid. yengdi. VenSfilmac «actio devincendi» ibid., — o yengmac «victoria». Vetarmen «jungo» pag. 7, ji, yet- chil imp. ibid., — yetar «sufficit" pag. 71, — yetmac bila «satis» ibid., vid. jetti. Vexna «cognatus» pag. 114. VeS «orichalcum» pag. 97, yes tac- tasi «folium oriclialcii" pag. 106, vid. jez. \ emis «fructus» pag. 28, vid. jemis. Ver «terra» pag. 78, — «locus" pag. 89, — yer titramachi ■■ten-aemo- tus» pag. 59, vid. jer. Vel «ventus» pag. 82. Velin «gluten» pag. 102. \ vacci «sagittarum fabricator» pag. 103, cf. jaa. Vic^^rar bergil «contitere» pag. 15, cf. gic^^rar. Vigilik «bonitas» pag. 213, cf. egilic. Vylmac «odoratus» pag. 81, vid. jyhi- mac. Vylarmen «odoror» pag. 30, jylagil inip. ibid. Vllki «equus» pag. 134. Voua «cepe» pag. 127. Vouac «ultra» pag. 72. ^ OUashc "lunnilitas» pag. 31. ^ourgan «matta» pag. i2j, cf. juric. VOC "non» pag. 08. ioh pag. 143, ioch pag. 141, — yoc exa «nisi» ibid. ^ ocsul "pauper» pag. 116, vid.johsiL Vogan ..grossus» pag. 87, vogun pag^. 102. Vol «via» pag. 61, vid. joh Volugurmen «obvio» pag. 41, yolug- chil imp. ibid. Vu unah «adoremus!i> vel quod miiu probabilius videtur «nos lavemus !» pag. 214. Vuc «onus» pag. 30, — «fasciculus» pag. 102, vid. juk. Vuctusururmen i. e. yuc tusu- rurmen «onere me libero», «onus depono» pag. 19. Vuclarmen «onero» pag. 30, yucla imp. ibid. Vuganci "frenorum faber» pag. loi. Vugururmen «cuno» pag. 12, yugur imp. ibid. Vugurt pag. 224. Cucldi «sursum versus est» i)a,g. 2;^2, cf. hung. csukkanni. Cuculurmen «dispolio« pag. 22. Cuci «serio» pag., 138. Cuckordim «stemutavi» pag. 136. Cugur «fossa» pag. 88. ^ Cunchin «ergo» pag. 65, cf. pers. ^y^f^, Cux «sericum e folliculis fnctum, e qui- bus eruperint bombycum papiliones» pa.g. 106, fortasse ex ar. Ji corruptum. Cuprak «urceus» pa.g. 142, cf. hung. csupor. Cuvre «latus vestis posticum))p.23i. _. ^ Cura «falco albus» pa.g. 129, pers. Sj-s-. Curusipdir "Strepit;ivit» pag. 225. CurumaC «marcon. pag. 86. CulgaU «solea socci» pag. 121. Culganmiz «involulum» pag. IS9- Ciiprak «fragmentum p;inni» ibid. G. Gan «anima» pag. 160, pers. ^o"-^- Gehan «mundus» pag. 158, pers. ,^Lg.: et J-^, ^ quo ^^ decurtatum est, — ol gehan «vita aeterna post mortem»:pag. 166, opp. bu dwnia «vita terrestris», proprie «hic muinlus», cf. ar. Ly«3 oppos. Ttj) 5\.i>.l. (linsler «nationes» p;i.g. 209, ;ir. (j^A,q>. Gldiut «Judaeus», Guhutlar«Judaei» pa.g. 161, — Guhut ieri «tena Ju- daeorum» pa.g. 161. ar. '^^•^., pers. J>«.g.i>, sec. Farhangi Shuuri Oj..^, vid. ;ipud VlTl.T,KR.s. 284 Payjak (ifukinientuin" pag. loi. TauC "gallinao pag. 130, taoh pag. TauS "pavo" pag. 130, ar. ,j*..Lb, gr. Taoj:. Tausti «perfeciti) pag. 139. ^^^ Taul «tempestus» ibid., ar. J.»>. 1 ac (limpani pag. 8^. -Tacta ctabulaii pag. go, — dtabulatum 'i pag. 120, pers. Sji^\J. 1 ag ((muns» pag. 88. Tage fortasse tagel idem pag. 38, — tagellar ((montls jugum» ibid. Tage ((et« pag. 65. TagZ ((Coronao pag. 105, tag pag. 171, tigenek tage ((corona spinis conserta)), pers. .^ij, cf. dac. Taglar i. e. tanglar ((prodigian pag. 159, cf. tangis. Tayag ((clava» pag. 144. Tanarmen ((nego debitum.) pag. 39, tangil ibid. Taniklatirmie (taniklatirmen) «testiticor» pag. 159. Tanirmen "cognosco.. pag. 15, — ta- nigil imp. ibid., — tanimis perf. indefin. pag. 215. Tanimac «notio)) pag. 15. Tanur cll.isi (.homo doctus» pag. 113. Tanlarmen (.cerno.. pag. i;. tanla imp. ibid., — tanlasurmcn "exa- mino)) pag. 24, tanlas imp. ibid. Tanucluc berumen cperhibeo testi- moniuni.i pag. 46. tanucluc bergil irap. pag. Oo. TanUC ((testisn ibid. Tank erta ('manf.i pag. 76, - tangda s. tanda (.cras.i pag. 65, 80, - tanda deul ((perendie.) ibid., tang saraunda «(diiucuio.. ibid., - tang Sara "dilucuUmi.). ..auroi-a.. pag. 181. 1 ang ((fasciculus)) pag. 102. TanglS ((miraculumii pag. 216. Tangisip jatir '(ardore febrih aggra- vatur.1 pag. 229. Tanglarmen (.minn-.. pag. 36, tang- larlar ((admirantur» pag. 190, taug- lapf (.eiegit.) pag. 193, — tauglan- cik «admirabilis.) pag. 219, tang- la"cih ulum pag. 208. Tansic ((rarus.. pag. 221. Tax ((calvus» pag. 116. Taxac ((testicuiusii pag. 112,— tasac- SIX ((castratusi) pag. 117. 1 as ((pelvis tonsoriai) pag. 100. Tas (dapisi. pag. 89, taz pag. ibo, — taslar cpondera lancis» pag. 90, — tas bohxiaga (.interire)) pag. i8g. Tazlap "lapidans.) pag. 160. 1 as ((socius.) pag 144. Tastar ((mantile» pag. 123, pers. xUCaiuJ. Tatar ((Turca», (.turcicus», tatar til .. sermo sincerus» pag. 229. Tatarmen «gusto» pag. 29, tatchil imp. ibid. Tatig csapor.) pag. Sb, — tatigH (isapidus.) pag. 84, — tatOV ■. gustus.) Tatmac «gustus.. pag. 2g. Tatlar ((gustat» pag. 173. TatH «duicis.. pag. 8^, — tatH chele (. dulciter.. pag. 65. Tastin s. tascari «e.vtra)) pag. 24. Tassidi «rapuit.. pag. 22;. Tap tap pag. 143. Haec geminatio onomat. sonum stiilantis guttae imi- tatur. 1 ap fortasse «patientia.. p.ig. 146, pers. ^. 1 apgaySlS «invenietis.. pag. 159. — 2«^ tfimis i. I'. lapmis ..inwnil-. p.i.L;-. Tapt;irmen «pn-nio.. p:\-^. 137. ^ 1 abac fidiscus» pa-j:. i2j, ar. ^-uC. Taban «soioa» pa.i^-. 90. Tabllh Kadoratio.) paL^". 217. Tabunirsen «adoras» pn--. 185. Tabusirme (tabusirmen) «dispuro.. paL;-. 22(), tabuschirmen pa.i^-. 23. Tam i't(H-tum» pai;-. 120. Tama «.i^-utta» pa.i^-. i|S. TamaC c.^-uttur.i pa^;-. III. Tamadir.Lljan «.^uttas et^undons.. pao-. Taman «porfectuni.' pa.q-. 1:57, vid. ta- mam. Tamasa cdclectamcntuni.. pa.LT. io_), ar. pcrs. LwL#J, proprie nom. act. \\. verbi arabici ,caL* ddeambulatio ani- mum rccreandi causa» \-id. apud \'rT.- LERS. ^ 1 amam ..c-on-iplcmcntum.. p. i.v.ir. p»L*.j. Tamam etarmen «compleo.. ibid., tamam ektil imp. ibid. Tamar «vena.. pa--. 112, -- tamar sohar «sectio venae.. pa.y. i.^)- Tamar -.stiii.it.. pa.o-. 143. cf. tama. Tamyzik ..."-uttans.. ibid. Tamu «inferna). pa^-. 2on, tamuc pa.o-. 7S, 1(17, tamuh pa.o-. 22.^, — tamuchdat^e «infernalis.. pa.o-. i( (>. Tamha «vas.. pa.o-. 22--,. 1 amzi «tubus.. pao-. 121. Ta\' «mons» pa,o-. 144, 1.S9. — menij^i tav «mons altus». pa.o-. 189, — tav- larnin^ tavi «mons altissimus.. pao-. 20;. Taf «t\ni])anum>. p. 103, cf. ar. JwAiff, OO. Taftar «liber rationum», «rcoistrum.. paq-. 96, — «m.inuale.. pa.o-. 91, pt^rs. ar. wCsc>. Tafsanyt «diffcrentia.. pa.o-. 184, ,ar. Taff Ctarmen "(|uictum reddi..., .ucr- tum facio). p.io-. 47, taff Ctchil imp. ibid. Taff etmac ibid. _, ^ Taffaruc «rccreatio» pa.y;-. 2.:;.^ ar. _,^j. Tar «ano-ustus» pa.o-. 139. Tara^ «porticula» pag. 120, pers. x,^Jvt>. Tara tikru, tigru «usque» pag. 144. 1 ex «vclox» pag. 87. Texmac i. q. tesich pag. 122. Teser «conchilia inte.xit» pag. 145. 1 esicll "foramen» pag. 28. Tesinf etti ■.dictavit.. p. iS^.ar. v-axxAaJ'. Tezgedi (i. e. tezgendi) «quasi "vcr- tigine correptus a recto aberravit» pag. 224. 1 epsi «quadra» pag. 125. Tepraturmen «movcoi pag. ■!,;. tcp- ratchil imp. ibid. Tepratmac -motus» ibid. 1 cba «hgamen crinium» ]3ag. 110. Teme «acus». Temir «ferrum» pag. 28, — temirzi «faber ferrarius» pag. 96. Ter «sudor» pag. 113, — tcrlcp «su- dans.i pag. 134. Terac «arbor» pag. 89, — »planta» pag. 45, terac tichmac "plantatio» ibid., cf. pers. lookvj. Tereng cprofundus» pag. 139. Teri «corium», — teri ton «vestis pel- hcea» pag. 98, — eriklagan teri «corium effictum.> pag. 132. Terc «cito» pag. y2, — «velox» pag. 87, — terchay «subito», «festinato« pag. 69, — terclap «breviter» pag. 64, — «cito» pag. 72, cf. tex. rergeim «scrutabor» pag. 22^, ter- gejm scriptum pag. 226. Tegirman «mola», «molcndinum» pag. ^j, — tegirmanzi «moiitor» iTaid. Tergirman tartarim «moio» ibid., tegirman tart imp. ibid. TerS «iracundus» pag. 225,. Termac «unguis» pag. 112. rerma «tabernaculum» pag. 189. i erf «caseussiccus» pag. 107, pers. >-5>J. JTeli «stukus» pag. 116. Telbuga «funis ductorius» pag. 229. Telmac «interpres» pag. 105. Tiarmen (destino» pag. 21, tyimac imp. ibid. 1 ivrmak <. huc illuc curvescere.. pag. 144- Tikmaga <.immcrito» pag. 171. (Ti)ciyahl"ian «comprimere non pos- sum» pag. 113. Ticma (.h.xu^;» pag. 85, — ticnah «pignus» ibid. 1 icharmen i.consuo», «suo» pag. 17, ticliil imp. ibid., — tarac ticar- men «planto» pag. 45, terac ticli imp. ibid. 2S: 1 ichmac «.Kiio sucndi'. pa--. i;, — ((plantatio" ]ia.i,^ 4s, ticmac pa.^-. 119. 1 igenek cspina" iia.^-. i^v Tigilurmen <(cesso.. pa.n-. i^, ti<^il imp. ibid. Tiharmen (-obturo.. pa^;. i,^-, tika- clim perf. ibid., Iias .i;lossas 1. c. in (-onnfxu cum iiracccdcntibus malc in- tcrprctatus sum. Titrarmen (.trcmo.. pa.q-. 59. titra imp. ibid. Titramac <(tremitus.. ibid., — tite- remec ((tremor.. pa.o-. i;o, — ^'er titramachi «terracmotus.. ]j:iij;. 59, vid. sub V. yer. I in «anima» pag-. 21, — ari tin «Spiri- tus Sanctus.1 pag. 212, — tinimi- dam cherarmen mcnd. protinim- (lan ch. «despero.. pa.o-. 21, tmim- (lan chezmac «dcspcratio.. ibid. J inarme (tinarmen) «quiesco.. pa--. 220, tmdi «rcspiravit.1 pag. U).\. 1 m£(cr «vcrvacatum.1 pag. 229. 1 mtir asa «quum sortitus est» pag. Tinf(sir «sorbillat.) pag-. 228. Tino^larmen «quiesco.) pa.o-. 47, tin,L;la imp. ibid., cf. tinarmcn. Tinp^lamac «tranquilHtas.. ibid. 1 mc , «qui(_'tus.. pag. 201, — «molcs» proprie «tranquillitas.. ^ jcr tuici «moles terrae.) pag. 200. 1 IXga «fascia cruralis.. pag. 121. 1 IXgl «genu)) pag-. 113. 1 IXgm «habena.. pag. 122. 1 IS «dcns» pag. i 10. i issisluhlarmen «frendo.. pag. 132. Tislarmen «mordco.. pag. 36, tisla imp. ibid. pag. ;^j. Tislamac «morsus.. ibid. 1 izingj^is «submittitc gLMiua ! .. ])ag. 142, cf. teizmaj-a. rmi bnldl «traiK|nillitas» pag. -,(), \id. tin, tinc. Timar «mcdcla.. pag. 187. 1 irak «juncus.. pag. 136. Tirek «columna.. pag. 204, vid. tcrac. Tiri «vivus.. pag. 88, — tirilik «vita.. pag. 160. Tirilurmen «vivo» pag. 63, — tiril- durmen «resurgo a mortuis» pag. 50, tirilgil imp. ibid., tiirf^il mala scriptio pro forma impcrativi praece- dcnti pag 63. Tirilmac «vita.. ibid. 1 irki «vircns» vid. tirki C(')bu (?co- buk, cibuk) «ramus vircns.. pag. 224. 1 irglZglCl «vivilicator.. pa.g. 212, — tirgizmek «vivificatio» jxag. u)i). Tirpildeydir «strc])it anscrum morci, pag. 231. Ill «lingua.. l^ag. iio, — tllsiX «mu- tus). ]oag. 11;. Tilaman «noio.. ])ag. 38, tillcmagil imp. ibid.,— tilarmen «v,.!.).. ]),ig. 60, tilagil ibid. Tilamac «voluntas» pag. 61. I llek idem pag. 183. 1 lleganca «sccundum ])lacitum» ibul. 1 dey «volcns» pag. 194. Tili i. c. tilin «buccdla» ]iag. 182. Tiltagan «fictum» pag. zzj. Toodac «labium» pa.g. iio, vid. lotak. 1 OU «ve.xillum» pag. 118. Toua «camelus» pag. 128, cf. tovc. TougUC «pilum» jxig. 9_|. Touman «ncbula.. pag. 8^. Toulu «plenus.. j^ag. 69, - toulll chele «plcne» ibid., vid. tolu. 1 Oulga «cassidis specics, quac supe- riorem capitis partcm operit» pag. 118. Tokti «fudit» pag. 199, cf. toguldi. 1 okmak «inslrumcntum ligncum, (jikj lintca purgantur.. joag. 145. 288 To].^, ef. gallicum tam- 1 bour. ! 1 OV «convivium» pag. 214, li'. toy. ' Tove «camelus» pag. 144, cf. toua. Tovram «nucleus» pag. 147, — «bo- , lus» pag. 182. Tora oscarmen «soieo» pag 6i,tora ' OCSat (Pocsati) «solet» pag. 62. ! Toragi «turris» pag. 136. | Tora «lex», — toraga jogerdir ' «obediens est legi» pag. 182, cf. toura, tdra. ] I Orchul «quadratus», os. iLCw»J cyv«*.>. Torha : al torha «purpureus» pag. 146. j Torlendi «variavit (acu tapetia)» pag. j 185. ! Tolamac «sanctiticatio» pag. -j^, - 1 «solutio pretii» i^^ag. 106. Tolu «iilenus» pag. 172, touhl. 289 Tolmac «intorprcsn pai^. 158, rcctius tolmac pao-. 1O7. Toura «lex» pa^-. ^i-i, vid. tora, tora. 1 osdi «passus est» pati-. 159, — tostcli «cruciavit», h. 1. in pl. vcrtcndum paj^. 160, — tOSma part. formac rcflcxivac verbi tozmak pag. 164, cf. toxar- men. T()ZUmlllk «patientia» paq-. 182. Tozmaliik «mart^-rium» pa.i;-. 1O4. Tozlik «substantia» pa;;-. 195, — • toz- deS «ejusdem substantiac» paj^. 211. Toben «retro» pa.q-. 134. Tobengisi : eng tobengisi «infi- J^^. quod Persac V[tt,T.KRS do- cente ^^^^ lc.^-unt. Tugemes l. e. tugenmes «infinitus» s. «perfectus» pa.s^. 160, — «incxhau- stum» pag. 164. Tugel «perfcctus" pa.y^. iq:;, cf. Tu- chal. Tuyana «palam» pa.g. 69. Tuguromen «voivoi> pag. 138. Tutarmen «tenecu^^ag. 14, tut imp. ibid., — tutuprurmen mcnd. pri) tutupturmen «rego» pag. 52, tu- tupturgil imp. ibid. Tutken «abyssus» pag. i8o. Tutchum «captus» pag. 14. i. e. Tutgu tutgun «captivus» pag. mus» pa.g. 137, vid. tubinda. Tora «lex», pag. 217, cf. toura, tora Torataci «generator» pa.g. 216. Torading «generavisti» pag. 202, — toradi «ortus cst» pag. 215. Torulermen «judico» pag. ^^-^. Tolading «solvisti (debitum)» pag. 214 ToleC «.^ratis» pag. 132. Tuiana ? «joco» pag. 138. Tu"n «sterilis» pag. 224. TuUJ s. tu «pistum» pa.g. 131. TuUS «ortus», kun tUUsi «ortus solis pag. 215, cf. tugan, togarmen, Tut truka ? mcnd. pro tutgal scrip TutsaC «pignus» pag. 85. Tutmac «tactus» pa.g. 81. Tutia «species fioris albi. quae siccata ut collyrium adhibetui», vulgo «tutia», sic in cod. et apud Du Cangium, pers. Lo«.Ji. Tutum «fumus» pa.g. 28, tutun pa.g. 125, os. (jy>y>. tuarmen. Tuusti «certavit» pag. 139. Tuuma «nodus» pa.g. 119. TuurgUci s. tUUrdaci «.gcnitrix» pag. 183, cf. togarmen etc. Tuurdim «generavi» pag. 185, tuurga (tuurgan) «.genitrix» pag. 19(3. Tucgaga i. c. tucganga «adscitum» pag. 146. Tuclu «pilosus» pag. 84, «rasus» ibid. Tuchal «complcmentum» pag. 115, vid tugeL Tugan «proles» pa.g. 188, — «gencra tus» pag. 217. I Ugan «apothocan i^ag. 89, ar. pers tum «gluten» pag. 206. Tudim «novi» pa.g. 146, tuma ibid. Tun «nox» pa.g. 79. Tunacun «hcri», tunachun s. tu- nekun idem pa.g. 80. Fux «emendatio» pag. 2O. 1 UX «aequalis» pa.g. 83, — «planus» pag. 84, cf. tUZ. Tus «sal» pa.g. 57- tucsus Tus larmen (tuslarmen) «saii<... ibid., tUS lagil (tusLagil) imp. ibid. 1 US «meridics», in cod. «tcrtia (sc. hora)» pa.g. 80. Tus «somnium» pag. 54. Tus curarmen «somnin» ibid., tus COrgil iniix ibid. CODEX CUMANICUS. "; 290 TusaC «laqueus" pag. 141. Tusaturmen «emendo» pag-. 26. tuxat imp. ibid. TuSl "femina» pag. 109. Tuschte «cecidit» pag. 134, — to- ben tUSchte «retro cecidit» ibid., vid. toben. Tusmen «hostis» pag. i8i, cf. duz- manlar. Tuz «pulvis» pag. 142. Tuz «rectus» pag. 174, cf. tUX. Tuz «desertum» pag. 137. Tuzarmen «cado» pag. 12, tus imp. ibid., tuscherler «cadunt» pag. 141, cf. tuschte. Tup «truncus» pag. 209. Tupi «procella» pag. 144. Tupcurumen «sputo» pag. 55, tup- CUrgil imp. ibid. TupCUrmaC «sputum» ibid. Tub «fundus» pag. 89, — «radix» pag. 103, — «fundamentum» pag. 119, — tubinda «inferius» pag. 67, — «sup- tus» pag. 70, cf. tobengisi. Tuma «mucus narium» pag. 138. Tumak «obtusus» pag. 137. Tumalede «obstruxit» pag. 164. Tume i. e. tumen «decem millia» pag. 146, qua significatione haec eadem vox non solum in lingua Kharizmiac et mongolica, sed etiam in arabica lingua usurpatur, vid. apud VULLERS. Cf. ctiam hung. tomentclen, to- meny ezer^m^-rias», «chilia.'^», Muulta millia». Tumismis «iniquus» pag. 117. Tuvar «gignit» pag. 201, tuvdi «natus est» pag. 216, tuomis «natus est» pag. 192, — tuvrup se (sen) «ge- nuisti» pag. 189, cf. togarmcn, tu- armen. Tuvrami «crispo capillo similis» pag. 22 :y Tura «princeps» pag. 146. Turarmen «surgo» pag. 57, — turu- men «sto» pag. 57, tur imp. ibid.,— tururmen «sum» pag. 35, turgil imp. ibid. — utru turdi «assurexit» pag. 200. Turgak artdi «vehementia magis ma- gisque aucta est (tempestas)» pag. 139. Turmak «statio» pag. 195. Tu(r)ke «passer» pag. 144. Turna «grus» pag. 129. Turbut «convolvulus turpcthum» pag. 96, pers. d^yi. TurHj «forma» pag. 28, — turla ? «ad similitudinem* pag. 142. Turhl turUl «variatus» pag. 197. Tiil hatu (hatun) «vidua» pag. 224. Tuler ? mend. pro isitulcr scriptum «auditur» pag. 231. TuKlC «porticula» pag. 120. Tulkusigi mend. pro tulkumsik «instar undae» pag. 144. Tulkma «lignum non fissum» pag. 231. Tulchu «vulpes» pag. 97. Tvcvp «cadendo» pag. 215, cf.tUSchtc. Trapes «mensa» pag. 233, gr. Tpa-^ra. D. Da «et» pag. 2\. Dagen «adlmc» pag. 64. Dac «corona», salik da6 «corona re- galis» pag. 190, pers. — 'ti', cf. tagz, tao-. DaW «quaestio» pag. 47, pers. Jt^ «po- stulatio». Daru «mcdicamentum» pag. 94, pers. Darcinj «cinnamomum» ital. «cannella» 291 pncr. Qi, — gul darcinj <'flos c» ibid., pers. ^aa:^ JO. Dem ((usqueii pa.^-. 215. Degri pa,<^. ibi, deyri pao;-. 146 idem. Dcz ((sociusn pa^-. 217. Dep ((dicens» pag-. 144, — dirlcr ((di- cunt» pag. 160. Devl ((non est» pag. 194, cf. dolme. Derxi ((sartor» pag. 98, pers. (^))<^. Dela ((mustela foina» pag. 98, 1. c. mi- nus recte «m. ermineaii scripsimus, pers. »jO. Diuar ((paries» pag. 119, — diiia (mend. pro divar) OStasi ((caemen- tarius» pag. 102, pers. jijJ'^. Dider ((vultus» pag. 207, pers. \'iXii^. Dir ((cst» pag. 142. Dost ((amicus» pag. i8i, pers. o.*w5t>. Dolme pro dogiilmen ((non sum» pag. 165, cf. devl. Dliat ((atramentarium»pag. 90, ar. tw)'«i>. Duzmanlar ((hostes» pag. 170, cf. tusmen. Duvlat ((imperium» pag. 217, ar. 2U«c>. Duley «acternus» pag. 234, cf. cag. D"^! «prisana» pag. 131. Drust «verus» pag. 185, pers. v:>^v(^. N. Naamatlu ((amoenus» pag. 115, vid. ar. f. ^ o - S c^ Naal ((solea equi» pag. 121, ar. (>JU. Nainc ((malum aurantium» pag. 126, pers. tXjjLi, unde forma ar. ^JnLj. Nakara tympani species pag. 104, ar. pers. aXsj. Nac "genus piri valde dulce et succos- sum» s. ((herba moschata» pag. 106, pers. C/Lj. Nacs ((cffigiesii pag. 21, — nacslagan «pictor» pag. 102, ar. ;j«.iiJ, ^^JH. Nacs larmen (nacslarmen) ((pingo» pag. 21, — nacs la (nacsla) imp. ibid. Nagt ((pecuniaii pag. 91, ar. tXaJ ((pecu- nia parata». NaslC^ ((vestis serica auro texta» pag. G ^ cf. ar. 107, pers. if>^- Nam iinomen» pag. 214, pers. j*lj. Nafas ((Hatusii pag. 112, naffas «an- 5 ^ _, hehtusi) pag. 113, ar. (uaAJ. Narangl ((auriacus color» pag. 108, pers. Nardan cmalum granatum» pag. 125, pers. ^^ft>vLj ((grana mali punici». Nalv ((bonus» pag. 213, 214 et non ((quareii, uti 1. c. opinatus sum, pers. uXaj. Nazik ((tenuis» pag. 213, pers. w\Lj. Namaga ((quare» ibid. Ne ((quid» pag. 70, — ne dan ((quo- modo» pag. 169, — neUZUn ((quareu pag. 70, — nekim ((qualiscunque» pag. 163, nekimese ((quisque» pag. 158, — necic ((quomodo» pag. 70, — neza ((quantum» pag. 70, — nczik- kim ((sicut» pag. 171. 19* 292 Nema «res« pag. 86, — hec nema- Nouma «'malum aurantium» pag. 126. tage «nihil» pag. 68. Nocta npunctum temporis» pag. 79, — Nisan «signum» pag. 53, nizan pag. «capistrum» pag. 122. 159, pers. ^^Lio. Noga(r) «socius» pag. 114. Nisan larmen' (nisanlarmen) Noo^hut «cicer» pag. 131, l. c^ male «signo» pag. -,:^, nisan Lao^il (ni- noghucimpressum, pers. t>.^3j). ^ sanlagil) imp. ibid. Nur «lumen» pag. 187, arab. v»j. Nll «indicum» s. ocolor indicus» pag. 91, pers. (J^. X. Xac mcnd. scriptum pro sac «crinis» pag. iio. Xaga «thorax» pag. 118. Xangar «aerugo» pag. 69, pers. y^\. XaXUClu mend. scriptum pro jaxuclu pag. 117. XerneC «auri pigmcntum», i. e. arse- nicum flavum s. citrinum, quod picto- res adhibent pag. 92, pers. ^-AJyv Xian etarmen «noceo» pag.S|o, xian etchil s. izan et imp. ibid., pers. Xmgll «catena» pag. 124, pers. jj;js\j\ s. yA:S\jv. Xingft «sinapi» pag. 95, pcrs. OjXL«i. Xuxun mend. scriptum pro juxun «uva» pag. 126, ~ churu xuxum i. e. kuru juzum «uva malvatica» ibid. Xuvsaptur ? mend. scriptum pro kop- Saptur «ejicit» pag. 143. Saadat «canna, quae recta nata fuit» pag. 102, ar. iiyjua. Saar «molostia» pag. 216, ar. jJl unde ar. «A^. Saht «vigil» pag. 234. Sahladi «asservavit» pag. .144. Say «vadum», «vadosus» pag. 139. Saygac ? «trabes tabulati» pag. 22S. Sat «hora» pag. 67, sagat idem pag. 79, — busat (bu sat) ibid., ar. xrLw, unde pers. oxLu;. Satarmen «vcndoD pag. 60, satchil imp. ibid. Satov etermen «mercor» pag. 133. SatuC «venditio» pag. 60, satugh scriptum pag. 105, — Satugzi «ven- ditor» pag. 106. Satum alurmen «emo» pag. 2^, sa- tum algil imp. ibid. Satum almac «emtio» ibid. Satmac «venditio« pag. 60. Satkadi «offendit» pag. 230. ^ Sadaga «eleemosyna»pag. }-7,ar. 'i3i\^. Sadaf «ruta» pag. 126. Sadiler «Aethiopes» pag. 137. San «numerus» pag. 39, — sansis «innumerabihs» pag. 145. Sanar «tabula» pag. 90. Sanarmen «numero» pag. 39, sana- gil imp. ibid. Sancip «tindens» pag. 209. Sandireydir «delirat» pag. 231. Sanzarmen «pungo» pag. 44, sanz- chil imp. ibid. Sanzmac «punctus» ibid. Sanzis «bellum» pag. 118. Sanbe s. sabat CUn «dies sabbati» pag. 80, pers. iUA*u, hebr. ilS^Ji^, je sanbe «dies" Solis» ibid., — tu sanbe «d. Lunae» ibid., — se sanbe «d. Martis» ibid., — caar sanbe «d. Mercurii» ibid., — pansanbe «d. Jovis» ibid. Vid. nomina dierum hebdomadis in vocabulario persico. Sax «sonus» pag. 54. Saxagan «draco» pag. 128, — «ser- pens» pag. 129. Sasir «foetet» pag. 68, — sasirmen «putreo» pag. 44, — sassimis «pu- tridus» pag. 87. Sastian «corium e.\ pelle caprina» pag. 99, pers. |mLaX^*v. 294 Sas brodim "expressi» pag. 22^. Saz «lutumi) pag. 216, — Sasi «sordi- dus» ibid. Sazac «stratum» pag. 122. Sazarsen «(seminas» pag. 135, saz- chil imp. pag. 54. Sapti «abscessit» pag. 204. Saban «ager» pag. 90, — sabanci «arator» pag. 180, — saban icri «arvum» ibid., — saban temir «vomer» ibid. Saban surarmen «aro» pag. 8, sa- ban SUr imp. ibid. SabirluC et Saburluch «martyrium» pag. 163, vid. ar. yy^. Sabor eter «cruciatur» pag. 163. Sabur «aloe» pag. 94, ar. vA^. Samala «pix» pag. 95, voc. russicae originis. SamUC mend. pro camgur scriptum «rapa» pag. 127. Saw «sanus» pag. 166, cf. sagHc. Sav «rete» pag. 138. Savrak «cranium» pag. 230. Savri «peiiis» pag. 147, cf. sagri. Safar «viaticus» pag. 61, ar. >Aw. Saftalu «malum persicum» pag. 125, pers. •JULflXw. Sar «vultur» pag. 129. Saray »palatium» pag. 89, pers. (^'y**'. Saraf «numularius» pag. 90, ar. o(w.o. Sarhit «superfluum» pag. 137, sahit (sarhit) «residuum» pag. 204, ar. SoLa;. 50V Sarhitir «dimittit» pag. 230. Sart «mercator» pag. 148. Sarp «durusD pag. 208. Sarpa i. e. sarpan «genus telaebom- bycinae subtilissimum», «mappaapag. 123, pers. 5^7^- 15 Sarmisac «aiHum» pag. 127. Salan «stramen» pag. 123. Salam «saiutatio» pag. 57, — salam berumen «saluto» ibid., ar. *^Lw. SalamarHc bila mend. pro salam- lik b. scriptum «salubriter» pag. 70. vid. voc. praecedens. Sahk «sertus» pag. 191, r- ar. tX>jXu/, Sahnirme (sahnirmen) «suspendo» pag. 235. Salkon «ventus» pag. 78, salkun pag. 181. Salkum «botrus» pag. 182. „ Salg «salvia» pag. 126, ar. j^_^Xw. Salghan «rapa» pag. 127, pers. *J-Li:'. SaldT (saldim) «addidi» pag. 146. Salp «res rapta» pag. 145. Sawmachk «amor» pag. 169. ^^ Seyr «dictator» pag. 184, ? ar. 0,Lu/. SeyraC «rarus» pag. 84. Sech «spissus» ibid. Secharmen «expdmo» pag. 56, se- chil imp. ibid. Sari »flavus» pag. 108, sare pag. 146, Sechirumen .saito» pag. s7, sechir- ^ ^-f; ^J^rog. ^ gil p,^. .g. Sarincka «locus, in quo colligitur aqua», Sechirmac «saltus» ibid. ^ " Seger «bos» pag. 128. «cisterna» pag. 137, ar. ^^y,a^. ^ " v- T^ "/S^ ^ SegerciC «columbus» pag. 130. Sarou i. e. sarog »biiosum sputuni" Segiz «octo» pag. 147, — sekizinci pag. 225, cf. sari. «octavus» pag. 160. '05 Sete ? «marg-o» pag. 148. Setelar «pergula» ibid. Sen «tu» pag. -,2 et passim, — saha «tibi» pag. 132, saa idem pag. 188, Sa (sa) idem pag. 15;, — SIX «vos» Pag- 73- .. Seng ? «gleba» pag. 139, pers. lXa^. Sexarnien «sentio» pag. 55, sexdin perf. I. p. n. s. ibid., sezdi perf. 3. p. ejusdem numeri. SesmaC «sensus» pag. s^- Sesarmen «dissolvo» pag. 20, ses- tum perf. ibid., seschil imp. ibid., Sesmis «dissolutus» pag. 88. Seskenirmen .«terreor» pag. 132, — seskendirrimen «terreo» ibid.^^^ Sebeb «causa» pag. 2og, arab. \_^-j-u;. Semix «pinguis» pag. %^ . Semirir «impinguatur» pag. 144. Sereun «frigidus« pag. 139. ^ Seriat «consub» pag. 105, ar. 2L]L9>Xw «lex a Deo praescripta», hic «legis cu- stos». Seriv «mitis», «domesticus» pag. 225, cf. bung. szelid, sziligy. Sergek «vigib) pag. 234. Sergizirmen «domo» pag. 221. Serpildi «insilivit» pag. 22-1. Siermen «amo» pag. 138, cf. saw- macHk. Sic «membrum virile» pag. 112. Sicric «cursor» pag. loi. Siginir «refugit» pag. 187, siginc «refugium» pag. 187. Slgit «luctus» pag. 202. Slhandl «manicas ad cubitum usque reduxit» pag. 225. Siharmen «poto» pag. 222,, cf. sohar- men. Sljermen «urinam reddo» pag. -.2, sijgil imp. ibid., — szi «urina» ibid. Slce mend. pro Sirce scriptum «vclux» pag. 138. Sicchan «mus» pag. 129. Sidic «urina» pag. 113, cf. szi. Sm «statua sepulcralis» pag. 222. Sinamak «tentatio» pag. 171. Sinahr «tentatur» pag. 142. Sinuc «fractus» pag. 83, cf. sindi. Sincladim «consideravi» pag. 141. Sindan «inferna» pag. 228, pers. ^d^\ «carcer», «tenebrae». Sindi «ruptus est» pag. 203, — sin- dururmen «frango» pag. 2-1, sin- dur imp. ibid., cf. sinuc. Sinduc «capsa» pag. 106, ar. |^'^tX^o s. jV.cXa^ «arca», «cista», vid. SUn- duk. Sindurmac «infractio» pag. 2-]. Syngermen «digero cibum» pag. 138. Singir «nervus» pag. 112. Singirmen «emungo» pag. 136. Singding «imbibisti» pag. 195. Sixgirurmen «tistuio» pag. 56, six- girgil imp. ibid. Sixgurma «fistula» ibid. SlSa «fiola» pag. 123, pers. ^sJmJ^ «vitrum» et «vas vitreum», quod voc. etiam in dialecto osm. usurpatur. Sisarmen «infio» pag. ^^^s^ — sismis «inflatus» pag. 84. Sisik chetchan «detumuit» ibid. Sismac «inflatio» pag. },}^. Sizdi «defiuxit» pag. 139, sizding «liquata es» pag. 195. Sipar «laevigat» pag. 221. Siburtchi «scoparius» pag. 103. Simirme (simirmen) «giutio» vei fortasse «sorbeo» pag. 227. .5 Sir «mysterium» pag. 201, ar. wu/ «arca- canum», «secretum». Syr «pecus» pag. 134. Su"a «vinum» pag. 90, pers. SwV.xI;r«suc- cus rei expressus pec. dulcior et cras- sior» in vocabulario cl. VuLLERS, — 29b Siraz mend. pro SirCgl "caupo» pag. 102. Sirarme (sirarmen) «pecto» pag. 231. Sirek «planus» pag. 138. SirichlSch «genus mannae valde aesti- matum» pag. 92, pers. oUio». vAXC. Sirih nmartes» pag. 235. Sirih «idesertum» pag. 145. SiriS «bitumenn pag. 182. Sirke «acetum» pag. 180. Sirgalak «spatium lubricum» pag. 146. Sirt «dorsum» pag. 144, — «dorsum montis» pag. 170. Sirdac «fre.xetus» in cod. pag. 118. Turc. or. cfOwA^ VA-Mr.KRY «espece d'habit, de robe» interpretatur. Sirma "amotum» pag. 143. Sirrime (sirrimen) «labi facio» pag. 224. Sirlarme (sirlarmen) «peregrinor» pag. 22S, cf. ar. ^a^ «profectio», «iter». SilaUSUn «felis lynx.. pag. 98. Sllar «laevigal» pag. 221. Syleysin mend. pro siltegejsin «movebis» pag. 143. Sili «purus» pag. 18;. Silkinaclir «se agitat» pag. 230, — Sllkip "se movensi) pag. 143. Silcarmen «e.xcutio.. pag. 56, silchil imp. ibid. SlltOV «calumniai. pag. 233. Soynwp «gaudens» pag. 158, cf. sounc. Souat «os» pag. 112. Souascurmen «bellum gcro» pag. 16. SoUUar chisi «amabilis» pag. 115, cf. sauunur chisi. Souunurmen «gaudeo» pag. 29, sou- ungil imp. ibid. SoUUnmaC «gaudium» pag. 29. SoUUS «amicus» pag. 6, cf. SOyuslih. Souncac «calcaneus» pag. 113. Sounclu «benedictus», «gratiae ple- nus» pag. 172, vid. SOUnC. Soup «amans» pag. 113. cf. SOCr. SoumaC «amor» pag. 6. Soulun «phasianus» pag. 130. Sokarmen «blasphemo» pag. 10, so- chul imp. pag. 11, cf. soktiler. Sokuydirmen ? «fremo» pag. 133. SoCUS bila "injuriose» pag. 67. Soculapt" i. e. SOCulaptur «dissu- tus» pag. 221. Sochur «strabo», «delioculus» pag. 116. Soharmen i. q. siharmen pag. 22^. Sohupupur mend. pro sohuptur scriptum cmordet» pag. 146. Sohta «farcimen» pag. 134. Sohti «glutivit» pag. 235. Sohranirmen «murmuro» pag. 138. Sohlanirmen «concupisco» pag. 17. SoyUsHh «amor» pag. 206, cf. SOUUS. Soyurgadi «dignatus est» pag. 215. Soyurgal «gratia» pag. 204. Songl «ultimus» pag. 200. Songur «falco» («pielfalchus» in cod.) pag. 130. Songra «postea» pag. 69. Sondururmen «e.xtinguo lumen» pag. 24, SOndur imp. ibid. Sonsarmen mcnd. pro sousarmen «sitio» pag. 55, — SOUSagan «sitiens» ibid., — SOUSamac «sitis» ibid,, cf. susading. ^ , Sonbul «spica nardi» pag. 93,pers. Jla^-w. Soslamac «loquela» pag. 34, vid. SOS. Soslarmen «loquor» ibid., soslagil imp. ibid. Sozim «saltus» pag. 58. Sozukirmen «spolio» pag. 22, sozul imp. ibid. Sorarmen «interrogo» pag. 32, sorgil imp. ibid. 297 Sorgan «cepe» pai,^ 127. Sol «ille, illa, illud» pag^. 208. Sol «laeva» pag-. 87, — solagay «si- nister», «laevus» pay. 226, — Solulll idem pa.^. 146. Soltan «rex», «princeps» pag. 104, — soltan catonj «regina» pag. 105, ar. Soer «amat» pag. 160, souamien «amo» pag-. 5, SOUgil imp. ibid., SOali «amemus!» pag. 214, cf. SOUp. Sounc «gaudium» p. 159, 207 et passim. Sounclaimen «gaudeo» pag. 9. Soundilar «gavisi sunt» pag. 162. Soundirgicim «paracletus meus» pag. 184. Soktder «ignominiaverunt» pag. 171, cf. sokarmen. Socmac «opprobratio» pag. 11. SoS «vocabulum» pag. 141 et passim. Sozlar «loquitur», — tcrs sozlar (,) ong SOzlemaS «iracunde loquitur, comiter non loquitur» pag. 226. Sovgaca i. e. SOVganca «secundum bene placitum» pag. 183. Sovding «amavisti» pag. 214, cf. SOCr, souarmen. Sovnak i. q. SOVmak «amor» ibid. Sowrgamach «gratia» pag. 172. Su «aqua» pag. 78, — sizuk SU «aqua tepida» pag. 140. SuedM.e. suendim «delectatus sum», proprie «gavisus sum» pag. 225, cf. soundilar. Suulu «palea» pag. 131, vid. Suluc. Suulurme (suulurmen) «marceo» pag. 225. Suk «desiderium» pag. 142, — sukli «cupidus» pag. 201, — suklic «con- cupiscentia» pag. 185, ar. i\y^. Sull i. q. suk, Suh kizi «ava- rus» pag. 117. Suhlamagil «ne desideres» pag. 185. Sut «lac» pag. 131. Sudari «retro» pag. 134. Sunadirme (sunadirmen) «e.\pe- rior» in hac locutione : kuc SUna- dirmen «difficillimum mihi fuit», «aegrius (ahquam rem) perficio» pag. 227. Sunarmen «e.xtendo» pag. 226. Sungirassinda «postea» pag, ibo, cf. songra. Sungulza «lancetta» pag. loo. Suduk i. e. SUnduk «arca» pag. 181, cf. sinduc, ar. jJj.JJ.^. Susager (su-sager) «bubalus» pag. 128. Susading «sitivisti» pag. 196, cf. sou- sarmen. Susarme (susarmen) «haurio ex fonte» pag. 227. Susarmen «coio» pag. 17. Susii i. e. SUSUZ «sitiens» pag. 194. ^ Sust «piger» pag. 116, pers. o/»av.a\/, SuZUg «intestina» pag. iii. Sufra «mensa» pag. 120, suffera G^u J pag. 2^^, ar. S^i^u. ^ ^ Surat «imago» pag. 220, ar. Sj^^. Suru «quaestio» pag. 137, — suruclar «interrogationes» pag. 170. Suruc «exercitus» pag. 137. SurUC «corium» pag. 99. Suruna «buccina» pag. 103, pers. \Ji^yMJ. Surtarmen «ungo» pag. 63, surt- chil imp. ibid. SuluC «palea» pag. 140, cf. SUulu. Schinia «tornus» pag. 100, in columna G ^ .^ G^o^ pers. schinga ? ar. X^U.0 s. ixk^. Steffan nom. pr. pag. 159. Smurut «smaragdus» pag. 109. pcrs. (.>*jOv, gr. rj.aoaYoo:. SwnuUir «hastae» pag. 170. 298 z. Zaynarmen umastico» pag. 36, zia- nagil imp. ibid. Zacmach «accusatio» ibid. Zagarmen «accuso» pag. 9, zackil imp. ibid. Zan iicura» fortasse mend. pro gam scriptum pag. 15, ar. Zi.. Zamana mend. pro zaman scriptum iitempus» paginis 206, 211. Zafran «crocus» pag. 93, ar. jo^Y-ft-*^^^', unde forma pers. ^lyicv Zalis iistrabo» pag. ii6. Zeytin agac .lolea» pag. 199, ar. Zm fortasse ar. ^^\ iiornamentum» pag. 13;- Zizac wflosi) pag. 28, vid. cicek. Ziray «imago)) pag. ?i. Zoura i.circuitus» pag. 15. Zourayururmen iicircumdo» ibid., zoura iurgil imp. ibid. Zoplarmen ncoiiigo» pag. i8, zopla imp. ibid. Zugur figratiarum actio» pag. 159, ar. ;. 9 7 7 Paulus nom. proprium unius Apostolo- rum pag. 15;. Pap «isacerdos» pag. 158. cf. kaz. pup, hung. pap. Papaz idem pag. 164, — ulu papaz iisummus pontife.K» pag. 199, cf. bapas, gr. -xr.-y.:. Pargal «circulus dimensorius» pag. 100, pers. noLj, unde ar. )Ls»>i. Palang nleopardus» pag. 98, pers.t^AvLs. Peygamber npropheta» pag. ;;, pers. ^iA^JLAj pro «.ajoLxjo. Pec iifurnus» pag. 102. Petrus nom. proprium unius Apostolo- rum pag. 15;. Pesa iiars» pag. 104, pers. iUivAJ. Pesman «poenitentiai) pag. 45. pers. Pesman bolurmen «poenitet me» ibid., pesman bogil (mend. pro bolgil imp. ipid. Peroxa ngemma vulgo turcois appel- lata (turchesius apud Du Caxgium)» pag. 109, pers. S\«^.aj. Piala iicyathus» pag. 123, gr. CLaXr,. Pistac iipistacium» pag. 126, arab. ^^^^-aLvwlS et (^^^JCavlS, pers. xJCwJ. s Pll «elephas» pag. 128, ar. j pag. 144, aar baca 29Q «respectu ejus» pa.i^. 182, - bachip «respiciens» pa.i,^. 160, — bahmis perf. indef. pag. 188, cf. bagar- men. Bacsi «scriba» pag. 91. 13acha «aestimatio» pag. 26, pers. L^ «pretium», «valor», cf. baha. Bacha ururmen «aestimo» ibid, — bacha ur «aestima» ibid. Bachan «li.^mum Bresillum» etiam «co- lor ejus tincturam referens» pa.a^. 92, ar. *^ w -^ Bachami «color rubicundus» s. «pseu- dopurpureus» pag. 108. Bachil «invidus» pag. 117, cf. bagil. Bachca «hortus» pag. 170, bacca pag. 89, pers. X.S^x.L. Baccazi «hortulanus» pag. 103. Bag «vinea» pag. 8g, pers. cLj. Baga «rana» pag. 173, cf. cag. xio, hung. beka, Bagat i. e. bagatur «probus», «intc- .ger» pag. 116, mong. baghator cf. etiam hung. bator. Bagarmen «respicio» pag. 52, bagh- chil imp. ibid, cf. bac, bahmis. Bages «donum» pag. 19. Bageslarmen «dono» pag. 19, ba- gesla imp. ibid. Bager «cuprum» pag. 96, bagir pag. M5- Bagil kisi «invidus» pag. 181, cf. ba- chil. Baglagaybis «ligabimus» pag. i6g. Baglagan «ligator» pag. 102. Baha «pretium» pag. 209, — bahasiz «inaestimabilis» pa.g. 213, — ■ bahah «pretiosus»pag. 219, cf. bacha, pers. Baht «prosperitas» pag. 204, — l)ahth «fortunatus» pag. 200, pers. o-^J. Bay «dives» pa.g. 22, — baylic «divi- tiae» ibid., cf. bcg, bey. Batarmen «mergo» pag. 36. Batis «occasus» pag. 215. Batirrimen «celo» pag. 18, — batir- maga inf. ibid., — batirmagil imp. formae negativae pag. 134. Badam «amydalum» pag. 126, pers. Badbact «demens» pag. 116, pers. o«^0 Jo «infaustus», «infelix», cf. quod ad notionem hung. boldog- talan. Baxar «forum» pag. 105,, — baxargan «mercatori) ibid., pers. yy^, cf. hung. vasar. Baxet «grossus» pag. 87. BaxHc «pax» pag. yS, baxluc pag. 161, cf. basiUch. Bas «lana» pag. 209. Bas «caput» pa.g. 109 et passim, — «principium» pag. 31, — bas urdl- lar «in asylum se ri-ceperunt» pag. 162. BaxiHc «pax» pag. 159, cf. baxHc. Basa «ergo» pag. 65, — bassa «sed» paginis 71, 168 et passim. Baskac rector» pag. 49. Bascha «praeter», «sine» pag. 70. Bassarmen «premo» pag. ^^^y, — ba- Sip «premens» pag. 191. BasmaC «caclaneum» pag. 99. Baslarmen «incipio» pag. 31, bas- lagil imp. ibid. Bapas «presbyteni pag. ;y, cf papaz. Baptisma «baptisma» pag. 212. Bav «vinculum» pag. 204. Bavursak «intimus» pag. 199, bavr- sak «delectator» pag. 141, — «ami- cus» pag. 229. Bavladi «disposuit» pag. 196, — bav- vlagil «liga» pag. 231. Bar «est» pag. 144, barmen «sum» pag. 53, bardun mend. pro bar- dum perf. ibid. Barachat "benedictus», proprie «bene- G — ^ dictio» pag. 84, ^>-i. Barumen «eo» pag. 6i, bargil imp. ibid. Barce «omnes» pag. 157 et passim. Bardac «urceus» pag. 123 Barza vid. barce pag. 76, — barz tourada «communiter» pag. 66. Barmac «digitus» pag. 112. Bal «mel» pag. 91, — bal seker «saccarum melleum» pag. 199. Balaux «cera» pag. 92. BalazUC «pullaster» pag. 130. Balaban «faico» pag. 129, cf. csm. ^jUJnj, quod vocabulum 1. c. male ex lingua persica depromtum diximus. Baley «aeternus» pag. 234. Balik «piscis» pag. 144, baluc pag. 46, — bulczi mend. pro baluczi scriptum «piscator» ibid., — baclu- rarmen mend. pro baluclarmen upiscor» ibid., balucra pro balucla imp. ibid. Balkisin «fulgeat» pag. 208, cf. baki- ding. _ Balgamis mendose pro baglamis «ligatus» pag. 88. BalcUC «lutum» pag. 88. Balta «securicula» pag. loo. Balticak ? «malleus» pag. 139. Balsaman «balsamum» pag. 182, ar. Be «malum cydonium» pag. 125, pers. iU. Beiuda «gemma rubicunda rubino si- milis» pag. 109, pers. JLsx^j et Sfc^LsVb-o, quam gemmam OollUS granatum esse existimat. Beik «altus» pag. 139, — beichluch «altitudo» pag. 125. Beynip «saliens» pag. 216. Beyrmen «salto», «tripudio» pag. lo, beygil imp. ibid. Beylitan chertar (?chertac, i. e. chirtak) ?«raucus» pag. 117. Bekjn bekl (bekin) pag. 143. Beg «princeps» pag. 104, — «dominus» pag. 144, — bey idem pag. 105, — «princeps» pag. 216 et passim. Behet «arrha» pag. 106, ? ar. &*>^, pers. xJuiAJ a forma ar. «>o suffixo xjf derivatum. BeyenC «hymnus» pag. 217. Beyinc ? pag. 208 (fortasse cum forrna praecedenti eundem habet sensum). Beygin deminutivum voc. bey pag. 214. Beci el «urbs munita», «castellum» pag. 229, cf. nomina urbium hung. BcCS et Pecs. Bet «vuitus», tuman betli «tetricus» pag. 228. Betichzi «scriba" pag. 55, vid. biticci. Betlem oppidum tribus JudaC notis- simum pag. 159, i6i,hebr. DD./ T^'^* Benxar «similat» pag. 57. Bexarmen «renuncio» pag. 48, bex- gil imp. ibid. BeS «quinque» pag. 143. Bestlarmen «nutrio» pag. 39, best- lagil imp. ibid., bcslagil idem pag. 135, bestla «pasce» pag. 44, — sening sosini bestlermen «non curo verba tua» pag. 39. BestlamaC «nutrimentum» ibid. Bessaradi «acceptavit» pag. 183. Bezgek «torcular» pag. 220. Berumen «do» pag. 18, berimp.ibid., bersa «si dat» pag. 2i, beraym forma, qua i. pers. num sing. se ad actionem quandam perficiendam vel ad statum quendam perferendum co- hortatur ibid., — bcrman 1. pers. .301 n. sinq;. pracsentis formae noi^ativac ibid., — berindim ' pag. 227, — bernalurmen s. bernelimen udebeo dare» pae. 22, bernalu bol- dum «debui dare» ibid. Berch «firmamentum» pag. 26, — berc chele s. l)erklep «firmiter» pag-. 66. Berchiturmen s. berketermen «firmo» pa.i.^-. 26, berchitcliil imp. ibid., berchit pag-. 28. Bel «reii» pag. 112, — beligab «cin- gulum» pag. 120. Belerme (belermen) «fascio» pao-. 226. Belgirtir mend. scriptum pro belf^irti s. beldirtl «manifestavit» pag. 183. Belsedi i. e. belsendi «nudus super cingulum» pa.g". 225. Bieni(rmen) «gaudeo» pag. 29, — byenip «gaudendo» ibid., cf. bcyr- men. Bieipdir «tumidus erat» pag. 140. Bigevedi mendose pro bigen edi scriptum «similis fuit» pag. 161. Bicak «culter» pag. g;, — bizac «gla- dius» dag. 118, — «culter plicatilis» pag. 133, — bicac eticci «scalper sutorius» pag. 99, — bicacci «cul- trarius» pag. loi. Bicanlik «praesepe» pag. 159, cf. bi- zan. Bicchl «serra» pag. 100. Blt «pediculus» pag. 129. Biter «crescit» pag. 135, bitidim «crevi» pag. 143, — biti biti «crcs- cendo» ibid. Bitik quodvis scriptum pag. 90, — «lit- tera» pag. 91, — bitic OStasi «magister scholarum» pag. 104, — biticci «scriba» pag. 91. cf.betichzi. BltlS «c.xtubcratio» pag. 144. Bitisli kisi (fortasse biticli «homo htteratus» pag. 228. Bitirrimen «perficio» pag. 47. Bitirmak «perfectio» ibid. Bitunluc birla «integre» pag. 67. Bitv «scriptura» pag. 212, cf. bitik. BlX «nos» pag. 'j2 et passim. BlS «subuhi» pag. 99. Bisi «coctus», «maturus» pag. 84. Bi^sinirme (bisinirmen) «sperno» pag. 224. Bisturumen «maturo» pag. 36. Bizan «foenum» pag. 131, cf. bicaulik. Bisuturmen «coquo» pag. 13, bisur imp. ibid., — bisirmiS «coctum»pag. 18, — as bisurgan eu «coquina» P-iff- 13- Bizchi «forfe.x» pag. 98, cf. bucchi. Bir «unus» pag. 83, — bir anza ..jam» pag. 67, — birarda «ah- quando» pag. 64, — biras «ahquan- tum» pag. 158, — birlic «unitas» pag. 174. Biriktirding «univisti» pag. 186. Birga simui» pag. 70, birge pag. 169. Birgi «tubai pag. 143. Birla «cum» pag. 64. Bll «lumbi» pag. 141. Bila «cos» pag. 146, bile pag. 64. Bllau «cutis» pag. 100. Bilermen «acuo» pag. 180. Bilurmen «scio» pag. 52, bilgil imp. pag- 53- Bvkurime (bokurimen) «spargo» pag. 221. Boksmen et «caro teneha» pag. 233. Bochorich «caminus», pag. 119, bo- ghoric pag. 124, pers. Tf^X^S^. Boga «taurus» pag. 129, cf. buga. Bogaul «vigil», «custos» pag. 105. Bogeymac «obedientia» pag. 141. Bogeyp in hac locutionc : jaksi bo- geyp «bcne armatus» pag. 231. BogOV «moh-s» pag. 210. Bog «vapor» (bogll «xaporejuMMp. 14S- J502 BogUn s. buum "membrum cnrpnris humani» pag. 109. BogUZgur «gulosus» pag. 183. Bogulurmen «aquis suffocor.) pag. 39, — «flecto» ibid. Bogulmac «suflfocatio» ibid. Bogh «excrementum» pag. 113. Boy «corpus» pag. 11 1, — «persona» pag. 1 13, — boy bila «personaliter» pag. 70, — boy aruvlihi «castitas» pag. 183, — boy Sokluki «luxuria» ibid. Boya «tinctura» pag. 59, — boyazi «tinctor» ibid. Boyarmen «tin.go» pap. 58, boyagil imp. pag. 59. Boyiow «color» pag. 18. Boyn «collum» paginis i8, iii ctpassim. Botang «umbra» pag. 137. Boxag «fuscus» pag. 108. Boxgai chi mend. pro bolgai chim scriptum «fortasse» pag. 66. BoS «vacuum» pag, 62. Bosaturmen «absolvo» pag. 7, bosat imp. ibid. bossatim perf. pag. 8, — bozzatkil «remitte» pag. 171. Bosanurmen «expedio» pag. 25, bosan imp. ibid. BosanmaC «actio expediendi» ibid- BoSOV «remissio», «liberatio» pag. 199, cf. bozak. (B)osdi «demolitus cst» pag. 141, cf. buxarmen. Bozak «remissio peccatorum» pag. 158, cf. bosov. Bor «vinum» pag. 90, cf. ujgur. et hung. bor. Boru «lupus'" pag. 128, rectius bori pag. 134- Borc «pileus», «petasus» pagg. loi, 102, borci mend. pro borcci «pileo» pag. 10 1. Borz "aes aHenum» pag. 22, — • borzli «debitor» ibid., borchl pag. 91, — borcluc 1'obstrictus» pag. 167. Borla «vinea» pag. 89, cf. bor. Bolar «crystallum» pag. 227, bolor pag. 109, ar. s«Jj s. 55-^, gf- ^JrJp-jA/.o;. Bolov «pars» pag. 228. Boluzurmen «adjuvo» pag. 6, bolus imp. ibid. BolusmaC «auxiHum» ibid., cf. bu- kischmach. Bolurmen «fio», «sum» pag. 26, bol imp. ibid., boldum perf. i. pers. n. sing., ibid., bolsun «sit» pag. 31, bolsamen forma cond. i. pers. n. sing. pag. 13S. Bolmaci «in vanum» pag. 191, — ac bolmaci pag. 213. BoUach «fons» pag. 28, cf. bulah. BOZ «tela», e. g. boz togur «texit» Pag- 234. Bov «aranea» pag. 180. Borlendi «germinavit» pag. 207. Buen mendose scriptum pro burun «nasus» pag. iio, — embCirun «primo» pag. 69. Buug «nodus» pag. 112. Bu pron. demonstrativum «hic», «iste» pag. 74, in genitivo muning, in da- tivo mungar ibid., forma n. pl. bu- lar ibid., — bugun hodie» pag. 159, cf. l)ukun, buchun. BuciTduC «magia» pag. 138. BucrU «.gibbus» pag. iii. Buga «taurus» pag. 147, cf. boga. Buganakh mend. scriptum pro bu- gamakh «mugiens» ibid. Buo^asi «torsio ejus» ibid. Bugermen «pUco» pag. 230. BugOvU «catcnis vinctus» pag. 147. BUCU «dimidia pars» pa.g. 145. Bucchi «forfex» pag. 97, cf. Ijizchi. Bucgak «angulus» pag. 215. Bugolar (? = bugulcll") tbi-lassc «pro- phetae» pag. 212. Ceterum gv ex pers. Sljj decurtatum esse potest, cf. ;*>, quod si ita esset, bu gvlar «hacc testimonia» vertendum sit. Bugday s. bodaj «frumentum» pag". 130, bogday pas^. 135. Buy mend. scriptum pro bu pag-. 147. Buiuramen «jubeo» pag. 31, buiur imp. ibid., — bugurumeil i. q. buiuramen pag. 44, buyurgil imp. ibid. BuyuruC «mandatum» ibid., bwrucll pag. 162. Buyu galhce «reghsse» pag. 95. Buth «coxa» pag. 113. Butac «ramus» pag. 125. Butun «integer» pag. 83, — «perfectus» pag. 217, — butu butu «integrew pag. 143. ButuluC «lorica» pag. 118. Buniat «fundamentum» pag. 28, arab. Buniat etarmen «fundoo ibid., bu- niat echil (mendose pro etchil) imp. ibid. Buxau «vitehus" pag. 128. Buxarmen «rumpo» pag. u, bux^il imp. ibid., cf. bosdi. Bu.S «glacies» pag. 134, buyz ibid. (I. c bus odim. buyz. yz scrip- tum extat, in qua interpretatione odim mend. pro germ. adir, yz pro gorm. eiz scriptum esse videtur). Busraganca «secundum approbatin- nem» pag. 183. Busrep «appmbans», «approbando» pag. 191. Buz «caeruleus.i pag. 145. BuzOV «ruina» pag. 192. BuV «sylva» pag. 143. Bur «germen», «gemma» pag. 222. Buran «terebra» pag. 100. Burarmen «torqueo» pag. 60, burgil imp. ibid., — buruHpturgan «tor- tuosus» pag. 191. Burun «primum» pag. 159, — bu- rungi «primus» pag. 83. Burun «nasus» pag. 164, — burusis i. e. burunsis «sine tubere» pag. 145,— burni chizi «nasutus» pag. 117. Burusmis «contractus» pag. 85. Burkit «aquila» pag. 148. Burguca «tuba» pag. 104, — bur- trular «tubae majoris formae» ibid. o Burc «piper» pag. 91, hung. bors. Burca «pulex» pag. 129. BurzaC «grando» pag. 40. Burmix «tortus» pag. '^i, cf. burar- men. Burlendi i. q. borlendi«gcrminavit» pag. 2ig. Bulah «fons» pag. 197, cf. bollach. Buladolar mendose pro buladilar scriptum «vexationes» pag. 170. Bulutlar «nul^es» pag^ 82, — bulud «nubilum», pr. «nubes» ibid. Buluschmach «auxihum» pag. 159, cf. bolusmac. Bulgastur «misce» pag. 36, — bul- gamis «turbidus» pag. 88. ^ ^ Bulbul «luscinia» pag. 130, pers. J-*J-5. Brinc «oryza» pag. 107, pers. /^y>- 304 M. Maaiunlar «conditum subig-endo con- fectumi> pag. 93. ar. ^^:S\JLc. Maana «forma» — «modus» pag-. 28, fortasse pers. bLo, cf. manaysis. Maydan «locus planus» pag-. 90, ar. Ma^^macik quod humiditate satiari non potest pag-. 147. Maymun «simia» pag-. 128, pcvs.^y^-^, cf. etiam hun^-. majom. Makala «platea» paa;-. 90, ar. iJ.:^^. Mac etkil «invoca» pag. 141. Mat^at «certus» pag-. 141, — «tutus» pag. 198, — «omnino» pag. 69, mong. magat. Magar «fortasse» pag. 66, pess. wCxj. MagUgh «goss^-pium» pag. 92. Magmuda «scammonia» pag. 93, pers. ar. SJa.».J?^. Magley «frons» pag. Tio. 5^ ^ Mahac «lapisauri» pag. 91, ar. viLs^ «lapis Lydius». Mahtarmen «laudoo pag. 234. ^ ^^^ Mahsit intentio» pag. 184, ar. i^yaJLc. Mayan «praecipue» pag. 69, hoc idem voc. etiam in columna pers. occurrit (mayam) . Matellar «aenigmata» pag. 188, ar. G 0 ^ Madim «mctallum» pag. 233, ar. ^tX*A! «Incus subtcrrancus metallorum et la- pidum ferax'1, vid. apud GOLIU.^r. Mana (manna) vulgo Mnanna>. pag. 2- 205, ar. ^^wP, licb. |/^« Manaysis «sine modo» pag. 233, cf. maana. Manarmen «intingo» pag. 229. Mania «ad similitudinem» pag. 143, pers. LjLc. Mfingdan «petrosclinum'. pag. 126, in columna pers. mandan. Mangreydir «baiat» pag. 134, cf. mungreydir. Manc kakak «juncus» pag. 135. Masa «pruniceps» pag. 97. MaSCara «joculator» pag. 103, ital. «maschera». Mazi «feiis» pag. 128, — mazi tisi mendose pro tisi mazi «fehs femina» ibid. Mamuh «.xilinum» pag. 139. Marian chaton «Sanct. Virgo» p. yj. Mariand «coralium» pag. 95, arab. G ^ o ^ Maruimac «lens» pag. 131, pers. Marul «lactuca» pag. 126, osm. Jj^Lo. Mart «vir» pag. 214, pers. OyX. Malahan «unguentum» pag. 100, pers. jv^-Le i. q. ar. pers. |*^r*. Meyx «vultus» pag. 113. Mecala «funis» pag. 232. ^ Medet «au.\ilium» pag. 208, ar. OtXx!. Men «ego» pag. 23 et passim, maga «mihi» ibid., ma idem pag. 144, — menim «meum» pag. 73, — men- dabar «habeo» pag. 30. Aleng «cercbrum» pag. iio. MengU «aetcrnus» pag. 234. INIianci «censarius» pag. loi, mianzi pag. 106, cf. pers. i-y-f^ «medium» «intercossio». Migh «clavus» pag. 121, mih i^ag. 208, pcv s. ^. ,S05 Mihir «affectus» pag-. 192, pers. >^. Minermen «ascendo» pa"-. 6. Misiha «Messias» pa.i,'-. i8g. Mismis «malum Armrniacum» paL;". G o 126, ar. /jJi.+^X'. Miskin «pauper», — «miser» pa.y,-. 141, G o ar. ^^%uS,M^. Mir «princeps» pag. 216, pers. yM i. q. ar. vAX)!. "^ ' G ^ o J Mirat «haereditas» pag. 189, ar. <^\yo «possessio haereditaria». g Myron «myrrha» pag. 162, ar. j^. Moghor «sigillum» pag. 53, pers. w^ «anulus signatorius», «sigillum». Moghor larmen (moghorlarmen) «sigiilo» ibid., moghor la (mo- ghorla) imp. ibid. Mohdak «obtusus» pag. 2],}. Moninchibi «talis» pag. 71. Monda «hic» pag. 66. Mondo bai «sutor vestiarius» pag. 98. Monzagina «aliquantulum» pag. 64. Muhta6 «egens» pag. 194, ar. —IX^^, Muna «ecce» pag. 65. Mungreydir «mugit» pag. 1,34, cf. mangreydir. MuduS i. e. munduz «mah nescius» pag. 200. Muzi «cornu ejus» pag. 144. Murad «scopus, quoquis vult» pag. 196, ar. d^fwo. Murdar «meretri.x» pag. 104, — «male» pag. 164, pers. yt^yX. Murvat mend. pro miivaddat scrip- tum «benignitas» pag. 206, ar. SJjA», 8\>f«.X). MurratHc «luxuriosus» pag. 186, cf. murad. Mulclamac «haereditas» pag. 30, cf. Go , ar. lO.x» «res, quam quis possidet». F. Fanar «lampas» pag. 106, gr. ^aviptov. Falam mendose scriptum pro falan «talis» pag. 71, fallan pag. 76, ar. ^Si, hebr. ':h^ Fil tisi «ebur» pag. 92, cf. pil, ar. J.xi. ^'Loi «qui supervacaneis occupatur et rebus ad se non spectantibus» (apud Golium). FranaSCa «Franciscus» pag. 157. s > Frangi Suf »vellus» pag. 107, ar. o^^. Fus vel mend. scriptum pro fuzuH Frista «Angelus» pag. yy, pers. lU^^i. «vaniloquus», «vanus» pag. 117, ar. V (w). Vay pag. 66. pag. 99, ar. y^. Way ! «vae!» pag. 166. Viat «pudor» pag. 166. Vacsis genus lapidis, quod in^LuA/^tUiC Via tursen «te pudet» pag. 166. reperitur pag. 93.' Vurcik «cicada» pag. 139, hung. prii- Veles «nodus e lana arborea confectus» CSok. CODEX CUMANICUS. 3o6 Vsinlarme (vsinlarmen) «gravo» Vvgil «frange» pag. 231. pag. 222. Vvseydir «blanditur» pag. 231.* R. Raygan «gratis» pag. 194, pers. ^UoL. Rauand »rhabarbarumi) pag. 93, pers. G Rahim «clementia» pag. 206, ar. f^U «clemens«. Rang «color» pag. 59, pers. (Jox. Ranzilic etarmen mend. pro rim- malik etarmen «divino» pag. 9, ranzilic ethil imp. ibid., vid. ar. G^ — " Raxiana «foeniculum» pag. 127, pers. Rebe «usura» pap. 85, ar. U». Rox ex orozung decurtatum «for- tuna» pag. 28, pers. \«%. Rustan «rusticus» pag. 116, pers. Uu««j, L. Laal «rubinus» pag. 109, ar. Jju, cf. Lahab «pronomen» pag. 75, ar. v,„jd. llal. G ^ Layh «dignns» pag. 209, ar. \^^^ «decens», «aptus», «conveniens». Lac «pigmentum rubrum, quo tinguntur coria caprina», pag. 92, ar. («XJ, rangi lac ibid. Laghan «brassica» pag. 127, osm. Lahan «baptisterium» pag. 182, pers. Llal i. q. laal pag. 108. Last «stupa» pag. 107, cag. las. Limen «portus» pag. 43, gr. Xt[ji7iv. Limon «limonium» pag. 126, pers. I^^vaJ, hind. y^. GLOSSARIOLUM in quo nomina propria personarum, gentium, regionum et locorum, quae in columnis vocabularii cumanicis et in textibus occurrunt, secundum paginarum tenorem digesta inveniuntur. Marian pag. ■^■j. Rusi pag. 107. Jonban ibid. Alamani ibid. Lombardi ibid. Astexa ibid. • In tribus ultimis glossis consona f vice vocalis u fungitur. .?0/ Ostume pag. 107. Bgamesce pag-. 108. Sadiler «Aethiopes» pag. 1J7. Kipcah pag. 144. Franasca «Franciscus» pag. 157. Petrus ibid. Paulus ibid. Lukas pag. 159. Christos ibid. Betlem ibid. Steffan ibid. Ihc ^pc pag. 160. Guhut (ieri) «terra Judacorum» pag. 161. Herodes ibid. AugUStin «S. Augustinus» pag. 162. G^gor «Gregorius» pag. 162. Salomo pag. 165. Jeronim"^ pag. i66. Ambrosius ibid. Annas pag. 170. He'odes pag. 171, 1. c. male sign. ab- brevationis ^ impressum cst. Kauphas ibid. Pylatus ibid. Syon pag. 188. Misiha «Messias» pag. 189. Jesse pag. 191. Llban «mons Libanus» pag. 192. Aaron pag. 199. Ishral «Israel» pag. 200. Hava «Eva» pag. 202. Dauid pag. 209. Pont pilat pag. 211. Johan pag. 215. Gabriel ibsd. Elzabe «Elisabeta» pag. 216. JuSUp pag. 216. Emanuel ibid. Xatar «Turca« pag. 229. 20'' Vocabularium persico-latinum, in quo codicis nostri persicarum columnarum vocabula omnia ordine litterarum praecedentis vocabularii cumanici simili digesta enumerantur.* A. Miaem «venio" pag. 62, ^jcXx'!. Aouada «terminusD pag. 106, ar. Miaeouisen mendose scriptum pro iiXc*. miauisem ususpendoD pag. 43, Aouan «solutio pretii» ibid., ^jf^f vel , ^Joyj.f. fortasse ■•fJ «aes alienum», «debitumi). Ayn «ferrum» pag. 96, ^^j, cf. ahin. Aouan «mortarium)) pag. 94, (j^Lje. Ayna «specuium» pag. 100, auof. Aouas «sonus» pag. 54, vtjf, — aouas ! 'G - ! Aynen «habena» pag. 122, ar. ^jU-t. medarem «sentio» pag. 55. ! Aoygina «vitrum» pag. 109, &uJof. Aosin «fibula» pag. 122, ar. ivJjjf^. 1 Aou «aqua» pag. 120, .f. Au gul «aqua rosacea» pag. 94,jj) ^— jf. 1 • In hoc vocabulario juxta glossas codicis, exceptis tamen formis praesentis i. pers. n. s. easdem arabicis quoque Htterarum formis scriptas signis vocaHum additis apposui- mus, sicut eae in vocabulario cl. VuLLERS inveniuntur. Formas vero praesentis, i. pers. n. s. plerumque ejusdem verbi formae infinitivi sequuntur. Si qua autem glossa persica ex arabica aut turcica lingua depromta est, unde ea orta sit, annotavimus. Klaprothi comparationes maximam partem approbavimus, ubi autem eas haud rectas esse agno- vimus, loco earum aHas proposuimus. Interdum formas ab hoc viro doctissimo com- parationis causa adductas aHter atque ipse scripsimus, ne a genuina orthoeraphiae ratione nimis abhorrerent. Saepe vero juxta codicis glossas a Klaprotho non expH- catas ex vocabulario cl. Vullers congruas formas apposuimus. 309 Miauarein «affero)), pat,'-. 8, ij^^j'- Aualim «primum» pag. 69. (J^^ji, ar. y,i. Auestin «manica vestis)) pag. 119, Auelin i. q. aualim pa^. 83. Aut mend. scriptum pro ard «farina)> pag. 131, ^y. Auxida «frexetus)) in cod. pag. Ii8, cum. sirdac. Agar «si)) pa^. 70, Jri, — agarne «nisi)) pat^. 68, xJiJ)]. Ahin «fcrruni)) pag. 28, — «frenum» pag. 122,^^^!, cf. ayn. Ayuan «animal» pag. 127, ar. j'^^- 60- Ayp «mirum)) pag. 36, ar. »„^^a>c, ayp medarem «miror)) ibid. A^ praepositio «ab», «de» pag. 67, e. g. a^ dil ghos «llbenter» J^y^ J^ y cf. ax, az. AuxQ CUn i. e. auxun CUn «auge»p. Atar «mercator aromatum» pag. 91, ar. 32, jjj jjjxjf, — auxum mesoen ^Lk^. «cresco» pag. 14, ^yjiJ ^ L^5)5 ' Atrcf «confessio)) pag. 15, ar. ofjxtl, auxu (auxun) s. aucuxj «pius» — atref mecunem «confiteor» pag. 69. ibid. Miausauem «bibo» pag. lo, (jtX-yoL->if. Adab medehem «castigo» pag. i6, ^ ^ G ^ ^ Meausauem «tero» p. 56, jtX^oL^if. j^j ^ v^^ ^^^- ^^'- V^'- Aurex «latrina» pag. 120, VJjjf, etiam Adina «dies Veneris» pag. 80, &AJt>f. in sermone cum. aurex. An «communiter» pag. 64, ar. p»L£. Akagh en (i. e. em)«revigilo» pag. 51, Anecha «ecce» pag. 65, viLof. J sliT. Ania «illuc» pag. 67, Lsvjf. Akor «stabulum» pag. 121, )^f. Augiun «mel» pag. 91, Acum «ergo» pag. 65, j^-iS^f. AugUSt «digitus» pag. 112, o^/iXif, Acsam «vesper» pag. 65, ^Lx.i^f. . angUS tuana «digitale» pag.97, Achel «intellectus» pag. 53, ar. JJifi, xifyCCwXjf. acheldar «sapiens» pag. 115, Angur «uva» pag. 126, ji^Xif. Jt>jLft£. And hionj «sicut» pag. 70, ? tXif «tot». G 0 * Agas «principium» pag. 31, ar. j^f, «tantum», ^y:^^^ «sicut.». agas mecunem «incipio» ibid. Andak «tantum» pag. 64, djjf. 310 Andaxa <'forma)i pag. 28, sytXjf «men- Miasmayen «experior» p. 24, ^mJjjOjI. sura», «modus». Asman «caelum» pag". 78, ^jU*uf. Anden «corpus», «membrum» pag-. 109, Asch «lacrima» pag. iiji, dLif. f*fjof. Anderum «intus» pag. 67, ^^^Jof. Andissa «cogitatio» pag. 14, iUCoJof, — miandissen «cogito» ibid. Anz mala scriptio pro az pag. 65. Aschara «palam» pag. 69, fxLCwf. Az «ab», «de», pag. 64, 65, \f, cf. ax, — acdour «elonginquo» ibid., ».c> J ac inpes «postea» ibid., cf. U^- U )'' — azan «inde»p. 67, ^jf J. Anzunim <'sic» pag. 70, ^^Jof, »illo Azbaraici «quare» pag. 70, «.2* ^^fyj \f, modo», «ita». Azbarayan «tamen» pag. ^i.^jf ,^fjO J. Ax i. q. az, e. g. ax murdaha uar Ap «aqua» pag. 78, ^-jf. heste «resurgo a mortuis» pag. 50, Abar «novitas» pag. 39, yJ^, ar. yJ^, jJL/jc f^ jjlicjw* \f. cf. chabar. Axa'gar «moUtor» pag. ^■/, vLiUwwf Abursina «g. maj^mon» incod.pag. 128. «fabricator molarum», — axinu«mola» Abre «nubes», «nebula», — «nubilosus» ibid., yjy^\, — baaxinu me- pag. 82, ^l. Abru «supercilium» pag. iio, jvjf. Abruxun «sericum» pag. 107, ^^«i^jjf. Abluc «saccharum crystallinum candi- dum» pag. 91, _*Jujf. chunem «molo» ibid. Asan «leviter» pag. 68, ^^\.mu\. Asana «cutis» pag. loo. Asania «uitra» pag. 72, Lsxjf vf. Asech «amans» pag. 115, ar. (^^_ciLt. Am «amita» pag. 114, ar. iU^. AsOUar «eques» pag. 105, >f^f. Amah raft «dcsedit tumor» pag. 84, Astar «mulus», pag. 127, >A*wf, sLof «tumor». astar maya «mula» ibid. Amadar «barbator» pag. 100, cf. ^Lof. Astar «interior pannus vestis» pag. 119, Amanat «commendatio» pag. 51, ar. %Juwf. ^jLof. Asp «equus» pag. 121, <— .»-wf. Amasida «inflatus» pag. 84, S<\A-wLof. Aspas mestanem «recupero» pag. Amarat mecunem «aedifico» pag. 49, jviLCu; ^ j^ \f. 24, ar. S^Ux. 3" Amal «labor» pa.c^. 104, ar. J.4-t. AracH j^enus quoddam tclae pag. 108, Miamixem «tempero vinum» pag-. 59. cum. aracli. miamissem «misco» pag. 36, Ara «serra» pa','-. 100, aJ s. aJ. ^iSjTjJuo'. Arc.k «sudor» pag. 113, ar. iV^-C Amoxada «consanguineus» pag. 114, Araba «currus» pag-. 121, ar. 'sSj£.. 5(3(v ^sa. Are «ita» pag^. 67, (^jf. Miamoxem »disco», imp. biamUS Ard «farina» pag. 103, 4>J. pag. 6, vyjf io, — miamozanem Ardixan «cribrum» pag. 94, jj3J vel «doceo» pag. 19, ^jtXJVyof, J(t>"Jt>J, Miamoxem mend. scriptum pro mia- Mearxem «valeo» pag. 63, (jt3o))f. morxem «retribuo» pag. 49,^jtXJSwef Al «vermiculatus» pag. 108, Jf «sub- «condonare». ruber.» Amir «dux», «princeps» pag. 105, ar. Alan «mundus» pag. 88, ar. *JLc. Alaf «herba» pag. 89, — «foenum» pag^. 131, ar. twfl-A^. Alu «prunum» pag. 125, •Jf. Albet «omnino» pag. 69, ar. i^ inf. «dimisi» ^^wCCwJC, imp. JjO. ^^c>».J viiA-w-JC. Elzi «nuncius» pag. 105, turc. <^". 312 Ycrar «confessio» pag. ;8, ar. jlvsf. Ingir «ficus» pag. 126, WjjSVjf. Beyf mend. pro be^^ft scriptum Kcade» Insaat 5^ OU mix «ipse» pag. 74, >-o ^f, — ysen pl. pag. 73,^jLiof. Oua praepositio «re" pag. ^;^, f. e. g. oua mecunem «resoivo», — «ex- tendo» pag. 25, |^3jJ f« «aperire», — OUa achel «sapienter» pag. 71, vid. c. U «pacem facere cum aliquo». o. achel, OUa kalas «salubriter», G ^ - vid. ar. ^'^^, — oua chodgai «honeste» pag. 69, ? mend. scriptum pro oua chosgari, i^jSi^yb>. f^, — OUa vayfi mend. scriptum pro OUa Vahi «debiliter» pag. 65, ^\^ f^, OUa latifi «subtiliter» pag. 71, ^^^^ fj, ar. <..B>>h!. Ouar«super» p^fg. 70,0, — ouar tan- drustl «sanc» ibid., ^JLM^i^J^ «J. Oughormat i. e. ou ghormat "hono- rifice» pag. 66, vid. ar. &0w2>'. Ous «siligo» pag. 131, X*i»f. Ousaguj «graviter» pag. 66,^yC^\A*; f^. Oubedadj «malitiose» pag. o.i^. vid. etiam pag. 51 • Ochtim mi Sinoen «obedio» pajr. 41, Omad «spes» pa.^-. yj, Juyof. ^y^^ ivXs», vid. ar. j^X^. Omcr dras der «diu» pa.g-. 65, ^.^x: OchanUX «adhuc» pag. 64, \y*^^. )t> vfvJ, Ondobai «sutor vestiarius» pag. 98, cf. Oroxa «jejunium» pag. 31, sv.J, cf. cum. mondo bal. etiam turc. -^jvjf. Ostachan «os» pag. 112, ^y^:^^}. Ordu palatium aestivum vel hibernum», Ospas miaen mend. pro aspas «castra» pag. 105, cum. orda, miaem (l. c falso oaspas propo- Oleat «provincia» pag. 89, ar. iu^f., u. Uanay ? pag. 66, cum. vay, Uxurmur ,gr. cj;j.upvr(C pag. 96. Uar mehexen «surgo» pag. 57, *.j Usculi «Hnum» pa.g. 106, cum. uscuH, ^d^^yj^p-. osm. J.Xlu/f, Uar mesinem «equito» pag. 24, w Usta ychat «magister scholae» pag. (^^^-AA^^-Cio. 104, ifl^ ^U:.wf, vid. ar. Jai. «scrip- Uar metauem «tolero» pag. 56, *.j tura». j^^Li'. Ustur «camelus» pag. 128, JJijLS. Umet medarem «confido» pag. 17, Ustura «novacuia» pag. 49, 100, SjjCwf. jjji;.,ifj Juyof, cf. omad, K. Kaata «sectio», «amputatio», e. g. Kaiman ((tentorium» pa.g. 121, arab. kaata mecunem «dene.go quod i^i^. mihi datum est» pa,g. 39, (^c>j-^= *ni', Kak «submersio» pag. 39, ar. iVv^, vid. ar. «iaij, kak mesaucm «demergor» ibid., Kaadan «cabana», «tugurium» pag. 90, (^tXxi i^'j-^- vid. verbum ar. tX«j' «sedit», «con- Kanuar «planus», pag. 84, )f%>^. sedit». Kam «paucus», «parum», pag. 68, *j, cf. cham, cam. 314 Kambax «socius» pag. 114, 'Xm^. Karat «tornio» pag. 103, ar. ^f»^. Kala «castrum» pag. 89, ar. sJu'^. Kalay «stagnum» pag. 97, (c*^) ^i"- »Xs nnom. minerae seu venae a qua praestantior plumbi species denomina- tur», vid. apud Golium. G "^ '' Kalas «liberatio» pag. 25, ar. (joivi*- nlibertas», «salus», — kalas mo- souen mend. pro k. mesouem «liber salvusque evado» ibid., cha- lasi. cod. ibid., — k. y rusi «t. de Rens» ibid., — k. alamani «t. de Alemagna» ibid., — chetan Sol- tanj «t. de Orliens» ibid., — chetan lombardi «t. lobarde» ibid., — ch. astexa «t. astexane» ibid., — ch. OStume «t. ostume» ibid., — keta begonia ibid., — ketabga- masce «t. bergamesce» ibid., — che- tan can ibid.^ Kexun «lignum» pag. 103, r*'y^. Kilit «clavis» pag. 12, (X-fJS^. Kalam «calamus scriptorius» pag. 90, Ko «mons» pag. 88, »i», cf. cho. ar. *Jj5. Koat mend. pro koar scriptum «so- Kalep «forma» pag. 99, ar. v«.JLi' «for- ror» pag. 114, wjcff^. G ^ mula, in qua aliquid effingitur». Koy «ferox» pag. 84, ar.' (^«j «corpore KahH «tympanotriba» pag. 103. robustus». Kakl «avunculus» pag. 114, — «consan- Kom «crudus« p. 84, r*^, cf. gham. G ^ », v'^, 'ir- JLi»- Korgin «mantica duas habens peras» pag. 121, cf. turc. jjj. Kuc «porcus» pag. 127, w*^, kuc y chegi «aper» pag. 128, cJLi*. ^^:s^-yj5, — kuc y maya ibid. guineus KegaS «aquila» pag. 129, ij^yJ. G - Keyat «sartor» pag. 98, ar. JcGji». Ketan s. chetan «teia» pag. 107, — ketan y jonban «t. de Cap» in CaargUSa mendose pro ^aargUSa Caouj «durus» pag. 87, — «fortisn pag. G «quadratus» pag. 83, luiiy^ X.^. 115, ar. ^^*, cf. cauj. Cf. quae de his nominibus in vocabulario cum. sub voce chefaii diximus. C praeter k et kh saepe etiam litteram c designat. 315 Caosat «calcancum)) pa.t,^. 121. Cama i. e. caman «arcus» pag. 118, Caugir tiartic <(capsa)> pag. 124, (ti- (jU^ cf. chamanchar. s artlC fortasse separatc a praecedenti Caf «planta pedis» pag. 113, ar. ^,.05. vocabulo capsam significat). Car «opus» pag. 104, nO, — «scriba)) Caiij mecunem «fortifico» pag-. 28, pag. 55. cf. caOUj, chauj «firmiter» Car «asinus» pag. 127, ^^, car pag. 66. maya «asina» ibid. CautU fortasse caUCU legendum «co- Cara CUXan «felis niger» pag. 128, lumba» pag. 130, cf. W55D «nidus vid. cum. cara CUXan. columbarum». Carap mCCUnem «destruo» pag. 11, Cat «scriptura» pag. 55, iai», cf. chat. ^'^T V^T^) ^'^- ^'"- V^T^- Catifa «holosericum» pag. 108, ar. Card «debitum» pag. 22, — cardar s- xA/jir''!. «debitor» ibid., ■ — ■ cardarem «de- /^ 1" Go" Go^,j Cadim «quondam» pag. 65, ar. (•tXs, beo», ar. ^jOji, cf. cnarci. Canauac «gossipiumpercussum et car- Card «culter» pag. 97, — card mu- minatum» pag. 102, ^\y^^. xadusi «scalper sutorius» pag. 99, Canab «cannabis» pag. 106, v_;^A$^unde — «gladius» pag. 118, — cardcar G * G " ' 01/ ar. i_AAi s. ■^^^J3. «cultrarius» pag. loi, «^stS , cf. hung. Canfor «camphora» pag. 93, >^io. kard. Mecasen «traho» pag. 58. ^jJujaX^^ CarpUS posim «anterior equestris CaSOuT ? mend. scriptum pro gaSOUsi sellae arcus» p. 122, ,j.Aa«jo ^yiJs^ «revenditor», pag. loi, cf. ^yJ^. carpUS pcsin «posterior eque- Cap «talus» pag. 113, ar. v^JjO. stris sellae pars» ibid., ^j^AaaO ij*)^^^. Cam «rarus» pag. 84, S^ cam Carbil «cribrum» pag. 94, ar. t)-of^. OU bes «solum» pag. 71, ^/^5 [*J Calem «brassica» pag. 127, ar. ^. s ^; - proprie «paucum et multum», — Ceasp «dactylus» pag. 126, ar. ^^j-^J^. bacamtai i. e. bacamtari «raro» Ciaul «stragula» pag. 121, J5.2-. ibid., cf. kam, cham. Ciana «mentum» pag. no, ^oLs^. 3i6 CianaC cmaxilla" ibid., diminut. formae praecedentis. Ciami i. e. ciamin «urina» pag. 113, Meciaranem «pasco jumenta» pag. 44, Ciesm «oculusD pag. iio, r^' ((L'auteur parait avoir confondu cado et caedo, car ^x^ kuchten signifie tuer en persan.» Mecoften in edit. nostra male impres- sum meCOSten «jaceo» pag. ^^, coften mendose COSten impres- sum perf. i. pers. n. s. ibid. ^wALfti.. nui ciesm i. e. nuri ciesm Cop s. cuip ((straguia» p. 122, <^^. (dumen oculi» ibid., vid. ar. j»j. CopaC (dumbus» pag. iii, ^S^. Ciou (dignum» pag. 125, V_^> ^^- cui. Coptaluc «granum'> pag. 131, cum. Cion UCm «pomum ephippii» pag. 122, COptaluC. sec. Klaprothum ^\ V^- Cofle «sera ferrea cistae» pag. 12, Mecinachem «mastico» pag. 36, cf. ^^^X cum. zianagil (= canagil) ibid. Coram «talpa» pag. 128, J^y^y^ Metinem mend. pro mecinem scrip- Mecorem edo» pag. n, (jJ>vL=>. tum «colligo» pag. i8, ^tXx^* s. CoHgia i. e. coligiau «galanga» ^tXs., imp. (j-V^ s. ^j.s». pag. 95, |jLs\lLi.. Ne mecoem «noio p. 38, ,jjc«/L=^ ^u, Cui «lignum» pas:. 89,^^, cf. ciou. imp. sfys., cf. mechoem. Cuia «ubi» pag. 72, LpJ^ — axcuia Cocrar «tonitru» pag. 59, cum. choc- «unde» ibid. ramac, — crocar mecunet Cucia «platea angusta», «via», «vicus» «tonat» ibid. Pag- 90, il?5»%J. Cohat «robur», «vis», pag. 2;, ar. Syji. Cutay «brevitas» pag. 86, ^-icUji^ cf. Cota «curtus»pag. 86, io^^cf. cutay. cota. Codrat «potentia» pag. 28, cudrat Cuda «c^athus», «scyphus pec. major» pag. 42, ar. HsiX». pag. 123, ar. ^(Xs. Condroc «thus» pag. 92, vtX^ Cudu «cucurbita» pag. 12;, «cX^ Mecosten «cado» pag. 12, ad hanc Mecunem «facio» pag. 26, chcrdem verbi formam Klaprothcs annotavit : 3,-^7 perf. I. pers. n. s., ibid., blichun Cursi «sella» pa,^-. iiq, ar. ^s**^y^, imp. ibid., ^c>-.5, imp. ^j>J. «scamna in scholis» pag. 104, ^jU.^w5\ Cusa «urceus» pag. 123, S\^ cf. ar. Caltar et caltur «vullur» pag. 129, cf. Mecusaem «e.\.soivo» pag. 20, ^oLi^i^ Cula «piieus» pag. ioi,s^f^ — cula MeCUSen «e.xtinguo lumen» pag. 24, — aym «cassis» pag. 118, (^a^cI S^Vy^ «interticio» pag. 3 3, ^j^XmS^. Culadux «pileo» ibid. CustU «cingulumii pag. 12, ^^^mjS^. . Cremixi genus coloris rubri in c^eru- Cura mend. pro cudam scriptum leum vergens pag. 108, pers. yojj'. > «qualis» pag. 76, |*ftX5 «quis», «qua- Clic «stramen» pag. 123, fortasse ar. lis», cf. churanj. i-jLIc. Ch. Chaacch «calx» pag. 102, ,^0 s. ^ cf. gj; cf. gerc. Chaygh «sinistra pars», «sinister» pag. 87, — «tortus» pag. 83, zend. haoya. Chakal «lentus» pag. 87, (j.iel^. Chagat «charta» pag. 91, tXcl^. Chagba «meretrlx» pag. 104, cf. v-^^i «opprobrium». Chay «quando» pag. 70, ^_5\ Chaiat «necessitas» pag. 42, ar. ies*L^ et non JoLxi, uti 1. c. opinatus sum, — chaiat est «necesse est» ibid., Chaye «puiiex» pag. 129, xjli-. Chat «scriptura», «htterae» pag. 91, ar. ^^, cf. cat. S ^ -- Chatir «voluntas» pag. 60, ar. Jais» «existimatio». Chadi «consul» pag. 105, ^joLs. Chanachar «luxuriosus» pag. 117, cf. ^^w5 xjL=». «degener», «pravus». Chanabar mend. scriptum pro cha- ruba genus quoddam succini pag. 94, w>^ Chanxer «serva» pag. 105, fortasse Sjoli^ Chaxac «testiculus» pag. 1 12, ar. at^*as>. et &^Ai^. * Ch praecipue htteram > c c et /^ designat. 3i8 Chas «persnna» pag. 113, ^j^S. Bachard «aes alienumi) pag. 3S, ,^0^^ Chasis «presbyter.) pag. -j-j, ar. y^.v^". ar. (j^iys, cf. card, ■ — bachard Chasuir ^^foenisicium» pag. 12;, j^.«*~a.. medehem «mutuum doi) ibid. Chasurch «socrus» pag. 115, 5v«-wyo».. Chalasi «'redemtio» pag. 46, ar. ^^i^^ Chascan <(caldarium» pag. 124, cum. cf. kalas, — chalas mecunem chaxan. «redimo» ibid. ChasragU «strigilis ferrea, qua equum Mechalem «pango» pag. 44, ^cXaJL^. Chalp «falsus» pag. 117, ar. O^iLi., radunt» pag. 122, turc. WMI>2. Chababa «uva malvatica» pag. 93, ar. Chear «cucumis» pag. 126, )L>o*> V^-^^- chear ysabar (ysanbar) «casia» Chabar megoem «certiorem facio» pag. 92, ^ y>C0 )L^. «narro» pag. 48, vid. ar. w*>i», cf. Chegmit «later coctus» p. 120, tX^x^J^ abar. Ches auand «consanguineus» pag. 45, Chabut «caeruleus» pag. 108, i^»jS'. Jo.Lciojji»., Cham CUn «diminue» pag. 20, jji^j^ Chesi genus panni lintei pag. 10;, cf. kam, cham. LT^» — sansda chesi ibid., Chama bare «saepe» p. 71, Sjlj iC^. cum. sasda chesi, — draschesi Chamanchar «qui arcus conticit» pag. 103, ^UoUi^s. vi^^U^ cf. caman. Chamar «corriga» pag. 120, — «ad- Chcp mend scriptum pro i^^, «seri- J cum vilioris pretii» pag. 106. Cheberdar «superbus» p. 117, ^^y^i G u^ vid. ar. »-0. Cher «membrum virile» pag. 112, yf^. «tela Cremonensis» ibid., cum. dras ches. strictorium lorum caligarum» pag. 121, 6 ar. « »t~>. G - Chamal «bajulus» pag. 103, ar. JL*^. Char «surdus» pag. 117, ^. Charabat «meretirx» pag. iii, ar. pers. Chers «ursus» pag. 128, (j^>^. ^'r?|;==-, cf. garabat. Cherm «vermis» pag. 129. ^S. Mecharem «rado» pag. 29, ^O^jj^. Chelbara i. e. chelbaran mendose G ir"f^i P''o chelbatan scriptum «forceps» Charg «e.xpensum» pag. 25, ar. charg mecunem «impendo» ibid. pag. 96, ar. ^UcCLS^apud (iui.irM. 319 Chi «quam» pa.q". 70, «5^ Choder «purificatio.) pag. 25, — cho- Chion «quomodoi. ibid., tf. ^^=?-. dcr mecunem «purifico.. ibid. Chitab «schola» pag. 104, ar. ^\jS. ChoXCrUC «socer» pag-. 114,^»^«*^.. Chitira «tragacanthae» pag. 95, ar_ ChoS «incurvus dorso» pag. 117, Ji^. Mechospem «dormio.. pag. 19, chof- Chisa iisacculus», «marsupium» pag* 94, 120, IHmj^/S. Chist «quis ?» pag. 70, o-wl si. Chibrit «sulphur» pag. 90, 107. ar. Chiridanj «emtio» pag. 23, — me- cherem «emo» ibid., ^tXj. ^. tem perf. I. pers. n. s., j^»JLft&., cf. etiam ^MLX^.^Av^is». Chozak «parvus» pag. 75, chocac Chomana mecunem «similo» pag. Chor «caecus» pag. 116, s^. Chiht «clavisii, «sera» pag. 119, tX/j^ Chormat «veneratio» pag. 30, ar. iui*2*, quae vox docente Vullers ex gr. — chormat mecuncm «veneror» yldi orta est. ibid. Cho «mons» p. 38,»^^cf.ko, cho- ChuS «vulva» pag. 112, ^juf. uistan »regio montanai), jj' "-wje^. Chura «fornax» pag. 97, Ss^ Mechoem «volo» pag. 60, jjJcwf^, Churanj mend. scriptum pro chudam cf. ne mecoem. pag. 71, vid. |*fji\ Chogum «vetus» pag. 87, (j-^ Buchurani «cibus» pag. u, ^Oj^is». Choc «aries» pag. 128, ^ys. G. Gao «bos», cf. gaos, — gao coy Gaos «bos» pag. 128, vid. gao, — «cervusi. pag. 129, — gao sala maya gou «vacca» ibid., — gaos «taurus.. ibid., vid. .LS\ Sala «vitellus» ibid. Gaou «vacca», — gaou rogan «bu- Gaumis «bubuius» ibid., ^J^^^iy. tyrum» pag. 131, ^jVCj) jlX Gacial «calvus» pag. 116, i^^S. Gaoua i. e. gaouan «piia.. pag. 124, Gadaxam «postea» pag. 69, ,jl \l tXxj. ^^La>, vid. haouan. 320 Mega dem m.end. pro megandem Gardahan "nux» pag. 125, ^iS^S^ «putreo» pa,^-.44, ^tXiS'. cf. gerdagham, girdahan. Gan "inoeror», «cura» pa,i;j. 15, ar. |v£. Gardan «collumi> pag-. 11 1, ,^^>5\ Gang "pondus" pag. 85. Megardanem «voivo» pagina 62. Gandida «putridusu pag. S;, SlXjJOLS^ (^tXAjfjjO «vertere», «convertere». Gaxel «filum grossumi. pag. 102, ar. Gardaband «collare» pag. 118, ,^3jJ Jj£-. tX-o. Megaxen «mordeo» pag. 36, (jJovS^ Garm «calidus» pag. 88, ,»y5, - — Gaxidenj «morsus» pag. 3;. garmauoa «hypocaustum subterra- Gas «forceps» pag. 96, \\S. neum» pag. lo, cOLi^ -«j, g9-^'" Gasta plane» pag. 69. mieS «calidus» pag. 16, fjL^ji 'der- Gap «humilitas» pag. 39. vor», — gra mecunem «calefacio» Gabun suda «victus» pag. 6i, cf. ar. ibid. ^^yjfj^. Gala «ager aratus» pag. 90, iJlj. Gamazi «accusatio» pag. 9, ar. ^4.^, Galou «guttur» pag. iii, «^5\ Gafta «hebdomas'i pag. 80, XJCiiC. Gallat «error» pag. 27, ar. ia-Lc., — Gauata «cibus in asso paratus» pag. galat mesaueni "erro» ibid. 131, v'^y^ Getmetchar «famuius»p.io3,vU0cxtXi>, Gauars «miiium» ibid., ^j^^^^i. ar. '&xS^, cf. ghcdmct chcran. Garanful «caryoph^^llus aromaticus» Gcx «ulna» pag. 98, yj. pag. 92, JwAjjjf, Gerc «calx"p.i2o, -^wS^ cf. chaacch. Garabat «lupanar» pag. 104, ar. pers. Gcrd «pulvis» pag. 89, Ojo! Ci>lj(ji>, ar. v_j|wb» «vastitas», cf. cha- Gcrdagham «nux juglans» pag. 106, rabat. (jlsjj^cf. gardahan, girdahan. Gaib i. e. garib «peregrinus», «alie- Gerdan «coUum» pag. 18, ^^'^y^, cf. nus» pag. 117, ar. v^>£. garuan. Garguin «scabiosus» Ibid., ^jilS^ Geld «agilis» pag. 115, ar. tXA^. Gard «frigidus» mendose pro sard Glgar «jecur» pag. iii, vJ^, gl- scriptum pag. 88, *>yjuj. gar band «pulmo» ibid., cX-^> j-^, ,32 1 7 ((jecur cum pulmone et corde con- GoUjS ((auris» paj,,^. iio, [J^y- junctum». Giou «hordeum» pag. 130, yS>. Megihem «saito» pag. 57, ^jcXa^ «salire». Giclatin «crispus). p. 85, cf. ar. Jois». Ging «piper longus» pag. 91, cf. ar. ^Jv, fortasse «piper aethiopicus». Gingibil «zingiber» pag. 91, J-A-vSXi». Ginc «contractus» p. 85, lXa^ «curvus». Gimediaual «Aprilis» pag. 81, ar. Megonem «voco» pag. 61, beghon imp., cujus formae terminationem loco cit. falso rj k-gi, ^iyj)\y's-. Gosara «pruniceps» pag. 97. Gorasanj genus lapidis quod in ijUCw.Jui^ reperitur pag. 93, ^LK^yf, ad hanc vocem VULLERS annotavit : «pronuntiatione ignota». Forma gora- sanj codicis nostri desideratam hujus vocis pronuntiationem perhibet. Jy^\ (^(5U=^, — gimediclachel Gua «testis» pag. 60, sy\ — gua mend.pro gimedi lacher «Majus» medeghem «testor» ibid. ibid., ar. jJs^^f (^oL^^. Guidi «scortator» pag. 117. Giram «carus» pag. 88, ivj^vJ^ Guu «e.xcrementum» p. 113, JJjJ s. xS'. Megiren «accipio», — «destino» grif- Gutis fortasse ex 'y-f^Sy^. corruptum ten perfectum pag. 14, ^^Xiji. «panthera» pag. 98. Gird «rotundus» pag. 83, — gird dua Megudarem «transeo» p. 59, ^jJLCiiXy gird pag. 65, — gird «circuitus» Guna «peccatum» pag. 15, sLo^ cf. pag. 14, — gri''^ meroem i. e. ghuna, — gunakar «peccator» ib., .i' gird m. «circumeo» ibid., i>S. guuachar pag. 117, xDsLo. Girdahan indu «nux indica» pag. 95, Meguxinem «cerno» pag. 17, ^jcXj^S" ^\S<>J^, cf. gardahan, gerda- «ehgere», «seHgere», imp. ^ji. gham. Gll «lutum» pag. 88, Jo. GiHm «tapetes» pag. 123, ^XS. Gillay «lamentatio» pag. 34, &<0 «que- rela». Megoen «dico» pag. 20, ^^yXJtS. Guspond «ovis») pag. 128, (XUaw^S\ Gubi «pulcritudo» pag. 85, ^^. Gum medaem «perhibeo testamen- tum» pag. 46, fortasse ,jt>fc> b\y>. Gureue «solea socci» pag. 121. Gurg «lupus» pag. 128, (^Jy coDEx cuman:cus. Gurba «'felis femina» pag. 128, SJjJ, tum pro gandum «granum» pag. 1 '^ - i^ ' i^ — gurbanar ibid., i. q. wj lUyS. 130, ^dJS. •■• ^ .•' GursnagUj "fames» pag. 2;, _JCIa«j.5^ Gre «nodus», Kvinculum» pag. 122, Sjj, — gursna em "famesco» pag. 26. cf. gro. Beguzanj «lelectio» pag. 25, ,^'y5 Magrien mend. scriptum pro me- "qui eligit», — mecuzinem «eligo» griem «lacrimo» pag. 43, jjJuaOvT GriOUa «locus depressus» pag. 88, Sfcjyj umons depressus.» Gro «nodus» pag. 112, ^^-py cf. gre. Glis «saliva» pag. 55, 'jjJS'^ glis miaclaxem (miandaxem)«sputoi> ibid. ibid., cf. meguxmem. Gul «tios», imprimis «rosa» pag. 28, Jo. Gulinar «cerasum» pag. 125, vuJiT GraO «pignus» pag. 8e,, ^S , Grandii i. e. grandum mend. scrip- Gh.* Ghachar «urbs» pag. 89, >.^. Meghandem «ndeo» p. 50, ^tXJt)^, cf. mehamden. Ghalcha «anellus capistri» pag. 122, ar. GhaOU «somnium» pag. 54, ^1^, Ghac «crux» pag. 7;, -X=> siiiis.. Gliam «crudus» pag. 84, *li&.. Ghama «omnis» pag. ;6, xi^. Ghamus «domesticus» pag. 84, ji.^L=».. Ghana «domus» pag. 89, ioL^. ghaou mebinem «somnio» ibid., Ghar «omne» pag. 69, ^. — ghar- ghlX «nunquam» pag. 68, \S yS^ «unquam», cf. har. Ghana cabul mecunem «hospito», Gharbusa «pepo» pag. 126, turc. jj^^Lr ^3y^ JyjJi. «anguria». Ghanchion «similiter» pag. ;i, male Ghaxa «proprie» pag. 69, ar. iLoLis.. scriptum pro ^•Juj+iC «sic», «quo- GhasaC «terra» pag. 89, loc. cit. male que», «item». ghasat legimus, CJlxoLb» «res quae- vis minutulae». * G/i praeter ^, -^, >!■, ^ et S significat. ?>2^ Ghat pisiar «nimisi) pag. 68, c:>oLi mecunem pa^'-. 6i, cf. y^y^ «ass- vIaa.vJ, ar. iiJv.£. vetus». Gliawa «aen. pa,^-. /H, 1^^, ar. ''^y^. Ghoda «Deiis» pa.t,^ 7;, \d^. GhedmeC meCUnem mend. seriptuin Ghoya dominus» pat,'-. 105, X:=»i^i=-. pro orhedmet mecunem «servio» Ghoist «caroi. pa.^^ 112, v;>-CO^, cf. pa^- 57' tj^^r^ o^tX^, ai'. itotXis», huni^. IIUS. ghedmet cheran «famuii» pa,o^. Ghon «.sant,-ui5i. pa,£,^ 79, 112, ^y^- 93' cf. getmetchar. Darghor menehem «sepelio» pa,g-. Ghel mend. seriptum pro ghelt «hu- 58, ,j.3L^ )r ^'^ mor.> pag. 110, ar. ifi-li». Ghordanj «cibus» pag. 124, ^ds^. Ghesbeza «ikis.. pat,^ 98, vid. cum. Ghorsi «sedile.. pa,u-. 54, ar. ,^-^j^. cara cuxan. Ghosch «siccus» pag. 87, ^yi^. Gho°Xmend. pro ghorox «gallusi. pag. Ghostenis «in persona» pag. 70, 130. u*'^^^*- \,:y^^.y^- Ghob «pulcer» pag. 86, V>=*) ^^- Ghub «pulcer» pag. 115, vy^> ^'^- gubi, ghub. ghob, gubi. Ghocum «imperium.. pag. 51, ar. *Xs», Ghugira «conclave domus», «cubicu- ghocQ car i. e. ghocumchar lum.. pag. 119, ar. ^y^s^. «procurator.. pag. lOi. Ghuna «peccatum.. pag. 46, sUS\ cf. Ghogai mecunem i. e. ghocari guna. Ghriaar «emtor.. pa,g. 106, ytNjyis'. H. Haoua i. e. haouan «mortarium, in Hacm «mendicus» pag. loi, ar. ^y=>. quo quid contunditur» pa,g. 124, j.L^, Hasap «lanio» pag. loi, ar. v«jLoi. cf. aouan, — haoua dasta Hamu «avuncuius.. pag. 114, cf. ^. «pistillum» pag. 94. Hamta «par.. pag. 83, buiC, be- Haoud «pelvis» pag. 97. amta dispar ibid., Lc+^ ^. Hac «pulvis» pag. 89, cf. tX^ «grando». Mchamdcn mend. pro mchandem 324 «rideo» pag. ;^;i, iMtXJtX-ii»-, cf. me- Hec «nihil» pag. 68, ghandem. Hesti «pax» pag. 78, ^^Ji^i j Har i. q. ghar, har rOX «quotidie» Mehelem «relinquo» pag. 48, ^jiXfJ^. pag. 65, v«x yS&. Hoca «pyxis», «arcula» pag. 94, ^j\SyS&. Harais «ignis» pag. 79, cf. (jJ*J^^i Honarmand «virtute praeditus» pag- : «tabula, in qua Persae res, quae ad 115, tXxOjJjC, — mendose honar ' ignis cultum pertinent, collocabant.» mans scriptum pag. 116. ! - - ! Harxan «viiis» pag. 88, cf. i\yS& «va- Hostehen yzanat «maxiiia« pag. III. i nusi», «futilis». Hnc «caligae» pag. 121. '' Halal «legalis» pag. 115, ar. J^Ls», Hghu «lepus» pag. 97. \ halalxa «legitimus» ibid. U^Ls*. ; Ya «vel» pag. jz, [^. Yaane «quasi» pag. 70, ar. ^cAJU «sci- licet», (tnimirum». Jays «saltus» pag. 58, fortasse mend. scriptum pro v*»*^. Jausan «lorica ex anulis et Jaminis confecta» pag. 118, ^w«jrv. Yacut «rubinus» pag. 108, ar. cy»jfL>j yacput cabut «sapphirus» pag. 109, «i> vy ^ sJ> V. • Yaga «locus» pag. 89, cf. exoti. ,«^^5. Jan «anima» pag. 113, (oLsk. Jank «bellum», «pugna» pag. 29, (.Xxa»-. Jaxa «premium» pag. 46, ar. ^ys^. Jama «lectus» pag. 123, — «vestimen- tum» pag. 120, xxLs»-, — jama mecanem «exuo» p. 22, vid. ^jdJS^ Jame «recuperatio» pag. 49, fortasse ar. «»-^ «collectio». Yari «auxilium» pag. 6, 77, (^^L), yari medehem «adjuvo» pag. 6. Jaru «scopae» p. 103, ^y^, cf. *o«jUsfc. Jarra «chirurgus» pag. loi, ar. ^^fr^. Yalmas «adamas» pag. 109, jj-UJf. Jend »avus» pag. 114. Joap «responsum» pag. 52, — joap medehem «respondeo» ibid., arab. JOOSa «nuces moschatae» pag. 92, Sonum j litterae j, y, i designant, littera autem /' etiam «^ designare potest. 325 Joiianri i. V. joiianan «juvenes)) pa^. Justrua «inquisito)) pag. 32, ^, 87, 104, ^bl^, jOUanj «juven- MciuSSen «bullo)) pag. 10, ^jiXf^JjJs^. tus)) pag. 86, (3^1^. Beiubanj «momentum)) p. 37, ^jL^AiSXj, Jomaha «lectus» p. 119, ^fys» ^*^^*> ^^f- meiunbanem. cf. jama. Meiurem «inquiro)) pag. 32, ^jjj^L. Jomard «homo liberalis)) pag. 115, Jurum «condemnatio» pag. 13, — ju- t>wo^, — ba jomadi i. e. ba rum mecunem «condemno)) ibid., jomardi «largiter)» pag-. 68. ar. r^yS^-, — ba iurm «injuriose)) Meiunbanem «removeo»» pag. 50, pag. 67. ^cX^jLmj^. Jurta «simplex)) pag. 83, mendose pro JuSUXOU «praeter» pag. 70, .f vf y:^. jucta scriptum, LaXj. C.* Ca «puteus» pag. 89, sLa».. Cer «subtus» pag. 70, o\ «pars infe- CaCUC «malleus» pag. 96, -.«X^^, rior rei». turc. A.fS^, ^>-^> ^achu^ pag. Cera «quare« ibid., fws». 100. Cerd «flavus» pag. 108, c>yv Cami i. e. ^amin «terra», — ^ami Ci «quid» pag. 70, X2.-. mebirem «aro»pag. 8, ^t>o,j^y Ciacmac «excussio ignis» pag. 90, cag. Cand «quantum» pag. 70, i}J<~>-, ^vUjL^. ^andan «tantum» pag. 71, (jfjuLsi.. Ciachu^ i. q. cachu^ ibid. Carch «rota molae et omne, quod in Ciarzan «linteamen» pag. 123, vid. cum. orbem agitur» pag. 62, ^5^. ^iarzau. Car6i «mercenarius» pag. loi, cf. jLs». Cibac «argentum vivum» pag. 94, ar. apud VULLERS. l3^)- Car^iga «astur», «nisus» pag. 129, vid. Cil chaadc «september» pag. 81, ar. glossam cum. ^arc^iga. pers. S^XJtibO, * C praeter ^ interdum ^ et semel 3 denotat. 326 I Cise «res» pag. 86, SyA^. Cuanac «uncus» pag. 122, JjCi=s». | Ciuruba «puls cumino et aceto cocta» Cualdus «acus grossior» pag. 102, pag. 94, V^rP.y U^j'^'»^- i Couu "trabs» pag. 120. V?^- Cura «falco albus» pag. 129, JSyS». Coulum «supertluum" pag. 54. Cust fortasse cuft legendum «pix» pag. j Cocha «pannusi) pag. 98, turc. &9«^. 95, ar. pag. 65, U. ^ Met*chem mend. pro mctarchem Xaoua «vas latum» pag. 124, S.U s. ofindor» pag. 11, ^^S-fS\j). XjLj. Tataul «vigil», "custos» pag. 105. Taouar <'Securis)) ibid., >-o s. \»J. Tail «corpus» pag. iii, ^>J. TaOC «perdix» pag. 130, cf. turc. l»>1-J'. Tauachar «borax» pag. 93, XxJJ. Taos «pavo» ibid., ar. j^.^Li:. Tanaha «solus» pag. 76, l^-o. '" i Taora «saccus» pag. 122, fortasse idem, TanUC «tenuis», «subtilis» p. 87, la-o. | quod cum. topra. Tanc mec^irem «stringo» p. s6, lxaj». Tauar «fossa, in quam vigiles hortorum ^JCi^y | umbrae capiendae causa se recipiunt Tan^ «cingulum» pag. 122, — «sarcina», - pagf. 102, bslfci' «fascis mercium» pasr. 102, ca^*. ' Tauigar «pellio» pag. 97. Tandrusti «sanitas», «integritas» pag. Tausta «estas» pag. 83, j^Lu^Lj. 86, ^JUu^iXfJ. Taka «caper» pag. 128, sSJi. Taxa «recens», «vigens», <(florens» pag. 1 Takiat mecunem «sustineo»pag. 35, 87, s\b'. j (O^^jJ *-^^ t- yj «inniti aliqua re», Taxana «flagellum» pag. 28, auLjyJ'. j lO^ auctore \'l'l,Lf:RS proprie est Tas ? «plevis tonsoria» pag. 100; cf. I vox arabica ad ar. D. pertinens. teste, o»~-Lb. vid. ar. *xb, cf. tamxai, Talamaci «interpres» pag. 105, cum. Tam mexanem «siieo» pag. 60, *3 telmac. ^_j<3j. Talk «amarus», «acer» pag. 83, ;^-^', Tamam «perfectus» pag. 13,— tamam cf. telchi. mecunem «absolvo» ibid., — ba- Teysa «ascia» pag. 99, a^jJ. tamamj «perfecte» pag. 67; — ta- Teb «medicina» pag. ;^y, — tcb me- manj «complementum» pag. 115, ar. clehem «medicor» ibid., ar. v^aJC. [•'«♦J. Tex «velox» pag. 87, \xj'. Tamxay «gustus» pag. 81, cf. tam. Tesarj «irrisio» pag. 2^2^, ar. j^\**».J, Tafaruc «spectaculum» pag. 104, ar. j.^*w etc. -,-vAJ'. J. este «pelvis» pag. 124, o«cikJ', cf. tas. Tar mecunem «humecto» pag. 10, Terek «millenium» pag. 81, cf. lilwji. ,Mi3^ \3. Terf ? «caseus siccus» pag. 107, vid. Taragia «portula» pag. 120, X,^VJnc>. ^j^- Ceterum haec glossa et tcrs TaraxU «libra» pag. 90, ^yjj'. legi potest. Tarichi «obscuritas» pag. 82, tariguj Telchi «acerbus» pag. 84, j^>Jj', cf. ibid . ^5^>l-i'. talk. Taro^OS «lepus» mend. pro cargOS Tixga «fascia cruralis» pag. 121, cf. scriptum pag. 128, ,ji-j5».~».. turc. yAJ'. Tartib «ordinatio» pag. 40, ar. v^^-oJ), Tira «ira» p. 32, Sw»jj', — tira mesa- tartib mecunem «ordino» uem «irascor» ibid., ^ Msemino» ibid. ^»JCia.lJof *jCV.j>' Tosak ('inferna» pag. 78, ^\^4>. 87, >J'. 96, JovJ. Torak «psittacus» pag. 130, cf. \S^Ji. Trak «fissura)), «ruptura» pag. 23, oJ^. Torna «grus» pag. 129, turc. torna. Trahida «fissus», pag. 85, sS^Ji. i Tu pron. 2. pers. pag. yz, o, gen. Metrasse i. e. metrassem «rado» acani tu pag. 73, y>^fy, pl. ysma pag. 49, ^jj^fJ, — trasida ibid. L»^. «rasusi pag. 84, ScX>u^f^'. Metuanem cpussum" p. 42, ^jJCwwof»j. Trel «lena» pag. 104, cf. xjfpi. D. Medaem «do» pag. 18, ,j3fj. Dauan «cursus» pag. 12, ^jf^i^, — medauen «currOD ibid., ^Jof.3. Daug «casa» pag. 102. Dakil «campus» pag. 90, cf. ar. jL^i>. Dacsur «concambium», «permutatio)» pag. 14, fortasse male scriptim pro ar. Medanem «scio» pag. 52, ^^ji;*«jfj. Danda y fil (dandan y fil) «ebur» pag. 92, J^ ^^SjS, cf. dendan. Dast «manus» pag. 112, ocw3, rafidast mend. scriptum pro kafl- dast «palma» ibid., o-u/J *— a^ vid. G ^ ar. Lji5T r^ , — dacsur mecunem Dastana «serra» pag. 100, xjUa^/c). «commuto» ibid. Dastar «mantile» pag. 1:^3, xLlw3. 329 Dam «rcte» pag. 70, |*t<3. Damad (igcnen) pag. 114, t>LofL> «spon- sus» et «gener». Medamem«inflo» pag. t,:^, ^jtX/yoO. Damissa «flatus» ibid., ji^t>. Daftar «liber rationum» pag. 90, yXii^. Dehen yamade ital. «forcella», germ. lierzgrul>e pag-. m, scXjw f^j^^S. Dendan «dens» pag. no, ^fcXiO, cf. dandan, — gostin danden «gingiva» ibid. jMitXJ*^ oi-w«.5^ Der «tardc» pag. 71, vJ<^. Dafrafros «revenditor» pag. lOi, cf. Del «stomachus» pag. iii, — dil «cor» s[jis*-myS. ibid. Jo. Dar «in»pao;-. 67, v3, — dar an oaght Dela «mustela foina» pag. 98, gJ3, ar. «tunc» pag. 71, oij ^;f sJ, — dar (3^t>- dria meroem «navigo» pag. 3S Dara «vallis» pag. 88, Sxt>. Medarem «habeo» pag. 30, |jj;^ft>. Daru s. daruana «medicamentum» Dig «heri» pag. 80, tXj<^ i. q. (^t>, cf. etiam hung. tege, teg-nap, quod Diar em «videor» pag. 63, ^f jd^c>. Diouachar «textor» pag. 103. Diuana «stuitus» pag. 116, xjf^.t>. Diuar «murus», «paries» pag. 119, vj^.'^. Darues «pauper» pag. 47, 116, jjaO.j^. Dart «doior» pag. 19, — dart me- darem ibid., OkS. Dars «sutura vestis» pag. 17, \»i>. Darzanj «cinnamum» p. 91, ^c^r?- ^^*^j gul dar^ini «flos cinnami» ibid. fortasse e lingua pers. depromtum est. Digar «allter» pag. 64, Jo>>, — di- gargU i. e. digargun «permuta- tio» pag. 35, ^^ JoJ, — digargu mecunem «permuto» ibid. Dinj «lex» pag. yj, ar. ^j«J<^. Darmie i. e. darmien «intus» pag. Disais migirem «quiesco» pag. 47, 67. ijU^;«^- Dalal «censarius» pag. loi, Jjft^. De «pagus», «vicus» pag. 89, 8t>. Deen «os» pag. no, (jLjco, ^^ws>t>. Dec «vas coquinarium» pag. 124, i.Xj«>. Dechan idem, quod duchan pag. 91. cf. yioLu/f «quies». Dilghia «october» pag. 81, x.sXS>Jf (^j. Dilghosi «consolatio» p. 13, ^^m^^i^ «contenti animi status», dilcliosi pag. 16, — dilkosi medebm 330 , (mendose pro d. medeliem) «con- baduxdi "furtive» pag-. 66, - dusdi i solor» pag. 13. mend. pro dusd «fun) pag. 28, 't>\t>, j Doa «laus» pag. 34, ar. ^Lc.0. medusdem «furor» pag. 27, I ^ I Dour "procub) pag. 6;, s^J, dour ^S^i>\0. \ I mecunem «dilato)) pag. 8, dour Dusma i. e. dusman «imprecatio» : mebassem «caveo mihi» pag. 12, pag. ii, ^j-«»wv3 iiinimicus», «miser», ^5jj N^J>. — dusma mecunem pag. lo. ; Doktima »sutura» pag. 119, cf. turc. Duba «vesica» pag. 113, Jjlj«pustula», (jii^. cf. osm. J»Lb. i Medoxem «consuo» pag. i;, ^^jJ^»C>. Dumb «cauda» pag. 18, v^o^, ' Dost «amicus» pag. 6, — dostl «ami- Dura «perdix» pag. 130, vid. ^*)"^ \ citia» ibid., — dost }■ ghuda «cari- apud VULLERS «avis quaedam colo- tas» pag. 78, dost medarem rata instar avis phasianae.» «amo», dostdar imp.,_w/;xi.lOo/.Au.^, Dula «acclivitas maior» pag. 88, iU^i^. \ dosdar merd «homo amabilis» Dulab «apotheca», «cella promtuaria» pag. 115, t>wX> Ji\/Lvw>c>. pa.af- QO- ; Duum «secundus» pag. 8,5, *^J>, Dulband «mantile» pag. 121, J.aaJ.<3. Duc «fumus» pag. 28, 125, ^l^i^. Draus «scalprum sutoris» pag. 99, Duchan «officina», «taberna», pag. 89, jiiJvt^, ar. ^ji3it>', DraCS risma «longum filum, quo ad j Duet «atramentarium» pag. 90, ^Ui^, metiendum utuntur» pag. 100, i^)')^ ar. sfjc>, cf. hebr. V'^» ^L4.*vJj Ducta «duplex» pag. 8,5, U .J>. Dragt «arbor pag. 89, draght pag. ■ Dugar «faber lignarius» pag. 99, j-^;t> 128, Civ2«-s(3. J apud KlaprOTHL.m. Dran «pondera librae» pag. 90, j*xi> | DugheS «pauper» pag. 116, (jj*i>6 «pondus trium X^Le et quatuor gra- j «caput calvum» meton. pro «paupem. norum». Dunia «mundus» pag. 88, ar. Ujj3. Draxi «longitudo» pag. 85, ^JxO, Dusdanj «furtum» pag. 27, ^^w>\k>, dras «longus» pag. 86, \fNt>. 331 Droo^oan «mendax» pa.i^". ii;, ffj^fc^ pag. ^g, — «cmcndatio» pao;-. 26, — (jl^. (Irust mecunem "cmendo.. ibid., D. J 5 rUSt «intet^eri) pag. 83, — «rectusii o-wvc> «iutfgrita.s». N. Na «non» pag. 68, &j. Naal «munimentum pedis equini, ne offendatur ab incommodiore solo» pag. 121, ar. J.*j, cf. nalbad. Naamatdar «humanus, pag. ns, \fc> o.4JLi, vid. ar. iLtJlJ. Naali «stratum» pag-. gg. Naalca «solea» ibid., nsxXxj. Namc «malum aurantium» pa"-. 126, j^^vb, cf. naranf(i. Naoua «pistor» pag. 102, Ljb. Naon «unguis» pag. 112, |^w=a.Lj. Naobat «excubiae» pag. 118, OJ^J ar. XJyJ. Nacas «pictor» pag. 102, ar. (ji-LiJJ, naCS «imago» pag. 21, ar. ^jiiJiJ, — nacs mecunem «pingo» ibid. Nachara tympani species pag. 104. Na^ll «herba moschata» pag. 106, cJlj «cjuaevis res falsa adulterina et spec. moschus et ambra corrupta s. adulte- rina» in glossario VuLLER'^. Nagh «luna» mend. pro magh «luna» pag. 78, 5L0. Nay «tibia» pag. 104, i^b. Nan «panis» pag. 103, — nSpas i. e. nanpas «pistor» pag. 102, yj (^U. Nana «menta» pag. 126, LlJij. Naxdic «prope» pag. 6g, LC5t>jJ, cf. nasdic. Nasiz «vestis serica auro texta» pag. 107, ^AamJ, Nasdic «secus» pag. 71, i^iOyJ «prope» vid. respondentem glossam cuman. yaoh. s ^ Naps «pulsus» pag. 112, ar. {jOM. Nam «nomen» pag. 40, *.Lj, — nam medachem «nomino» ibid. Namak «sai» pag. 57. ^j, — na- mak menehem «salio» ibid. Namand genus quoddam straguli e panno coactili, quod substernnnt sellae equestri pag. 122, tX«.J, namaud xin idem ibid., ^^\ iXfJ. Namax digar «preces promeridianae» pag. 80, vXj>> sUj. e; . Nafay «odoratus» pag. 81, ar. ^j^aAj, naffas «hahtus» pag. 113, — nafas mecunem «respiro» pag. 8. Nafarat «victoria» pag. 6i, ar. yjij. 332 Nigaa «custodia» pag. ii, sUo, nigaa mecunem «custodio» ibid. Nlgh «clavus» pag. 119, ^-^x».* Nixech «urina» pag. 42, wj-yo, nixech mirixen «urinam reddo» ibid. NlXia «terminus» pag. 106, cf. Syxj proprie «hasta», «ve.xillum», «signum». Nafir «tuba» pag. 104, yfJu. Nafrin «maledictio» pag. 10, — nafrin mecunem ibid. Nar «mas» pag. 109, »J. Narangl «color mali aurantiii) pag. 108, ^^jojb, cf. nain6. Nardorian mend. scriptum pro nar- duban »scala» pag. 120, ijLjiyJ Narm «lenis», «mollis» pag. 88, j*jj, Nisan «signum» pag. 53, jjUikAJ, quod vocabulum loc. c. falso marm nisan mecunem «noto» ibid. impressum est. Nisista «demissus» pag. 85, i(jL*«LiJ. Nalbad i. e. nalband «faber ferra- Nim rox «meridies» pag. 80, )^y*^. rius» pag. 96, djSlsu, cf. naal. Nil «indigo» pag. 91, Juo. Nek «bonus» pag. 75, pl. nekent pro Nouma «malam aurantium» pag. 126, nekan, nek «bene» pag. 64, cf. ar. xixj. nec pag. 86, «iLo, — nektar Nour «lumen» pag. 32, nur pag. 34, «mehus« pag. 68, necutar idem ^r. j^, — nour medarcm «iiiu- ibid., — nekuj «bonitas» pag. 85, mino» ibid. nektar mechunem «mehoro» Nocta mend. pro nocra scnptum «ar- P^g"- 37- gentum» pag. 96, ar. SjJiJ. Neche «corium pecorinum» pag. 99, Nocta «punctum temporis» pag. 79, ar. G ^o J vid. v:>^«j viLo apud Vullers. xhjij. Menchem mend. pro menechem Nog «novus» pag, 87, y. «pono» pag. 46, ^(3L^. Nogol «fundus» pag. 89, JjtJ «pro- Nestera «lancetta» pag. 100, jXiiiJo. fundus». Nebina «caecus» pag. 116, Laaaj. Noghut «cicer» pag. 131, i^y^Sj. * A^ interdum in parte codicis nostri pers. pro w apparet, e. g. glossa sequens nixech, nagh, }ie7iomaye?n. 333 Nenomayem mcndose scriptum pro Manxel «mansio» pag. 35, ar. Jy-u>. menomayem «infini^o» pag. 32. BenmoyOS «perdcmonstrationem»pag- Nuisenda «scriba» pag. 91, «scriptio» 38, — melmanem mend. scriptum pag. 55, sjo^^j, — menuisem pro menmaem «ostendo« pag. zy, «scribo» pag. 54. ^t>j-»j. X.* Xaamety «labor» pag. 34, c>-fS>.V, Xarpa «caligae» pag. 120, (^bw«/. vid. ar. *^V, iU.=s*v Xala «ros» pag. 82, xJK'. Xayt mend. pro zade s. zad «na- Xedid merd «castus» pag. 115, tus» pag. 40, si5f\, J»K, — mexauni ^yo so^<3\. «nascor» ibid., ij^^') Xanachar «gloriabundus» pag. 117, 2 fortasse jlXXld, ar. \^y^- Mexanem «sono» pag. 54, mexam imp. ibid., — «percutio» pag. 45, — «planto» ibid., ij'^), imp. (^\,cf. hung. zengek, cf. etiam mecanem. Xanu «genu» pag. 113, fcjK. Xang «bellum» pag. 118, (.Xa:^. Xen «mulier» pag. log, ^v, xcn sachird «famula» p. 105, O^L^^v, vid. v^L^, — xen chetmetchar idem ibid., XSjjcd^ ^\^ xen- halal «uxor» pag. 114, J^Li. ^v, s - ^ vid. ar. JiL^, Xendaganj «vita» p. 63, 86, ^lStXJv Xer SUrch «aurum» pag. 96, ^r**' ))• Xernec «arsenicum» pag. 92, -^i-^))- Xangar «faber ferrarius» pag. 96, for- Xiauc «carus» pag. 116, in cod. «adue- tasse \LxX3\. nes», fortasse it. «avvenente». Xangar «rubigo» ibid., X^y Xiada «superfluum» pag. 85, ar. J(t>b\ Xamin «terra» pag. 78, ij-y), «augmentum», «incrementum». dar zamin mexanem «planto» Xiam mecunem «'noceo» pag. 40, pag. 45, vid. supra. lJ ..) «damnum», «noxa». Xarnaden fortasse xacnaden legen- Mexiue (mexiuem) «vivo» pag. 63, dum «mentum» pag. iii, ^ftX^3o\. ^^»JLwwJ\, imp. ,^\. X in quibusdam glossis sonum s denotat. 334 Xingaf «sciurusi. pag. g;, ar. pers. Xire «vestis militaris e.\ anulis ferreis v—jL^VwCu;, conserta» pag. ii8, JSjV cf. sxire. Xingil «catena.. pag. 124, ^^). Xilll «tapetum.. pag. 90, 123, Jbv Xist «turpis.. pag. 59. ^6, iib, v.:>-CO\, Xu ..breviter.., «cito.. pa.i,'-. 64, .v J>.\ xisti «turpitudo.. pai,r. 86, ^^^y Xuan "lingua.. pag. iio, ^U, ^L^. Ximisti "liiems.. pag. 83, ^U^/^. Xuga «carbo.. pag. 97, jUv Xudixer «usura» pag. 85, \\ O.A<-. s. Saad «laetus., pag. 116, c>Li, cf. sadj. Saadat «baculus.. pag. 102, fortasse ar. SiXk^ ucanna, quae recta nata fuit... Saat digar «jam .. pag. 67, JoO c^^Lw, vid. ar. itL*/. Saana «rector.. pag. 49, — '.judex» pag. 105, ar. &xS\-w. Saap «alumeud pag. 92, ar. v_>XO. Saal^ani «Junius.. pag. Si, ar. j^Ljui. Saioual oumbrellai) pag. 121, ..iftjLu Sau «no.\» pag. 79, ,^mJ. Mesauen «fio» pag. 26, sudem «factus sum» ibid. ^jcX-w. Saugal «Augustus» pag. 81, ar. Jllcc,. Sauda «bilis nigra... «melancholia» pag. 79, ar. 'JjtyjM. Sauxi «planta» pag. 93, S^-a-w. SaUS «viridis.. pag. 108, sausi idem pag. 86, 'yJ^M. Sausar «mustela martes» pag. 8, XjMm^, Sakar «saccharum»» pag. 91, «JCm. Sakra «planities.. pag. 90, ar. > L^-o Sach «crus.. pag. 113. ar. i»'-**'. Sachar «intestina» pag. iii, ar. y„:S\.*u «pulmo pec. brutorum.. . Sagri «corium tergi posterioris vel clu- nium equi, muli, asini» pag. 106, ^^ysXjuj, L. cit. glossa sagri in co- lumna pers. et cum. linea vocabulo lat. «corium» respondenti et non linea proxime superiori, uti in cditione no- stra et apud Klafrothu.m, debebat impressa esse. Sagt «firmiter» pag. 66, o».i^X*«, saghte «densus» pag. 84, — saht «valde» pag. yz. Saya «planus» pag. 84, ar. iiLtL^ «terra plana... Saya «umbra.. pag. 123, ioL.w. Sadaha «eleemosyna» pag. 77, arab. Sadaf «ruta» pag. 126, ar. OlX-^^. 335 Sadj «qaudium)) pa.l-»i, rf. Sabaluicl «castanea» pao;-. 126, is^A^^Ai- saad, — sadi inecunem «,i;au- pro Jc^j sL^. dco). ibid. Saboi" «aloe» pag. q|, ar. >awS. Sanadae mend. pro sanidan pag. 5- Sabuk -. Sanduc «arca», «cista» pag. 106, ar. ^•tXA.*fi, cjuod Persae ^VjlXa^ pro- nuntiant. Mesaxem «praeparo» pag. 43, jjJiis»L*u, imp., vLww, cf. ^^(y^\*M. Sazga^ i. e. sazgari «concordia» pag. ii,^xLS\Lw, — sazgai mecunem Safar «Januarius» pag. 80, ar. ^0^3. «concordo» ibid. Saftalu «malum persicum» pag. 125, Sapa «tripus» pag. 124, La^w. JLca^ , — saftalu di rusta Sabagh «diluculum» pag. 7g,ar. — Lj^. ibid. Appositumni SOau fortasse wS\a« jAJ Safra «bilis tiava» pag. 79, M*^^. legendum est, ultima enim littera etiam Safra iistula» pag. 56, ar. s\-ft^, scriptum «pessimus»p. 6g, tXj ci*~S^»w, cf. sagt, sahte, saghte. Sama «candela» pag. 124, ar. ^**-w, samadan «candelabrum» pag. 123, ^ljjL».^. Sambe «dics sabbati» pag. 80, 5aa^, hung. szombat, — jec sambe «primus dies hebdomadis» ibid., iUA^ viL), du sanbe «feria se- cunda» ibid., ^Jl jJ, ^ SC sambe «feria tertia» ibid., ^jX \/m , caar S. «f. quarta» ibid., ji y^"^-, pan S. «f. quinta» ibid., ji/ ^ki. Safar «Iter» pag. 61, ar. Jijjj. ri legi potest, vid. ar. ^.S^^. safra mecanem «sibiio», «fistuio» 336 ibid., quod ad mecanem, cf. me- Sef «pomum» pag-. 129, y^. xanem. Sef anar «maium punicum» pag. 125, Saray «paiatium» pag. 89, i^\y^. lj\ yjy^, cf. gulinar. Sarab froz «capo» pag. 102, j^^Ji.^\y^. Ser «leo» pag. 127, wyi-. Saraf "numularius» pag. go, ar. olwO. Ser «caput» pag. 109, yM. Sarouar «dux» pag. 105, \^y^. Seraghag «ephippiarius» pag. loi, vid. Sard «frigus» pag. 2;, 4>vA«, Sard ar. ^^y**'' darem «frigesco» ibid. Serap «vinum» pag. 90, ar. v»jfw^. Sarseu «locus declivis» pag. 89, cf. Seref «plumbum» pag. 97, Owtju. v_>x.coLm/. Serot guenda «cantor» pag. 103, Sarmasara «verecundia» pag. 62, ScXAJfyisi- ^^r-^. vL^wCi, sarmaser en «vere- Selek «beta» (olus) pag. 127, ar. i^-Lu. cundor» ibid. Selek «arma» pag. ii8, selech pag. 9. Sal «annus» pag. 78, JLw. ar. «-^^, — selech mepusem G - - Salam «salutatio» pag. 57, ar. p»J\A«, «loricam induo» ibid. — salam medahen «saiuto» ibid. Sia «niger» pag. loS, sL<«w, — siay Salvar «caligae» pag. 120, cf. hung. «color niger», «nigritia» pag. 86, Salavari «tibiale», arabice Vw!s»:s», ^^Lf^Mj. pl. V— 5jf«^, SiaC «ramus arboris» pag. 125, j^Lx. Salg «salvia» pag. 126, turc. LJjLw, Siagingiaf «sciurus (varietas nigra)» cum Salg. pag. 97, ar. pers. v— jLs\a*u. Salgam «rapum» pag. 127, (vi-^-^. Sighastan «fissura» pag 1 1 , ^^^^JuaXvu. Seym cham' «quietus», «taciturnus» Sina «pectus» pag. III, Ma^, Sl- pag. 116, ijiiycU:».. naband «pectorale» pag. 122, «-iA*»; SeC s. sag «canis» pag. 128, (.Xav. JCiJ «strophium, quo mulieres mam- Senaat «ars» pag. 10.4, ar. &£.LLo. mas praecingunt». Sest «prima diei hora» pag. 79. Sinakdar «industrius» pag. 115, Sepa «tripus» pag. 123, La-w, pro L iUw Nfc>v:i*is»LLi, sinach «cognito» (^^)> — sapa pag. 124. 2,2,7 pao-. 15, oo>lA-»i-, mesnasem Khorasan cx arborL' c ,L,M:ncre olcae ((intclli,i_;0)) ibid., ^»JCi&.LLCu , imp. tolli,(,ntur, pa_^-. 92, c:AvJ>ia. j-^. ^ VXmJ. Sirin (((lukc» pa.^-. 83, ^Jja^. i. vel fortasse Sinidanj «auditis» pa^'-. 81, ^d^/uUj. Soan (dima)) pa--. 3^1, jjUCj^w. Mesinem ((sedco)) pag. 5^, ^^y^^M^i.^ Soal ((quacslio» pa.Lf. 47, ar. jf^. imp. i^^^j. Souagam ((scro)) pa,^-. 80, p»l Sisa «vas vitrcum)) pa.i;'. 123, \AWkA^. ((tempus nocturnum». Singft ((cinnabaris» pa,^^ 9.S, 0»XLw, Soub kam ((matutinum tcmpusi. ibid. et non ((sinapi», uti in vocabulario cumanico intcrpretati sumus. Sinda (dncus» pa,ij:. 96, st^-i-w. Sibis ((pediculus» pag. 129, yji^AAw. Sim ((pecunia» pag. 91, 106, ^J^ «ar- .gentum». Simar «numerus» pag. 39, ^U^, mesmarem «numcro» ibid.. li, quod non solum tcmpus nocturnum, scd etiam tempus matutinum si,gniticat, vid. locum citatum ex MlRCHOND apud VULLERS. Sochom «scrmo» pag. 34, ^jJXu;, SOchom megoem «loquor» ibid. Soga i. c. SOgan (dima» pa.g. 96, loc. cit. in columna lat. male Simser .«gladius» pag. 118, j-vxik*^, (dinia» scriptum cst. simeser kar «gladiorum faber.) Songur ((avis parva, nigri coloris ct cri- sta pracdita» pag. 130, y^^ lXaai Sonbul «hyacinthus», ((spica nardi» pas 93 , (_^Aaw . pag. lOI, \D ylJM-J^. Sir «allium» pag. 127, w^aw. Sir «fclis lynxt) pag. 98, cf. ■jJ^mj. Sir «lac rccens mulctum» pag. 131, w^^, SozaU «acus» pag. 97, ^\y cf. etiam 5>-a*w. SireS «.^duten» pag. 102, ij^v^, cf. ctiam hung. csiriz. Sirichisch gcnus mannac valdc aesti- matum, quod auctore VuLLKR.s in COUEX CUMANlCUii. Mesozanem «ardeo» pag. 6, besu- zan ibid., j^^^JCis»^, imp. \y*M. Solach «foramen» pag. 28, ^K^, ^f- sulach. Soltan ((princeps», «dux», «rex» pag. 104, ar. ^jLi2Aav. 22 Mesuiren «lavo» pag. :^^, ^^(y./^yjjj Scaft «tortus» pag. 83, o«.A-.i, — • be imp. «-CO s. i^y^. (. .) at «non tortus» ibid., fortasse Suulu «palea» pag. 131, turc. yy^. o-A^ ^. Sukar «maritus» pag. 114, ^j^. Scarlat «coccum», ital. «scarlatto» pag. Sust «piger» pag. 116, i.:>-w..u/. 107. Subusta «pulegium» pag. 131, cf. Mestanem «recipio» pag. 51, — «acci- pio», perf. staden, imp. bistan Suf franchi «vellus» pag. lo;, arab. G J Sufra «mensa» pag. 120, SwAaw. Surg «ruber» pag. 108, j^y^. Surat «imago» pag. 21, ar. ^)y-^. Surut «cantus» pag. 12, >^5j-^, SUrut megoem «canto» ibid. Surna «lituus» pag. 103, Ljw**- pag. 6, ^jtXjLyCu* s. (MtXJvJLu;, vid. etiam ^j»3UCxu s. (mJULu*. Stab «cito» pag. 6g, v-jLlco. Stabir fortasse mendose pro Stablt scriptum pag. 56, ar. o.jLj. Stara «stella» pag. 78, SvLaaw. Stun «columna» pag. 120, ^jXau. Strao «grossus» pag. 87, tiSj^. Sxire «lorica» pag. 118, SvV. Spanac «olus Hispanicum»" pag. 126, cum. yspanac. Sulacll «foramen» pag. 122, j^^'^, cf. solach. Mesulfen «tussio» pag. 60, ^tXAiXw. Squista «fractus» pag. 8;^, ioCwyXco, MeSparem «commendo» pag. 51, cf. sciiistenj. ^jjwjww. Scan fortasse btan legendum «venter» Specl «albus» pag. 108, cXa^^aw, pag. III, ar. Jy^i. specli «albedo» pag. 86, ^^iX^^. Scana «scamnum» pag. loo, cf. ^^-UXwf. Smurut «smaragdus» pag. 109, ^y-o\. Scamusdar «insanus» pag. 116. Sch. Sching^a «tornus» pag. 100, cuman. mcschinem «frango» ibid., schinia. ,jJu*Xw, imp. ^jX^, cf. squista. Schistenj «fractura» pag. 27, ^j^uwXco, 339 Schl «sculica)) png. 122, J^ji^ proprie (ipropulit cgitquL" camclos » apud gcnus hastae parvae, cf. arab. (J«Cw Golium. z. Zandid "dcsiderium)) p. 22.?tXjO ^v, Mczasem «gusto» pag. 29, ^jJ-^/ifc^, — zandid mecunem «desidero» Zer meroem «dcscendo)) pag. 120, ibid. ^)x^y Zafran «crocus)) pag. 93, (^fj^v. Ziazim ab «fons)) pag. 28, ^f ^i^jj^t.-^. Zardauais «mustela zibclina» pag. 98, Zzuchana «tlumcn)) ibid., ^^,^\-as» fortasse zard + ajuan (auan), «O.xus». Vid. i^ys. P. Paand «admonitio» pag. 9, cX-o, • paand medehen «admoneo»ibid.. rectius p. meclehem «consilio»» pag. 13- Pac «mundus)), «purus» pag. 87, wL>. Paga «stabulum» pag. 121, sUoL}. Pagar «circinus» pag. 100, )t5'>J. Paghl «nervus» pag. 112, ^_. Paham «intellectus» pag. 31, *.^i, paham mecunem «inteiligo» ibid. Panahan «absconsio» pag. 7, (jl-g-*.J, Pay «pes» pag. 113, ^b, — - pust y panaham mecunera «abscondo» pay «tarcus» ibid., ^^Ls oi.-vufc->, — • ibid. angUSt y pay «digitus pedis» ibid. Pauir «caseus» pag. 131, v^-o. Payc «cursor» pag. loi, J^ («^'^- Mcpandarem «puto» p. 45, ^tVjyj-Cio, pesmSy dil i. e. pesmany dil «soiicitudo» pag- 15' J^ ij^-t-y^, — • pesman acguna (az guna) «poenitentia» pag. 78, sLaS y ^U-xcio, Peroxa «gemma vulgo turcois appel- lata» pag. log, S\«w«o, Meparem «volo» pag. 6i, ^tXjo, Pi «candela» pag. 90, ^^^ i. q. iuo, cf. par. — «adeps» pag. 131. Paru «pala» pag. 102. Pias «allium cepa» pag. 127, vl-jo. Paruarda «nutritio» pag. 39, Sk^^jrJ, Piar «pater» pag. 113, ^_, cf. pir. meparuarem «nutrio» ibid., Piuskseu «pruina» pag. 82, cf. uXAio, ^jOv.wj, fortasse ^^^-w lX-vjo. Palau «clitellae» pag. 122, i^^lo. Pic «spurius» pag. 117, ,ts>o. Mepalanem «colo» pag. i/- ^jyio, Pis «ignobilis» pag. 116, yio. — «exprimo» pag. 56. Palang «leopardus» pag. 98, lX-LAj. Palu «fiatus» pag. 112. Paldomb «pertica» pag. 122, r»t>Jtj, «lorum latum parti posterion clitella- rum assutum». Peda «apparitio» pag. 7, ftX-o, Pisat «graviter» pag. 66, fortasse pisaC scriptum, cf. o/.,^^^^, Pisiarbar «fortiter» pag. 66, cf. Nfyuio «quantum dorso gestari potest» apud VULLKRS. Pir «senex» pag. 87, ^jo, cf. piar, piri «senectus» pag. 86, ;^wo. peda meSOUem ^«compareo» ibid. Posis «vestimentum» pag. 120,. ^JiMJyi.^ cf. pusida, pusidenj. 341 Postrad fortasse postincl le^endum Pusti «protectio» pa,<^. 21, ^^X^., (.pcllioi) pao-. ();, \^c> ^^Xjujyi, ef. pustl meCUllcm "defendo» iljid., pusl, pusti. cf. puist. Puist «tergum» pag-. iii, OA.xikj, ef. Pusti i. e. pustill «ve.stis pellicea» pusti. pa.g-. 98, ^^.aXwjJ, cf. pust, po- Puystan «mamma» pag. iii, ^Luwo. strSd. Pughta «maturus» pa.g. 84, — pohta Pur «plenus» pag. 69, jj, bapuj «coctus» ibid., iUC^3o, cf. mepaxem. i. e. bapuri «plene» ibid., [^y^- Puc «esca ignis» pag. 90, -^y^. Mcpursem «interrogo» p. 32, ^jtXA,A*/wj, Pusida «indutus» pag-. 84, ScXa*^^., 'mp- U"r?.> pusidenj «tegumen» pag. 15,— Pul «pons» pag. 89, J^j, J^_. mepussem «tego» ibid., — «in- Psen mend. pro pscr scriptum «filius» duo» pag. 32, jjtXAAUfcJ, cf. poSlS. pag. 114, j^^o s. >.-wO. Pust «cortex» pag. 125, — «pellis» pag. Pser «princeps» pag. 104, >-wJ, yM. 112, '^*Joyj^ ef. postrad, pusti. B. c Ba «in», «cum», «per» pag. 69, — «ad» Baanda hai «mane» pag. 71, oftX/cl-J, pag. 64, Ij^ i-j, et in multis coniposi- jjl(3ft\xiLj, hai fortasse pro han- tis e. g. ba eminj «tuto» pag. 71, gami scriptum est. ^AAXjf L, -— bainmaane «taliter» Baarat «creditores» pag. 91, cf. cyfvL, pag. 71, UU jjjf Lj, ba ho- Bayhon «iniquus» pag. 117. muxi «humiliter» p. 66, ^^•.♦is- Lj, Baist «opus» pag. 104, c:a-w*.jLj «res ne- ba dustrj mend. pro ba cUirusti cessaria». scriptum «recte» pag. 70, (c^)*^ V, Bauar chardan «fidem habere», «cre- bapachi «pure» pag. 69, ^^Lj Lj, dere» pag. 15, ^ U s. _3Lg.AJ nO «in occulto», scriptum pro bakrim, vid. ar. j*^, «clam.» Bacca «hortus» p. 89, A.:£V.i.Lj «hortulus». 34^ i BaCS «portio» pag. 85, — «donumi) Bagican «hortulanus» p. 103, ^MLA.iLs. | pag. 19, (jii.^XJ, baCS duUSt Bagirdi «rotunde» pag. ;o, Oji^L. (mend. pro durust) «pars integra» Baglia «pretiunD» pag. 106, L^j, cf. | ibid.,— nim bacs «dimidium» ibid., bacha. Semin bacS «tertia pars» ibid., Bay i. q. bad «malus» pag. 86, Jo. -| caaru baCS «quarta pars» ibid., — Baygis «noctua» p. 129, turc. JJjJbLi. '■ bacs meCUnem «divido» pag. 20, Bayt «versus» pag. 72, ei*»guS\j, vid. ar. — «separo» pag. 56, — mebaCSem *-g^ «latus rei». I «dono» pag. ig. Batarsi «dubie» pag. 65, ^^^yi Lj, I BaCSan «follis» pag. 97. vid. (j*>J. j Bacha «pretium» pag. 26, L.^, cf. Batal «valde otiosus», «iners» pag. 117, | bagha, — bacha menehem -'^r. JLkj. I «existimo» ibid. Batalchl «amare» pag. 64, ^^XAJ" Li. < Bachat «fortuna» pag. 28, ci*.^XJ. Batchi «residuum» pag. 85, ar. jVlj, i Bachanar megirem «ampiector» cf. bachi. pag. 8, j^JCSjJ )t-iXj. Batha mepayem mendose scriptum Bacha i. e. bacham «lignum rubrum pro bacha mepayem «duro» pag. i ad tingendum» pag. 92, *Xj s. *Jo 20, ^jJujjLj LiLj, vid. ar. Liij. ss^ ■'. ar. ^, bachami «rubicundus» Batta meroem «spatior» pag. 16, j S S^ ^ ^ j pag. 108, ar. jviij. fortasse i^y^s ^Lj xj «ad apricatio- | Bacha i. e. bacham «simul» pag. 70 nem egredi.» l^icLj, ^^. Batram mend. pro baran scriptum i Bachi «relictus» pag. 48, ar. ,^Lj, «pluvia» pag. 44, ^KLj, batram ^^, cf. batchi. miaet «piuit» ibid. Bachil «invidus» pag. 11;, J..SXJ, ar. Bad «ventus» pag. 82, oLs. J^Lj proprie «avarus», «tena.K». Bad «malus» pag. 116, Jo, cf. bay, | Bag «vinea» pag. 89, cLs. — «male» pag. 68, — badtar | ~ I Bagat «probus» pag. 116, mong. ba- «pejus» pag. 69, — baddl «malitia» j ghator, hung. bator. pag. 86. 1 343 Badan ((nm^-^dala» pa<;-. 126, (^f^^Lj. BaxOll ((brachiiim " paL,--. 112, .vL>, ■ Badar nierocm «nHcdo» pai;-. 50, ghost ibaxou «lacei-tus» ibid., o*-co»5 ^jJCi* xjo ((Cgredi», ((exire» vid. siXi •) •• ((forisi), ((extra» cf. bedra. Baxcuj ((pro» pag. 169, fortasse v:S\o, Badizian «merezana» in cod. pag. 127, vid. UCUn in respondenti columna fortassc ^jLi-u/ Jo «convolvulus». cum. Badunbal meroem ((sequor» p. 55. Bas «accipiter» pag-. 129, \Lj. ^j.Aiv JLoiXj. Basa «osculum» pag-. 41, La«»j, — Badrog «faiso» pag. 65, pjscXj. bosa medarem «oscuior», perf. Ban «tectum domus» pag. 120, *Lj. bosa dadcm ibid. BanaOSa «gemma rubicunda similis Basarat «delectamentum» pag. 104, ar. s rubino» pag. 109, cf. banaUS, ba- SnLaU- laCS, Basirinj «benigne» pag. 64, — «dul- Banaus «violaceus» pag. 108, ijLiuj. citer» pag. 65, ^JwaXCt Lj. Baneg «clamor» pag. 11, (JoLj, Basta «ligatus» pag. 88, iuLwwO. baneg mezanem «ciamo» ibid. Bazar «forum» pag. 105, ,kL>, — ba- BanuCSa «chanchauus» in cod. pag. XCrgan «mercator» ibid., j^l^^sfvLj. iig, cf. sLXo «mapalia Turcomano- Bazer «inferius» pag. 67, 5JVJ. rum». Bazi «ludus» pag. 34, (^\Lj, bazi Band «cinguhim» pag. 12, JOo, mCCUnem «ludo» ibid. mebandem «cingulo» ibid., — Bafre «nix» pag. 40, "«-JjJ, cf. rafre, «claudo portam» proprie «Hgo portam» bafre miact «ningit» ibid., pag. 17, ^^wXwwJ, imp. Jco, cf. etiam lXjLa/o OjJ. ^jtXJtXAj. Bar «onus» pag. 30, vLj, — bar me- Banna «caementarius» p. 102, ar. gLjLj. CUncm «onero» ibid. Bax est «satis est» pag. 71, o-u/f y^. Bara «pelhs agnina» pag. 97, cf. SjJ Baxakeat «saepe» pag. 66, sLj LwuO. «agnus». Baxachar «peccator» pag. 117, J^ 50 Barayn «propter» pag. 69, ^^fjJ. «maleficus», scelestus». Barabar «aequaHs» pag. 83, >jf>J, — 344 bara bai (bara bari) «contra» raxigai bara (raxi^^ari baran) pag. 65, — barabai meroen «tempestas piuviosa» (jKL? i^y\S\^y (barabari m.) «'obviam eo» pag. Bala superius» pag. ;o, ^^b, — balla 41, ^i. ^y. Bararxada "nepos» pag. 114, vid. brar. Mebarem «duco» pag. 20, — «porto» pag. 43, — «vinco» pag. 6i,jjJw3, imp. Y?. Barik "tenuis», «subtilis» pag. 87, meroem «ascendo» imp. balla bliro pag. 6, ^j-^y ^"-J. BalaCS nom. lapidis pretiosi coloris rubri in columna cod. latina «bala- .xius» dicti pag. 108, cf. banaosa. Ba lagaxa «statim» pag. ;i, iX^Li proprie nictu pedis», cf. quod ad no- tionem hung. nyomban. Barindigar «iterum» pag. 6;, j.XjJ vL. Balagai «debiliter» pag. 65, vid. ^>£^^ BarOU «aliquando» pag. 64, ^vlj, -Balaban «'falco» pag. 129, (jL^^. bar idem, ibid., ^o. Balin «cervical» pag. 123, ^^'Lj. Barc «fulgur» pag. 3S, ar. jjy, l^arc xandast «fulguravit» ibid., Barch meciinem «aitcrcor» pag. i6, fortasse ^JwS^Jcli^^j, cum. SOUas- ciirmen, vid. turc. jif^. Baloui «costa» pag. 112, ^-LgJ. Balonis «alioquin" pag. 64. Balgan «phlegma» pag. 79, ar. (vi-L' a graeco -f /.37^». Be «malum cydonium» pag. 125, lHi. Be «sine» pag. 70, _J. Barchat «benedictus» pag. 84, arab. Beumedi «desperatio» p. 21, tV-A-of ^, iiS^y^. — beumet mesauem «despero» Barmia i. e. barmian^ideo» pag. 67, ibid., *,^ ^ J.ax'! ^. , .iLa/ ;r^- Bectar «meHus» pag. 65, i. q. ncctar. Barbanda «ligator» pag. 102, Sjoojj. Beist «paradisus» pag. 78, ovvCLgJ. Barra frumiarem (fru miarem) Begaya «castratus» pag. 117, xjU^ ^. «onus depono» p. i(),^J>yJ O.jJ fv\L}. Bcgigar «vilis» pag. ii6, vLij «pravus». Barram "piuvia» pag. 82, ^jKLs, — Begitani «detcntum pag. 21. Begh «arrha» pag. io6, ar. ^. 345 I3et «anas» pag-. i ^o, o.J. Bedar cn «vigilo» pn'^. 6i, J nIJujj. Beclra aiUirden «protuli», «rxtra.xi» Boilj «(Klor» pa^-. 30, j^«j, — 1 pag. 24, |*c>Njf ^, cL badar. Besbese «nux moschata» pag. 92, Berun «cxtra», «forasi) pac;;. 24, ^57t' Boui fortasse mcnd. pro rOUl scriptum «vultusi. pa-. ji,:;, ^.^,, ^^. ^^y, — bouj merassem momi. pro mecassem «odoror» ibid. Bo^^horich «caminus» pac;-. 119, vid. ar. nL^xj, boghoric pa.<^. 124. berun, meroem «exeo» ibid., Boxac «color caerulcus in albedinem berum, beron idem., paq-. 63, ver^-ens», «fuscus» pag-. 108, ■»«.J. j^JCis i^jjJ. Borxiatas «tiamma» pag. 125, iuLwwj. Belaset «conditus» pag, 84, cu^XAj, Bolor «crystallum» pag. 109, ar. pers. G w - j vid. ar. sjj. ^T^"^- Belend «altitudo» pag. 125, <>jJj. Buuai i. e. buuari «fides» pag. 17, Belch «folium arboris» pag. 125, ti^yJ. jjlj. Biasanj «quies» pag. 47, vid. ^Lu/f. Bun «bubo», «noctua» pag. 106, -»^j, Bin «nasus» pag. iio, (c-»-^, SU- pai' y bunra «pluma noctuae» lachi bin «naris» ibid., ^AAJ ^^«A*/. ibid., fj-J, P™ q"0 loco cit. male I Braana «nudus» pay. 89, Xjf>Aj «va- /^^Tr'. imp^^t^^ssum est , — a^hta i stus», «desertus». ybrinc mend. scriptum prn ta,£(hta i Bradar «frater» pag-. 114, ^'^^yi, ybrinc «folium orichalci» ibid. , brar idem ibid., ex praecedenti de- Bring «oryza» pag. 130, brinc p. 107, ; curtatum. 4!aJ>->. Brinc «orichaicum» pag. 106, brmc ] M. Maaiun «electuarium» pag. 93, ar. Mag «cerebrum» pag. iio, 'yk^, cf. ^jejsvjix'. masg. Maane «modus» pag. 28, ar. (c-**^ Maganb «terebra» pag. 100, fortasse «sensus», «interior rei conditio» i. q. ar. \_^Xx». jO^V' Magas «musca» pag. 129, jjjjXx'. Maamala «commercium» pag. 105, Magar «fortasse» pag. 66, j.S>c. vid. II. verbi arabici J^ formam. Magmucla nomen medicamenti pag. Maarum «maledictus» pag. 84, ar. 93, ar. SD«,4.^wO «scamonium». ^yxXjc. Magrib «occidens» pag. 82, ar. ^v«^. s Maal «divititiae» pag. 22, ar. JLo, Maghtadur «virtute praeditus», «po- maaldar «dives» ibid., JjJL*, cf. tens» pag. 115, ar. vJuLJLo. 2 maldar. Mahala «platea» pag. 90, ar. J.^^, Mams «uvae passae» pag. 126, VJj^. 'iX^x!. Makrat "forfex« pag. 97, macrat Mahul «sterilis» vel fortasse «delator» pag. 98, ar. ^fji*. pag. 117, ar. J^kiJ). Macsap mecuncm «acquiro» pag. 8, May «mensis» pag. 79, sLo. vid. ar. ..^^.Z^Sio «lucrum». Maya «femina» pag. 109, St>Lo, Machi «piscis» pag. 46, 107, (^Lo, maya beUS «capra» pag. 128, — machi megirem «piscor» ibid., yj «jLo. r^ iS^ • Mayas «pulsus» pag. 112, ar i> 0 - 347 Mayam «praesortim» p;i,L;-. (kj, ct. j^Lyo. Mar vcl madar «malcr» p.iL;-. ii;, e.\ Ma^arion «simia» pa^-. I2Lc, Mariad i. e. mariand «coralium» Man «CQO)) pao;-. -/2, ^^^ pl. yma pa,Q. 95, ar. jjLi»»./?, ibid., Lxi, ^en. azanj man ibid., Mariam Caton «Sanctissima Virg-o» (J^ ^jM, — oama i. c. oaman pag-. yy, ad caton, cf. quae sub hac «mecum» pag-. 60. Beman «mane» pag. 35, — mena- voce in glossario cumanico diximus. Mariiiimac «lens» pag. 131, jC^^^^. anem mend. scriptum pro mema- Marc «mors» pag. 86, maro^ pag. 35, nem «manco» ibid. et p. 51, ^jJoLo. Manenda «similitudo» pag. 86, sJOLjLo. e>^x), memirem «morior» ibid.. ^jJjXt, imp. yjy/o et yo, cf. murd. Mandan «petroselinum» pag. 126, cuin. Malag a «cochlear» p. 124, ar. '^JixXx. mangdan. Maldar «dives» pag. 115, .fj JU, vid. Mansura «amica» pag. 114, ar. s\^x2ax>, ar. JLo, cf. maaldar. quod vocabulum 1. cit. male impressum Malham «unguentum» pag. loo, (V^x», e.xtat. cf. memaalen. Manzelga «hospitium» pag. 89, vid. ar- Mechcmanj «convivium» pag. 17, JyJuo. ^L^^/o, — mechemanj mecu- Maxith mend. scriptum pro maxrich nem «convivor» pag. 17. G o ^ «oriens» pag. 82, ar. ^yji^. Megh «clavus» pag. 121, ^s-y. " G o ^ ^ Masan «unguentum» pag. 96, ar. ^^juii^. Mcsa «silva» pag. 89, vid. VCXa. Mascara «ludibrium», «irrisio» pag. 104, Mcsin «corium ovinum» p. 99, j^j.aWi. G^ - c ^ ar. Sj.^AwwO. MeSOUrat «admonitio» pag. g, arab. ^ G^ 5 ^ Masg «medulla arboris» pag. 125, ULo, H^yMMO «consihum». cf. mag. Mess «aes», «cuprum» pag. 96, j*uo. Mast «lac acidum» pag. 131, o-cwl/o. Mezium «salvus» pag. 25, fortasse ar. G ^ o Masdac «mastiche» pag. 92, gr. aa7T/r„ l*)^^, r')"^-^'' ' niCzium mC- ar. LXk.oxi, osm. ^^ClaAax'. SOUem «hberor» ibid. 34« Memaalen «ungo» pag. 63, (jw*. Mien «lumbi» pag. 112, (^Laa?. Miouat «fructus» pag. 89, miua pag. 28, 125, S*AX!. - 5 Mixa «cilium» pag. iio, H-l/c. Mismis «malum armeniacum» pag. 126, s o ar. ivXt^M^ . Mirat «hereditas» pag. 30, ar. cyf*-^, — mirachori mecunem «here- dem instituo» ibid., )y ''r^ )^X Milac «trulla» pag. 125, ar. ^Jy^o. Moist «pugnusi) pag. 112, 0.^1^. Moghor «sigillum» pag. 53, ^^, moghor menehem «sigiiio» ibid. Moghtasin "nobilis» pag. 115, ar. Mogrupar «pratum» pag. 90, )^y^y^ «locus, ubi gramen c.yc dictum co- piose crescit» apud Vlllf.rs , cf. mroguxar. Motbahi «coquus» pag. 13, — mu- thagh mcnd. scriptum pro matbah «culina» ibid., ar. •^pu^jSjo. Moxa «ocrea», «calceus» pag. 99, 5\v<', cf. musa, — sarmoxa «calca- neum» ibid., vid. ar. «j^- «basis», — Ser ymoxa «pars anterior calcei» ibid., SvfcAi yjM gcnus calcei superio- ris ocreis superindutum (apud VUL- LERS). ^ Mom «cera», «candcla» pag. 90, mum pag. 92, f^y^. Mu «crinis» pag. iio, muy pag. 46, yo ct ^yo^ — muibad i. e. mui- band «Hgamen crinium» ibid., cXaJ>>iO, muin «pilosus» pag. 84, tj^v". Muchanj «firmamentum» pag. 26, ar. jvCsx^ «iirmus», — mucham me- CUnem «firmo». Muchabil «simiHs» pag. 85, ar. JoULo, Mugara i. e. mugaram «November» pag. 81, ar. -»«-SV^. Mutrub «musicus» pag. 103, ar. v— jJax». Muxa «ocrea» pag. 99, «S^, t'f- moxa, pust ymusa «corium calcei» ibid., ti\yjc ci^*w»j, — muxados «sutor» ibid , x.iJ }i\yjc. MuS «mus» pag. I2(), \j^y^. j MUSC «moschus» pag. 93, lX.^ dial. Transoxaniae. Mustai «emtor» pag. 106, ar. ^^JiJMjo. Mussa i. q. muxa pag. 14, - mussa mepUSSen «ocream induo» ibid. 349 Muha gcnus cibi pag. iS, Lyo, dc qun Murg «gallina» pag. 130, vid. apud VULT.KKS in vocabulario ita scripsit : VuLLERS ^JoLb» cwo «avis dome- «intestina ovis or^^za et carne minu- stica, gallus, gallina». j tatim concisa farta et cocta». Murd «mortuus» pag. 88, t>jX>, cf. me- j Mur «avis» pag. 61, Cyjo, cf. murg. mirem. Murakab «atramcntum). pag. 91, ar. Mroguxar «'pr-it"™" v^'b- ^9' ^y^y^ ^yo. cf. mogrupar. Muruai i. e. muruarid «unio»,«mar- garita» pag. 109, cXjyjyX'. F. Faena «divisio» pag. 20, fortasse «di- Fenus «laterna» pag. io6, ar. (j*«jLi, visio temporis per horas» vid. ar. ^A^i gr. ^avb;. «hora», «tempus». Fenduc «nu.\ avellana» p. 125, ^d^ki. Fastar «columba» pag. 130, cf. eoCis..Ls. FestuC «pistacia» pag. 126, forma ar. vocis pers. xXwO, vid. apudVuLLERS. Ferugia «pullus gallinae» pag. 130, ar. Mefaben «torqueo» pag. 60, imp. be- fan, fortasse ex ^^wXiLj' corruptum. Fabirhi «lardum» pag. 131, (^-^yi «pinguedo», vid. ferbe. Farda «cras» pag. 65, b^, — pax farda «perendie» pag. 80. Farxen mend. pro farxend «tihus» Filfil «piper» pag. 91, (j-Ai.J. pag. 114, tXJVji, faxand «fiha» FUSOS «deceptio» pag. 22, ij^y^, Ferbe «pinguis» pag. 87, XJwi, cf. fa- birhi. Fil «elephas» pag. 128, ar. [y^i. ibid. fuSOS mecunem «decipio» ibid., Mafarmaem mend. pro mefarmaem »jubeo« pag. 31, ^J«^wi, imp. Loj-s^ Furn «furnus» pag. 102, ar. ^f farmanj "imperium», «manda- FramUS «obhvio» pag. 41, ji^/ofwi, tum» pag. 44, (jLxjwi. — framus mecunem «obhvis- Falan «tahs» pag. 71, ar. ,j^. cor» ibid. 350 Frista «ilegatus» pag. 34, sJUuyi^ — mefristem "mitto» ibid., ^jjLc^ji. Fogtar i. e. frogtar "Vc-nditoD) pag. Fru mecimem «demitto» pag. 8, Flachi «latitudo» pag. 86, (C^'ri. io6, xbiiv^^i, mefrOSSen«vendo» Flasci «lagena» pag. 121, «flascu» in pag. 60, ^j^^yi, imp. ji^^i, frOCtanj «venditio», ^^Uis^^wi. * columna codicis latina, germ. flasche, hung. pahiczk. V. Va mecunem «aperio» pag. 7, va Var mecunem «accendo lumen» pag. cherdem perf. ibid., ^j'^^ f* 6. j^/ t)y ranffUl «infirmitas» o Vas «serenum» pag. 82, cf. cum. ayas. Valcat «ditio» pag. 89, ar. ab^^, cf. Vas suda «soiutus» pag. 88, sjui \L. cf. oleat. Var esta «suspensus» pag. 85, iU,w.ie 0. Vexa «silva» ibid., iuio», cf. mesa. R. Ra «via» pag. 88, rach pag. 16, rak Ranguir, raguir «aegrotus» pag. 86, pag. 6i, 5K. Rauand «rhabarbarum» pag. 93, Jos. RaC «vena» pag. 112, ^Ss. Ragt «pannus detritus» pag. 121, «5^. Ragsi «saltatio» pag. 10, ar. (JOJ\, rags mesanem «salto» ibid. Raxana «foenicuium» pag. 127, xjbvfx. Raghmat «misericordia» pag. ■^'^, ar. Raxi Cm «placeo» pag. 44, -»f j^-^f), 116, yy^y pag. 86, ^^y^y Randa «instrumentum, quo fabri lig- narii radunt vel laevigant» pag. 100, Sjo '; 2^.^« vid. ar. \jC^\. Raha meCUnem «quiescere facio» Merasanem «pervenire facio», «per- pag. 47, jjt>jj bc». duco» pag. 7, ^mcXajLw/s s. ^jtXjLu/N. Ran «femur» pag. 113, ^jfj. Merrasen «maturo» pag. 36, (jJuuaj5 JwXix, Rox «dies pag. 79, Vjv. vid. Juoj rerassem mend. pro 32. (j-^;^- Rosanj «visus» pag. 63, ^^X^^y Robagh «canis COrsaC » (nomen kir- ghisicum) pag. 98, ^^^\ «vulpes» cf. rubaan. Rugay gul (rugani gul) «oleum rosaceum» pag. 95, v— jjVj ^^^^s, ragan «oleum» ibid., ij-^5^, — ru- gan y gerdeha (gerdehan) «oleum nucis»» ibid., (mOcJO r^^5)' Ruj «vukus» pag. 113, (^j^. Ruda «intestina» pag. iii, JSO^^. Rustay «rusticus» pag. 116, ^liUu^^. Rubaan «vuipes» pag. 97, sb^^ s. io^^, cf. robagh. Rubala «rectus» p. 83, fortasse sfo.v. Merdien «dilacero» pag. 23, ,jtXJst>. Lauagai i. e. lauagari «supiicatio», Laal «rubinus», pag. 109, ar. J'macer.) pag. 87, ^c^l, — la- gai i. e. lagari «marcor» pag. 86, lambs meciinem «tango» pag. 58, Larx «tremor» . \ pag. 59, -^w', — xami larx «terraemotus» ibid. \w' ^i^v — melarxen «tremo» ibid., jjtX..sJ, Ar.oavov, Aaoavov. Lang «claudus» pag. 117, iJCaJ, Laxgai i. e. laxgari «temperantia» Lahan i. q. lagan, — lahan car Lal «mutus» pag. 117, J^l, ... ^ G o ^ «coriarius» pag. loi, J^ (♦UJ, Leches «culter» pag. 99, ar. ys\J, Lahab «pronomen» pag. 75, ar. ^_^. Lechef «lodix» pag. 123, ar. oLsJ, Ladan «ladanum» pa.g. 95, (j^!^', .gr. Liman «portus» pa.g. 43, (jU-J, Limon «limonium» pag. 126, ar. ^^^.^jJ . Llf kalan «penicillus» pag. 102, ar. (v^ v_iJ. Lll «turbidus» pag. 88, fortasse Juo. Lilar (?lilac) mendose scriptum pro kilac «frons» pag. iio, C/^> «vertex capitis». Luch nomen pigmenti rubri in Hindu- stan celebris pag. 92, lSJ. Lux «luscus» pag. 116, iT^J. «miscere». pag. 59, cf. ^iXi^ Last «stupa» pag. 107. Laschar «exercitus» pag. 118, *XlxJ, unde forma ar. «Xw/X. Lab «labium» pag. iio, v^J. Labad «etiam» pag. 65, ar. Jo ^. Lamsay tactus» pag. 81, ar. (j«^J, £^- VOCABULARIUM GERMANICO - LATINUM.* Abach "latus posticum» in hac dictiont; occurrit : ha hat clas abach umme gekart «vestimentum suum invertit» pag. 231, cf. german. antiqu. apuh '. '.aversusit, «sinister» ; med. aev. ebech. Acht in hac dictione : he acht zin nicht «nihihpendit» pag. 221, er achtet sein nicht. Adir «sive», pag. 224 aclcr «scriptumn, francon. aclcr, germ. ocler, v.GkUlM Wtb. I, 179. Agele : eyn agele «palea» pag. 140, V. agele, agen «paiea» Gr. Wtb. I, 189. Akker : dar akker «ager», lige- akert akker (i. e. ungeakert a.) «derelictum soUmi» ]5ag. 224, 229. Andir: ich andir beyde ? germ. ich andere beide ? pag. 228. AncHrs : wi anchrs «alioquin» pag. 226, vid. cum. jeh (i. e. joh) ala- yesa. Atwt (i. e. antWOrt) «responsum» in ''■'• Doctissimus Carolus JULIUS SCHROERUS, professor Vindobonensis, de lilteris germanicis, si quis alius, bene meritus, rogatus a nobis germanicas codicis cumanici glossas in hoc vocabulario ordine alphabetico digestas dihgentissime perkistravit easque non solum nobis exphcavit, sed etiam, ubicumque necessarium videbatur, adpositis antiquiorum dialectorum germanicarum formis simiHbus magis dilucidavit. Pro quo labore suscepto viro doctissimo pubHcas agimus gratias. Nonnullae tamen glossae germanicae in hoc codice forma adeo corrupta scriptae sunt, ut sensus inde elici prorsus nequeat. Id quoque annotatum volo, glossas germ. cum cumanicis in significatione non semper prorsus convenire. Nomina dialectorum germanicarum pro- pria, quae in vocabulario illo occurrunt, haec sunt : germanicum = neuhochdeutsch, germanicum medii aevi — mittelhochdeutsch, franconicum = mitteldeutsch, saxonicum = niederdeutsch, flandricum = niederlandisch, germanicum antiquum = althochdeutsch. CODEX CUMANICUS. 2^ 354 hac dictione: di antwt hat sy gekreget «responsum offendit eam» pag. ?30. Arkrinn-glich i3 Roge : (ly roge «ova piscis» pag-. 222. Roypcztc : ich roypcztc «ructatus o(M-m. (ler Rofren. Rorn ? rc)ren (= riicrn) francon «movere» ? Rozt : ha rozt «putret» pa.<,^. 231, gcrm. es rostet, Rostirte : ich rostirte «sputum edidi», «extussivi» pag-. 136, gcrm. RllS «fulig raiispern, m. ae. riustcrn. sum» pag. 136, gcrm. med. ae. rof- zen, germ. ant. roffazzan. Ruder : eyn ruder «remus» p. 133. Ruderc : ich rudere «remigo», per- fectum icJl rudirte «remigavi» pag. o», gcrm. RuSS, m. ae.ruOZ. S. Sc. Sch.^ Santkorn : eyn santkorn «granum pulveris» pag. 135. Scappin «objurgare verbis» pag. 10, franc. schampct schempin,Handr. schimpen, germ. schimpfen. Sceufel «pala», «ama» pag. 139, germ. Schaufel, m. ae. schuveL Scmui(?) fortasse Schouwctc, vid. rcspondentem glossam cum. karadim P'"^.?- 135- Schade «damnum» pag. 234. Schadel : eyn schadel «cranium» pag. 230. Schafuel i. e. schaf-vel «peiiis ovina» pag. 132. Scharf «acutus» pag. 133. Schate «umbra» pag. 137. Scheide : eyn scheide (i. e. eine Scheide) «vagina» pag. 138. Scheyde : ich scheyde «decortico» pag. 136, cf. gcrm. m. ae. schcide. Schelle : en schelle (i. e. eine Schelle) «campanula» pag. 234. Schemelik «ignominiosus» in hac dic- tione : (i)s ist schemeHk «igno- miniosum est» p. 229, germ. scha- menswert, m. ae. schemelich. Scheppe : ich scheppe «haurio» pag. 227, germ. schopfc, saxon. scheppe. Schif «navis» in hac dictionc : das schif Iget czu ru ( = das Schiff liegt ZU Ruh) «navis anchora sub- missa constitit», «n. ad terram appli- cata est» pag. 223. Schilet «luscus est» pag. 224, germ. schielend, m. ae. schilhende. Schimpe : im schimpe «joco» pag. 138, germ. m. ae. Schimpf, francon. schimp «jocus.» Schyt : is schyt (loco schytet) Sich «se excutit» pag. 130, franc. schutten, germ. schiitten. Schone : ich schone «parco», perf. ich schonte, imp. schone pag. 132. Schor : ey Schor «rutabulum» pag. 139, cf. vocabul. de anno 1420 ed. SCHROER (1859) : emunctorium : scho- risen i. c Schlireisen. Schore : ich Schore in hac dictione : ich schore das vu^ir «ignem struo», perf. ich schortc pag. 132, germ. m. ae. schurcn, nunc schu- ren. Schreckinv (? de) «tripudians» pag. •'= In codice, flandrico modo, sacpe loco j- .• s scribitur, vide z. 304 29, franc. schreckill «salire», «tri- pudiare». Schupe i. e. schupen «furfuress «iporrigines» in hac dictione : schu- pe ofim hoypte i. e. schupen uf dem hoypte pag-. 220, germ. Schuppen auf dem Haupte. Seyl : eyn lanc (i. c. lan.c^) seyl funis quidam pag. 136. Sete : eyn sete «mos» pag-. 135, franc. der sete, germ. die Sitte, m. ae. der site. Sicchte "vadosusD pag. 139, germ. seicht, m. ac. sichte. Sye : ich sye «percoio», perf. ich sey pag. 17, germ. med. ae. Slhen «percolare»,perf.sech, nunc : seihcn. Sin «mens» in hac dictione : IS ^'OZ mer idensin (i. e. germ. m. ae. ez war mir in dem sin) «recor- dor» pag. 227. Sleft «dormit» in hac dictione : sleft he adir vacht he «numquid dor- mit, an vigilat ?» pag. 139, germ. er schlaft, m. ae. er slaefet. SHnden «glutire» pag. 227, germ. m. ae. sHnden. SlofencH «dormiens» pag. 139, g. m. ae. Slafende. Slowolle : ich slowole (i. e. slo wole) «lanam pulso» pag. 223, germ. schlage woHe. SluC in hac dictione : ich sluk Undc miste «ferivi, sed deerravi» p. 134, = ich schlug und fehlte. Sluk «voratio» s. «voravit» pag. 23^, cf. g. m. ae. sluk , germ. Schluck. Sluysar : der slu^-sar pag. 230 (respondens glossa cum. kasnaci thesaurarium significat), germ. dcr SchHesser, fiandr. sluiter. Sma]': «gustus» pag. 135. gtTm. m. ae. smac. Smal «angustus» pag. 139, germ. m. ae. smal. Smiyse .• ich smi^^se «abjecto» pag. 224, germ. m. ae. smize. Smoce : e}^! smoce ?pag. 132 (resp. glossa cum. cachna «sculptum» sig- nificare videtur), cf. germ. schmutz, m. ae. smozen, sed cf. etiam smuken et smogen et inferius : snitze. Snarke : ich snarke «sterto», perf. ich Snarkte pag. 134, germ. m. ae. snarchen. Snarkit «stertit» ibid. Snatert : ha snatert «strepit anse- rum more» pag. 231. Snelle : ich sneHe «strepito» pag. 225. Snicze : ich snicze «sculpo» p. 226. Snuycze : ich snuycze «emungo» pag. 136, germ. med. ae. snmzen. Snuppe : cH snuppe «mucus» pag. 138, franc. snuppc, ita in vocab. de anno 1420 ed. ScHROER (1S59). Sozt : ha SOZt «statuit», g. med. ae. sazet. Spalte : is spalte sich (i. e. spal- tet) «finditur» pag. 137. Span in hac dictione : ich span pherde «equos instruo» pag. 72;^. Spange : eyfi spange vo bHye «cingula« s. «fibula plumbea» p. ij,S. Spine : di Spine «aranea» pag. 139. Spiver «ejectamentum» in hac dictinne : dy spiver get uf bitter «ejecta- mentum se solvit amarum» pag. 225, cf. germ. speicn, m. ae. spiwen, inde diu spiWC. Spor «calcar» pag. 133, germ. med. ae. spor. Sprv : ich Sprv «spargo» pag. 22 1, cf. germ. m. ae- spraejen, sprae- wen «spargere». ,365 Spruy "palc;i)> p.iK'-. 234, ,^erm. Sprcu, 111. ac. spriu, fVanc. S}n"ll. Stif vat' : cler stif vat' (i. e. va- ter) "vitiicus» pa.y. 1.-12. Stille : ich Stille "quiescere facio» pat^. 224. Stochere : ich stocheie in hac (lictione ; ich stochcrc di czene «frendo» pag. 132, saxon. stokkere. Stol «sedile» pag. 223, germ. StuL Streychelt «laevigat» pag. 221, germ. streichelt. Strekke «extende» in hac dictione : strekke di fuse pag. 232, strecke die Fiisse. Strom : der strom «fiumen» pag. 222, germ. Strom. Stup «obtusus» pag. 137, stump pag. 22,^, germ. Stumpf. Svollem : czu swollem «tumidus» pag. 140, germ. geschwollen. Taa^^e mendose pro tage «dies» p. 138. Tak idem in hac dictione : tzucn tak noch inandir pag. 232, = zwen tac nach einander. Tanir : dar tanir «pahna» (hunga- rice tenyer) pag. 223, cf. germ. m. ae. tener. Taste : ich taste «paipo» pag. 135. Respondens glossa cum. camiadim = «iter praetentavi». Theve : eyn theve «canis femina» pag. 224, germ.ant. zoha, sax. teve, flandr. teef. Originem Germani scrip- toris testatur, qui dialectum franconi- cam (mitteldeutsch), non saxonicam (niederdeutsch) nec flandricam (nieder- landisch) locutus est et tamen forma tlandricosaxonica hujus vocis utitur, quae in regione intra 15onam (Ijonn) et Aquisgranum (ubi franconica dia- lectus dominatur et Saxones Transsil- vaniae partim oriuntur) simiUter forma teff, tief usitata est. Tiber : eyn tiber fortasse «obscun- tas», cf. germ. m. ae. timber ob- scuritas. I ick mcndose pro ticf scriptum pag. 139- Tief «profundus». Tode «mortuus» in liis dictionibus : dcs toden hus «sepulcrum». — dcs toden huv «tumuius», — des to- din bilde «statua sepulcrahs» pag. 222. Tomerelle pag. 224 (respondens glossa cum. CUuHydir), cf. germ. med. ae. tumbrel et tumerel, in latinitatc med. aevi : tumbrellum, francog. tombreau. Towp germ. taub. Trachte : ich trachte «contendo» pag. 232. Trechtuk : eyn trechtuk pag. 229 (cum. kirigib) , vide sub eyn trechtuk. Trege «piger» pag. 135, germ. tragc. Treyp : treyp czuzamene «com- puht» pag. 234, = trieb zusam- men. Treke (i. e. trenke) : ich treke «poto» pag. 223, tranke. Truyre : ich truyre «deplango», traure. Tuyche ; ich iyn tuyche «intingo» ich ein tauche pag. 229. Tuyschet «decipit» pag. 224, tau- schet. Turm : eyn turm «turns» pag. 130. Tzwirn «hlum tortum» pag. 132, germ. Zwirn. 356 u. Uf «super», osupra», germ. m. ae. uf. Uf gebrah(t) "irntatus.), aufge- bracht. Uf gepralt «assultum» pag. 22~ , conf. germ. med. ae. prellen, gepralt, germ. geprellt. Uf gitrant «dissutus» pag. 221, auf- getrennt. Underste «imus» (das iller — sic ! — underste), germ. das allerun- terste. U'gebrant 1. e. ungebrant «quod incrematum non est» pag. 22"]. Ungeslahte «rudis» in hac dictione : eyn ungeslahte man «homo ru- dis» p. 228, germ. ungeschlacht. Ungestume «importunus» pag. 196, ungestiime. Ungewittir : ey ungewittir "tem- pestas» p. 139, germ. UngCwitter. U'gilvkke : ey ugilvkke (ein urgilukke) pag. 22^^. Respondens glossa cum. CI3TU «campana», germ. glocke, cf. m. ac. urglocke, germ. Uhrglocke «horologium.» U'givelle : ey ugivelle i. e. ein Ungivelle «via caesis hgnis impe- dita» ibid., germ. m. ae. daz un- gevelle. Unles (? g. m.. ae. unerlazcn) «neces- sario»,vid. resp.glossam cum. alpant (mend. pro \::^\ scriptum) pag. 226. Uvrge : ich uvrge pag. 228 (respon- dens glossa cum. huvarmen «pal- lesco»), cf. germ. ich vergeli (Uvrge lege : vurge) «evanesco». Vachynde «vigilans» pag. 139, wa- chend. Vadirkeil «caules pennarum» pag. 136, Federkiel. Valde : ich valde «phco» pag. 230, falte. Valwit «marcet» pag. t^-] , cf. germ. m. ae. valewen. \ arbe «color» pag. 18, cf. germ. m. ae. varwe. Velle : ich velle «faciocadere», perf. vellete pag. 18, cf. germ. med. ae. vellen. Vette : ich vette «contendo» p. 136, w^ette. Velz : eyn velz «rupes» pag. 136, Fels. Verlorn : ich bin verlorn «perii». Vmiste (i. e. vermiste) : ich v'miste uaberravi» pag. 235, Vermisstc, fehlte. Vil : ich vil «cecidi», he vil «ceci- dit» pag. 134, fiel. Vilcz bette : ein vilcz bette «lec- tus lana coacta factus» pag. 138, Filzbette. Vingerhut : ey vingerhut «digi- tale» pag. 139. Vister i. e. vinster «tenebrosus» in hac dictione vister antli (i. e. antlltz) «vuhus severus» pag. 22%. Virdrossiheit «morositas» pag. 225, Verdrossenheit. Virgeslilch mendose pro virgesHch «obhviosus» pag. 139, vergcsslich. Virnunft «intellectus» pag. 140, Vcr- nunft. Vir smete : is vir smete (sic !) «hquescit» pag. 229, fortasse legendum vir smelzt loco versmilzet. Viruluhte (i. e. virvluhte) «execra- vit» pag. 135, verfluchte. 36; Virworren «intritatus esti> pa.t,'-. 132, Vorlorn : ich lial) vorlorn "per- verworren. didi» pag-. 2,50 (forma verbi franconica Vischgarn : das vischfj^arn «retc» pro verloren) . pag. 138, — cn vischgarn pag- Vruyst : mich vruyst ofri.^a-o» pag. 221, Fischgarn. Vytur : das vytur «rumis» pag. 230, cf. germ. med. ae. uter et iuter. Vlam : ey vlam «Hamma» pag. 139. VleyS «caro» in hac dictione : en ziytC vleys «caro tenella» p. 2^^, Fleisch. Vrce : ich vPce, germ. verletze ? Vlischin : en vHschin «unguibus feritum» pag. 230. 234, germ. med. ae. mich vriUSCt, nunc : fricrt. Vsdrikke (sic !) «exprimo» pag. 22^, cf. germ. m. ae. uzdringen et UZ- driicken. Vuge : icll VUge «connecto» in hac dictione : ich VUgC das holz «fabricor hgna» pag. 140, fiige. Vu''ir «ignis» pag. 132, Feuer. V6hte(n) in hac dictione: ich habc Viike : ey vQke (i. e. ein Funke) gev6hte(n) «pugnavi» pag. 227, gefochten. Volbrenguge (i. e. volbrengunge) «perfectio» pag. 47, Vollbringung. Vonartic «inurbanus» pag. 137, un- artig. «scintilla» pag. 139. Vurc(ht): durch vurc(ht) «per timorem» pag. 233, Furcht. VuvUet : mer vuvllet. W. Wagat : is wagat «confluctuatur» p. 230, germ. med. ae. wagen «va- cillare», bewegen. Wahinde «vigilans» in hac dictione : en wahinde man «vigil» pag. 234, wachende. Wat (i. e. want) "quum» in hac dic- tione : wat istu das .... (hodie : wann issest du das ....?) «quando edis ....?» pag. 2^2, cf. germ. m. ae. wante «quando». Warfe : ich warfe «jaceo» pag. 227, werfe. Warm «cahdus» pag. 139. W^art «fuit» pag. 137 et passim. Wassir «aqua» pag. 140, Wasser. Wedele : ich wedele «flabciio refri- gero» pag. 222, 230, germ. med. ae. wedele. Wederspenik fortasse «pertina.x», cf. g. m. ae. widerspennik pag. 227. Weyde : ich weyde «pascor» p. 231, weide. Weychsyn: ich weychsyn (forma corrupta) «commuto» pag. 221, germ. med. ae. wehsele. Weniczut (i. e. wenic zunt)«pecca- tum haud ita multum», «culpa k-vis» pag. 221, wenig Siinde. Werdyr: eyn werdir «insuia» pag. 138,— eyn gros werdir «insula magna» pag. 139 (haec glossa in dia- lecto tantum franconica occurrit). Wi andirs, germ. wie anders. W^yerten «hinniverunt» pag. 134, wic- herten. Wiylche : ich wiylche «marcesco» pag. 225, germ. ant. wilchen. Wilde «ferus» pag. 225. Winde : ich winde «torqueo» in hac dictionc: ich wiudc tzwim "^'"'" 368 glomero» pag. 132, perf. ich want ibid., inf. windin ibid. Widel : ich widel (i. e. ich win- del) «involvo» pag. 226. Wirke : ich wirke «te.xo» pag. 223. wirkit «te.xit» pag. 234. Wirirte (sic !) «erravit» pag. 222, ver- irrte. Wirt «erit» in hac dictione : is Wirt y lengir y grossir «magis ac ma- gis longus et magnus evadit» p. 133. Wit «amplus» pag. 139, weit. Wo «ubi» in hac dictione : WO mak (. . .1 pag. 224, cum. kayda egen. Wule : ich wule «excavo», h. l. «ex- cutio» pag. 231, germ. med. ae. wiiele. Des wundes teyl pag. 228. Wurst : eyn WUrst «farcimen» pag. 134 (resp. glossa cum. sohta a verbo ^•L+5»-u; «farcire» formata est. Cete- rum {jci^AM in lingua cag. etiam «chartae foHa lusoria» significat). Zamenuge «coiiectio» pag. 220, sa- menunge : Sammlung. Zeczt zich wedir pag. 230, setzt sich wieder. Zeg : ich zeg (i. e. zenge) «torreo». pag. 224, germ. sengen. Zelgiret «testamentum» pag. 221, germ. med. ae. selgeraete. Zeste ex ze ernste contractum «se- rio» pag. 138, vid. i. q. praecedit im schimpe, cf. ze erneste und ze schimphe et in ernest ode in schimph in vocab. germ. med. ae. Tom. I, pag. 477 (resp. glossa cum. CUci sonat). Zl pl. pronominis 3. pers., in hac dic- tione occurrit : zi kome (i- e. ko- men) mit gidragi (i. e. gid- rangi) «tumultuose adveniunt» pag. 221, sie kommen mit Ge- drange. Ziyget : is ziyget «stiilat» pag. 230, cf. germ. med. ae. sigfen. Zirpt, cf. g. m. ae. SCrWCn «evane- scere». Zu praepositio «dis», cf. franc. ZU loco zer. Zu vellet «dilabitur» p. 221, zerfallt. Zucher «praedo», germ. m. ae. zuk- cher, ziicker «latro». Zucht: di ZUcht «consvetudo» pag. 220 (quod ad respondentem glossam cum., cf. altaicum lang «consvetudo»), cf. germ. Zucht, flandr. tucht : mos. Zufie : dy ZUfie «sob> in hacdictione : dy zuiie gic (gink) czu raste «sol ad, occasura decUnavit» pag. 224, che Sonne ging zu Raste. Zurucke «retro» pag. 134. Vide etiam sub cz. Mediae et postremae Latinitatis vocabularium, quo eae continen- tur voces, quae apud DuCANGiUM et DiefenbachiUiM aut non aut aliter descriptae extant aut alio sensu usurpantur.* Abscosalia i. t;. absconsalia p. 7. Blasmu pag. 10, apud DVCANCJIUM «blasma». Cognosimentum ibid., itai. «0000- scimento». Camino, caminaui, camina pag. 16, apud Duc. «caminus», «caminum» i. e. «via», — «caminarius» z= «viator», «mercator», ital. «camminare», «cam- mino». Custura pag. 17, apud DlEF. «consu- tura», ital. «costura», vid. infra cho- stura. Despliceo, displicuj, displaci- mentum pag. 21, apud Duc. «dis- placentia», et apud Dief. «dispHcere», «displacere», ital. «spiacere» (dispia- cere). DenpingO pag. 21, cf. apud Dief. «depingere». Dispolio , cUspoliaui , dispolia pag. 22, cf. apud Duc. «despoliare», sed «dispolium», pl. «dispolia». Kstinsi in perf pag. 24, ital. «estinsi». Ksio «e.Keo» ibid. Espedicio pag. 25, cf. apud Duc. «espeditamentum». Espendo, — espensa ibid., cf. apud DlEF. «expendere», «expensa», ital. «speudere», «spesa». KcUSSO, eCUSatio ibid., apud Duc. «excussare». Kracturo in imp. (sic !), — fratura pag. 27, ital. «frattura». Fragellum i. q. «tlagellum» pag. 28, cf. «fragellare» in dialecto Januensi. GenufieSSO pag. 29, apud Duc. «ge- nuf!L;\us», ital. «genuliesso». Garbellus ibid., cf. apud Duc. «gar- bellare» i. q. «cribro succernere», «purgare». Guarnimentum ibki. apud Dlc. «gvarniamentum», ital. «guarnimento». Graytaroria ibid. Honero pag. 30, cf. apud Duc. «ho- nera«. HodoratuS ibid. «odoYatus». Intiatura ibid., ital. «enfiatura». Lusinga pag. 34, ital. «lusinga». LanpUS pag. 35, «lampas». '■' In hoc vocabulario voces non ordine alphabetico, sed uti in cod, leguntur, secundum paginarum- tenorem digestae sunt. 24 3/0 Manleuatio pag. 35, apud Dlx. «ma- nulevatio», sed «manlevare» i. e. «fide- jubere». Mirun pag. 36, «mirum». Masticum ibid. «mastiche». Machino pag. 3;, cf. apud Dlx. «ma- chinatus» i. e. «fractus», «contusus». Montanea ibid., apud Dlx. «monta- nia » . Gragnora pag. 40, apud Duc. «grag- nola», ital. «gragnuola». Obsculo, obsculaui, obscula, — obsculum pag. 41, cf. apud Drc. «osculare» pro «osculari». Otriamentum pag. 42, cf. apud Duc. «otriare» i. e. «concedere», «permit- tere», vel «obtinere« et «impetrare» ex gallico otroier. Pundus p.ig. 43, «pondus». Proferta ibid., ital. «profferta». Perdimentum pag. 44, itai. «perdi- mento», cf. apud Duc. «perdita». Puntura ibid., ital. «puntura». Raxonj pag. 49, cf. apud Duc. «raso- rium», ital. «rasojo», vid. infra ra- sorius. Rigamentum ibid., apud Dief. «ri- gamen». Retifico ibid., cf. apud Duc. «retife.x». Seruicium pag. 53, «servlclus» apud Duc. Sonum pag. 54 pro «sonus». Sompnio, sompniauj, sompnia ibid., cf. apud Dl'C. «sompneia» et apud DiEF. «sompniare», — SOmp- nium ibid., quod voc. etiam apud DiEF. occurrit. Scritura pag. 55, cf. apud Duc. «scrituarius», ital. «scrittura». SpuatiU ibid., cf. «sputum». Scrolo, SCrolauj pag. 56, cf. apud Duc. «excrolare», ital. «scroUare». Siuoro^ sivorauj, siuora, — siuo- rellum ibid., cf. apud Duc. «sibu- lare», ital. «sibilare». Suferta ibid. Saltun pag. 58, i. q. «saltus». Tintor pag. 59, cf. apud Duc. «tin- toria». Tronituu ibid. Turpidum ibid., cf. apud Duc. «tur- pido». Torceo v. texeo pag. 60, cf. apud DlEF. «torcere». Tuscio, tusciuj, — tuscius ibid. Volia pag. 62 «volutatio». Oneste pag. 6g pro «honeste». Pauchum ibid.,apudDiEF. paucum. Prestiter ibid., cf. apud DlEF. «presto», ital. idem. Recie pag. 70, fortasse «ad modum retis». Retunde ibid., cf. apud Duc. «retun- dus». Cellum pag. y8, apud Duc. «celum». Prina pag. 82 «pruina». Rosata ibid., ital. «rugiada». Rassus pag. 84, cf. apud Duc. «rasum». BozUS pag. 84, i. q. «crudus». CotUS ibid., ital. «cotto». Abbedo pag. 86, pro «albedo». Curticia ibid., cf. apud. Duc. «cur- tare». TrauerSUS ibid., cf. apud DUC. «tra- versum». FrisCUS pag. 87, vid. apud DlEF. SichuS ibid., apud DlEF. «siccus». BahieatUS ibid., cf. apud Duc. «bal- neare». Veterus ibid., ital. «vetero» (vox an- tiqua). PrestUS ibid., cf. apud DlEF. «presto», cf. etiam prestiter. Deshgatum pag. 88, cf. apud Duc. «desligare». Mondus ibid., ital. «mondo». .3/1 PocllUS ibid. «locus acclivus», «campus intcr montesi). FoSSatUS ibid., cf. apud Duc. «fossa- tum». Fangun ibid., cf. apud Duc. «fani,^a», «fangusii, ital. «fango». Rumcnta in sign. terrae pag. 89, cf. apud Duc. «rumentumii, «rumentaii diverso sensu. Erbagium ibid. «pratum», cf. hanc ipsam glossam in sensu judiciario apud Duc. Fondus ibid., cf. apud Duc. «fondora». PratO pag. 90, cf. apud Duc. «pratoran, ital. «prato». Planura ibid., cf. apud Duc. «planu- riuniii, ital. «pianura». Carubius ibid., apud Duc. «carubiumii, «carubeus». MarpiuS ibid., i. q. «malleusii, vid. marcius. F^OXmu ibid., i. q. «fornaxii, vid. infra fosina. Sulfain' ibid., cf. apud DlEF. «sulfuri>, vid. sulfaru. Bancherius ibid., apud Duc. «ban- charius», ital. banchiere s. ban- chiero. Balancie ibid., apud Duc. «balanciaii. Papirun pag. 91, cf. apud DiEF. «pa- pirium». Pignate ibid., cf. apud Duc. «pigna- torius», ital. «pignatta», «pignatto», i. e. «olla». Cucharo ibid., apud Duc. «sucharum», ital. «zucchero». Gingalel ibid., apud Duc. «gingiber», ital. «gengiovo». Canella ibid., ital. «cannella», germ. zimmt. EndegO ibid., apud Duc. «endegus». EncenSO pag. 92, cf. apud Duc. "in- censerium», ital. «incenso». Ganofanj ibid., ital. «garofano», «ga- rofoloii, i. e. «caryophvllum». Fusti ibid., cf. apud Duc. «fustum». Mastic ibid., vid. masticum, apud DlEF. «mastiche». Bracile ibid. »lignum rubrum ad tin- gendum». Alume ibid., apud DlEF. «alumen», ital. «alume». Chadi . . ibid., cf. apud DiEF. «can- dire» pro «condire», ital. «candito». Bonbeciu ibid., apud Duc. «bombi- cinum». Titua ibid., apud Duc. «tutia». Mana ibid. pro «manna». SpicuS pag. 93 «spica nardi». Chibebe ibld., ital. «zlblbbo». Borana ibid. «borax» (borax aut mine- rale est, aut factitium). Cardomonio ibid., apud Dief. «car- domoniumi), ital. «cardamomo». Confeti ibid. «conditum subigendo» confectum», ital. «confettiii. Mortahs pag. 94, cf. apud DiEF. in novo glossario''' «mortaliolum ». ital. «mortajo». Piston ibid., ital. «pistone». Sedacius ibld. «cribrum», apud J_)lEF. «sedazius». BuSOre ibld. «pyxis», «arcula», apud Duc. «bussola», ital. «bussolotto». Sachetl ibid., apud Duc. «sachettus», ital. «sacchetto». Aloepaticu ibid. «medicamentum ex aloe confectum». Rosato ibid., apud ])uc. «rosatus», ital. «rosato». Bocelh ibid., apud Duc. «bocellus», Francofurti, ]^6j. 24' (ibocella», id est «lagena», gall. "bou- teille». Citoaia. ibid., ajDud Duc. «citocaria», herba, quae cito purgat ventrem. Cominum pag. 95, apud I^IEF. ..cu- minum», ital. «comino». Cenapio ibid., apud Duc. «senapium». Corallo ibid., apud Duc. et DiEF. «corallus», ital. «corallo». DragantO ibid., apud DlEF. «dragan- tum», ital. «dragante». Armoniaco ibid., cf. «armeniacum» i. e. malum armeniacum. Serapin' ibid., cf. apud Dief. «sera- pen». Ladano ibid., apud DlEF. «ladanum», ital. «ladano». Mumia ibid. genus quoddam antidoti. N. sarche i. e. nuces sarche ibid. «nuces Indiae». Oleum susima ibid. RecpXlQ ibid., gallice «reg-lisse». Sandalo ibid., apud Duc. «sandalum», ital. «sandalo». Smirra p. 96, cf. apud Duc. «smyrna», apud DlEF. in novo glossario «smirna», gr. aa-J pvr,:. Turbiti ibid., apud DlEF. in novo glos- sario turbit. Verderamo ibid., ital. «verderame». Specie ibid., apud Duc. et DlEF. « spe- cies», ital. «specie». Sulfaru ibid., apud Duc. «sulphurium», cf. sulfain'. Anquun(ze) ibid. «incus», ital. «an- cudine». Tenagie ibid., cf. apud Duc. «tenagla». Turchese ibid. «forceps». Latonum pag. 97, apud Duc. «lato- nus», Venet. «laton», quod Mediolani «loton» sonat. Curtcllum ibid., apud Duc. «curtel- lus», ital. «coltello». Fosina ibid., apud Duc. «fusina», i. e. «forna.x ad fusuram metallorum», cf. supra «fo.xinu». Mantexi ibid. «follis», ital. «mantice». Buffeti ibid., apud Duc. «bufetum» i. e. «abacusi», ital. «butfetto». Carbonum ibid. «carbo». Lauello ibid., apud Duc. «lavellum», «lavellus», ital. «lavello». AqUUS ibid., apud Duc. «aqus» i. e. «acus». Dial ibid., apud Duc. «digitale», ital. «ditale». Aei^nine ibid., vid. «ai/ninus». Vulpe ibid., ital. «volpe». Vai ibid., apud Duc. «vairus», «vairum». Scoyroh ibid. «sciurus» (varietas nigra). Zebehn pag. 98 «mustela zibellina», apud Duc. «zebelinus». Martori ibid. «mustela martes», apud Duc. «martures», cf. apud DlEF. in novo glossario «martarus», ital. «mar- tora». Foyne ibid. «mustela foina», cf. apud Dcc. «foini» i. e. «pelles mustelinae». Lupi ceruerij «felis lyn.x», cf. apud Duc. «lupa cervalis». Vulpe de are ibid. «canis Corsac» (nomen kirghisicum). Gati pauh ibid. Gati Spuci ibid. «ihis». MoticiQ ibid. (respondens glossa cum. eric pantheram significare videtur). .iVfayto ibid., cf, apud Duc. «affa». Ermehnus ibid. «mustela erminea». Pena ibid., vid. apud Duc. «idem, ni fallor, quod pelhcia». Pichu ibid. «uhia». Burdu ibid., apud Duc. «burdus» i. e. «sutor vestiarius». Butana p. 99 «nodus», ital. «bottone». Bachairanj ibid. genus panni cras- sioris. 37^ T^CSna ilji;n), ital. ((sohni. Becunie ibid., cf. apud DiC. <(bccuna», «bccuncs»), vid. bcCllS. Monta.ninC ibid., apud Duc. ((mon- tnnina», cf. ital. «montone», vid. monton. Stiuali ibid., ital. stivalc, cf. infra stiuales. ArP^ortre ibid. «pars posterior calcci», cf. infra algorgC. AuanpC ibid. «pars anterior calcei» (avan pe). Asia ibid., cf. apud Duc. «acia». Manayra pag. loo, apud Duc. «ma- nara», «manaria». Vcrina ibid. «terebra». Marcius ibid., apud Duc. (cmartus», ital. «martello», cf. marpius. ConpaSSUS ibid., ital. «compasso». Yona ibid. «instrumentum, quo fabri lis^narii radunt vel laevigant». Macia ibid., gallice «maillet», cf. ital. «macia». Rasorius ibib., cf. apud Duc. «raso- rium», vid. supra rOXOriJ. SpegiuS ibid., apud DlEF. «speculum», ital. «specchio». Lanccta ibid., apud Duc. (danceola», itnl. «lanciuola». Manoale pag. lOi, apud Duc. ((mn- nuale». Atrementum ibid., cf. apud Duc. «atrementarium». Ponzon' ibid., cf. apud Duc. ((ponzo- nare», ital. «ponzare». Tenperatorium ibid., cf. apud Duc «temperare» i. e. «scalpere», — «tem- perat» — yXJ-f:; /.iXaaov, ital. «tempe- rino». Catreda ibid. pro «cathedra». Spatius ibid., cf. npud Duc. «spa- tharius». Pomeleius ibid., vid. «pomcllus». Ccnsarius ibid., cf. npud 1)1 c.: «Stat. Gcnucns. lib. 6. cnp. 17 : De Censa- riis ct corum ofticio». Capelerius ibid., ital. «cnppellnjo». Curtelerius ii)id., vid. supm cur- tellum. Sapa pag". 102, apud Duc. «sappa» i. e. «muri fundamentorum effossio», — «saparare». Chazola ibid., cf. apud Duc et DlEF. «casula», ital. «casella», cf. etiain apud Duc «cazola». Maton ibid., apud Duc «matonus», ital. «mattone», cf. infra matonj. Cholor ibid. «color». Penellli ibid., ital. «pennello». Colla ibid., apud Duc «cola», gr.-z/jXkcL. Stecha ibid., cf. apudDuc «stechata», ital. «stecca», «steccata». Scupa pag. 103, cf. apud DlRF. «scoba», apud Duc «scopa», ital. idem. Furatia ibid., cf. apud Duc «fogascia», ital. «focaccia» (hung. pogacsa). Radis ibid. «radix». F^rexeterius ibid. «spiculorum fabri- cator». Tesitor ibid. «textor», ital. «tessitore». Tugularius ibid. ((joculator», cf. apud Duc «jocularis», «joculnrius». TanburluS ibid., cf. apud DUC «tam- bor», galL «tambour». Caramella ibid. «bucina». Nachara pag. 104, npud DUC «na- cara» tympani specics, ital. «nac- chera». Gazayra ibid. «delectnmcntum». IBeffa ibid. «jocus», ital. «beffn», «beffe», e. g. in hoc proverbio : «a chi tocca il danno, non mancano lc bcffe», cf. etiam «buffn». 374 Gabon ibid., cf. apud Duc. «gabeo» i. e. «homo jocosus». Rofiana ibid., cf. apud Dlx. «rufiana». ital. «ruffiana», vid. infra rofian. Imperatris ibid. «imperatrix)). ScrauUS | ibid., apud Drc «sclavus», Scraua j ital. «schiavo». Caparrum pa^-. io6, apud Drc. «ca- parra», ital. idem. Canauu ibid., cf. apud Dlc. «canava». CamutU ibid., cf. apud Drc. «camuz- zum». DugUS ibid. «noctua», ital. «dugo». Fustaney ibid., cf. apud Duc. «fus- tana», «fustanium». NachuS ibid. «herba moschata», cf. apud Duc. «nachum». NasiciuS pag. 107 «vestis serica auro te.xta». Risun ibid., apud Duc. «risus», apud DlEF. «risum». Stamega ibid. «vellus», cf. apud Duc. «stamegna», oall. «etamine». Scamandio ibid. fortasse «caseus siccus». Pialon ibid., ital. «piallone». Tornay ibid., ital «tornio» s. «torno» i. e. «tornus». Sandenis ibid. fortasse ital. «sandale», «sandaloD. Saye Canis ibid. fortasse ital. «saica» i. e. «lembus» (hun.o-. sajka). Tella ibid. «tela», — tella de Cap ibid., — tella Astexane ibid. (Asti), — tella Ostume ibid. (Ostuni). VellutUS pag. 108, apud Duc. «velu- tus», ital. «vclluto». CamOCatuS ibid. «pannus Damasce- nus», hung. kamuka. Tasta ibid., ital. idem. Cremixi ibid., cf. apud Duc. «creme- -xile». Gamelin ibid. «fuscus». Afiori ibid. «vermiculatus», cf. ital. «affiorato». Tela fabriane ibid., cum. et pers. aracli, - — tela crue ibid.,cf. apud Duc. «crude». Robm ibid., apud Dlx. «robinus». Balaxius ibid., cf. apud Duc. «ba- lascus». Smeradus pag. 109, cf. apud Duc. «smeraldus». Diamante ibid., apud Duc. «diaman- tes», ital. «diamante». Unicum ibid pro «unicum» i. e. sunio». Topatiun ibid., apud Duc. «topa- sium». Tin"cheyse ibid., apud Duc. «turche- sius», ital. «turchese». Jaspidun ibid., apud DiEF. «iaspis», ital. «jaspide». Sardoniu ibid., cf. apud DiEF. «sar- dis», «sardius», «sardus», ital. «sar- donico». Calcedoriu ibid., cf. apud DlEF. «cal- cedonius». Amatista ibid., apud Duc. «amathis- tus», ital. «amatista». Melon'pag. iio «mala». Celabrum pag. m «cerebrum», ital. «celabro» (antiqua vox). Forcella ibid., ital. idem. FigatUS ibid., apud Duc. «fegatum». Pulmon' ibid., apud DlEF. «pulmo», «pulmon», ital. «polmone». Budellum ibid., apud Duc. «budellus», ital. obudello». Veletrun pag. 112 «membrum virile». Testiculum ibid., apud DlEF. «testi- culus», ital. «testicolo». Petenigiu ibid. BrachiuS ibid., apud Duc. «brachium». Brion' ibid. «ossum clunium". PulciuS ibid. «pulsus». 375 Po(l(?S ibid. (i]iodcx». Cosia pag. 11,5, 'ipiitl Duc. «cossiaii, ital. «coscia». Gailigia ibid. «cubitus». (jratis pe(_lis ibid., cf. apud Drp.i-. «cratis». ChalchaneUS ibid., apud Dief. «cal- caneus». Solor pag. 114 «soror». TenerilS ibid. «gener», ital. «genero». Nora ibid. «nurus». InginioxUS pag. 115, apud Duc. «in- geniosus». PrestuS ibid., cf. apud DlEF. «presto», ital. idem. Destrus pag. 116, cf. apud Duc. «de.x- trus», «destrus», ital. «destro». Senes ibid. pro «senex». Mentecatus ibld., ital. «me^^tecatto». TicfnoSSUS ibid,, apudDlEF.«tignosus». Guercius ibid., ital. «guercio». Auogulus ibid., apud Duc. «avoculus». RangUS pag. 117, ital. «ranco». MuSUS ibid. «nasutus», cf. apud Duc. «musum», «musus», ital. «muso». CrastatuS ibid. pro «castratus». Rofian ibid. «scortator», vid. supra rofiana. RogOSUS ibid. «rugosus». Dispositus ibid., fortasse pro «indis- positus» vel «male dispositus» scriptum. Gibbus ibid., apud Duc. «gibbosus.. VanaglorioSSUS ibid., apudDuc. «va- nagloriosus». InicUS ibid. pro «iniquus», ital. «iniquo». Curpabilis ibid. pro «culpabiHs». Gaibus ibid. «extraneus», cf. arab. gharib. Bellun pag. 118 pro «bellum». Insegna ibid., cf., apud Duc. «insigna» i. e. «vexillum». Guayta ibid., cf. apud Duc. «gaita» i. e. «excubiae», «vigib). KrexctUS il)id.,vid. in vocabulario cum. suIj voc. sirdac. Coyracia ibid., cf. apud Duc. «cui- rena», «cuirenia» i. e. «thorax bubali corio sine manicis», cf. etiam «cura- cia», «curazia», ital. «corazza». Colaretu ibid., cf. apud Duc. «colla- retus» ornamentum colli. Cervelera ibid., apud Duc. «cervella», «cervelleria» cassidis species, quae su- perioris capitis partem operit, ital. «cervelliera». Coyretu ibid. «vestis militaris ex anu- lis ferreis conserta», cf. COyraCia. Seichere ibid. «lorica». Spata ibid., apud Duc. «spatha», ital. «spada». Gra(diuS ibid. pro «gladius». Krezia ibid. «sagitta», ital. «freccia». Lanzia ibid., apud Duc. «lancea». Paretis pag. 119 pro «paries», ital. «parete». Chanchauus ibid., vid. in vocabulario pers. sub voce banucsa. AgUtUS ibid., apud Duc. «acutus» i. e. «clavus». Lectuin ibid. pro «lectus». Penna ibid. «vestls pelHcea». Pomellus ibid. «nodus», quod ad for- mam, cf. ital. «pomello». Chostura ibid., apud Duc. «custuria», ital. «costura», vid. supra CUStura. Septa ibid., apud Duc. «setta», ital. «seta». Colupna ibid., cf. apud Duc. «colum- pniatus» columnis exornatus. Matonj ibid., vid. matou. XectUS ibid. pro «tectum». Balcon' ibid., cf. apud Duc. «balco- nes» et «balconum». AxmixiU ibid. «vestimentum« (.^ cf. camisium»). CamiXia ibid. «camisia». 3/6 BraS^a ibid., cf. apud Duc. «bracae». Corigia ibid. «corrigia». Scarsella ibid., ital. idem «crumena». Fazolun pag-. 121, apud Drc. «fazo- letum», ital. «fazzoletto». Patava}^ ibid. Stiuales ibid., cf. supra stiuale. Algoro^e ibid., cf. supra argorge. Stralera ibid., «fascia cruralis». Besatie ibid., cf. apud Duc. «besaccia», «besacia» mantica duas habcns peras, ital. «bisaccia». Vezia ibid. «tubus». Brageius ibid. «adstrictorium lorum caligarum», cf. apud Duc. «brag^e- rium», vid. supra braga. ParaSO ibid., ital. «parasole». Copa^ ibid., cf. apud Duc. «coperta». Stregia pag-. 122 «strigilis ferrea, qua equum radunt», ital. «stregghia». CapistrUS ibid. «capistrum». Brilla ibid., apud Duc. «briHa» ha- bena, ital. «briglia». P'finelli ibid., cf. apud Duc. «perii- nelH». Trauce ibid., cf. apud Duc. «traucis». Redena ibid. «habena», cf. apud Duc. «reda», ital. «redina», cum. tlXgm. GrupUS ibid., cf. apud Duc. ogroppus». Pola ibid. «fimbria», «fibra». Arzonu ibid., apud Duc. «arzonus» equestris sellae arcus. vStreve ibid.. apud Duc. «streva» sta- pes, quo quis in equum tollitur. Ardiiomis ibid. (dingula fibulae», ital. «ardigHone». Posna ibid. «postilena». Bastun ibid., cf. apud Duc. «bastum» cHteHae. Torcius pag. 123, apud Duc. «torcia», ital. idem. Straponta ibid. culcitrae species, ital. «strapunto». Cosin ibid., apud Duc. «cosinium». Lenteamina ibid. «Hntea». Culter ibid. «lodix». Sclavina ibid. species lodicis grossa. Tapitum ibid., cf. apud Duc. «tape- tum». Fiela ibid. «fiola». CiatUS ibid. «cyathus». Mesinaba ibid., fortasse idem, quod ital. «mezzina» urccus. Tefania pag. 124 «discus», cf. ital. «tafferia». Cazia ibid., cf. apud Duc. «capsa». Plgnata ibid. «vas coquinarium», ital «pignatta». Bradale ibid. «tripus». Tianus ibid. «vas grande Hgneum», cf. apud Duc. «tj-na», «tina». Fogorarius ibid., cf. apud Duc. «fo- culare», ital. «focolare». Cinere pag. 125, apud Duc. «ciner», ital. «cenere». Ranpm' ibid. «uncus», ital. «rampino». respondens tamen glossa pers. trul- lam significat. Taliatoius ibid. «discus», cf. «talia» apud Duc. Scortia ibid., cf. apud Duc. «scorcium» corte.x. Celexia ibid., apud Duc. «cerasia», «ceresum», ital. «ciriegia», «ciHegia». Poius ibid. «pirum». Po. cogognum ibid., pirum co- COmum in Hnea sequenti «malum cydonium», «pirum cydon». Soseyna ibid. «prunum», cf. olcum SUSima, fortasse vox pers. Xaauc^. MlsmiS pag. 126 «malum Armeniacum», ar. mismisun. Zebibum ibid., ital. «zibibbo». Datillum ibid., ital. «dattero». 111 Amindllla ibiV/// pag. XXXIX. XL. .S7(?//!. de Gydrfds pag. xxv. Liii. Lilius Gyraldus pag. iv. Gyula du.\- pag. xxix. 3«! /fdltoinis paL^. xii. /faiiiincr Purgsfan (JdJuriiiics lih. baro (k) pa.c;-. XXIV. I.XXXIX. ffaiii:, pag. LXViii. Har/cavy pag. LXXii. LXXiil. LXXiv. Enier. Heiiszlmann pag. xxxviii. Herodohts pag. xxxviii. LVi. lix. lx. LXI. Hindoglu pag. xcii. Petr. Hispatius pag. v. Hoiiicrus pag. vii. Hoiioriiis IV. pag. Li. Lil. Q. Horatius Ftaccus pag. v. Horiiiayr Hortenburg (hsLVo) pag. Lxxxi. Attitius Hoi tis pag. Vll. /"^/r. Horvdt pag. x. xxix. Pautus Hunfatvy pag. xxv. LX. LXii. LXXXI. LXXXIlI. LXXXIV. Htirz pag. Liv. Jaiiiuto pag. LiV. Japza ibid. y<()/z Lasta pag. Lxxiv. Lxxxi. ^<^« Fostan pag. LXiii. 7''''/^. Jerney pag. xxv. xxxvi. xxxviii. XXXIX. XLIII. XLIV. XLV. XLVI. XLVIII. LI. LII. LV. LVII. Lxi:*:. LXXXI. Lxxxn. Jfiarcassius pag. LXii. Abbas JoacJiiiiius pag. iv. Joannes diaconus pag. LXV. Jordanis pag. Lxii. L. LXXV. Joscpfius rex Chasariae pag. LXXll. Josepfius ben Gorion fjosippon) pag. LXXII. LXXIII. LXXIV. Jsofi pag. Llli. Jstvdnji pag. XLll. y/^^ pag. Llll. Frater Jtcliamts pag. XL. XLi. Lxxvi. LXXXI. LXXXII. Justinus pag. LVI. LXVll. Juvenatis pag. xxxviil. JwacJian pag. Liv. Vinc^ Kadlul)J<:o pag. LXIX. KaJJien pag. Liv. Kara Attufean pag. xcvi. Karach.inuni pag. i.iv. KarJa ibid. Kazvini pag. Lxv. i xxiii. i.xxiv. lxxv. Keldecfi pag. i.iii. KesJceiie pag. Liv. Keyan ibid. Kiepert pag. i.viii. LX. LXlii. Lxix. 7/^/. KlaprotJi pag. XIV— xxvil. pag. XXXIV. XXXV. LXIV. LXXXVIII. XCIX. C. CXIV. CXVII. CXXI. CXXIX. Ferd. Knauz pag. XV. ^«^. Koltar pag. IX. xiii. Principissa Kottzoff Alassatsky (Dora d'Istria) pag. Xlll. RJieinJi. KoJiJer pag. LXIX. Kucfimeg pag. liii. Kumcfieg ibid. Kunife pag. Lxxiv. Kurnian pag. i.iv. Kutfien dux Cumanorum pag. XXIX. XXX. XLl. LIII. LXXXl. fvystre pag. Liv. Sanc. Ladislaus pag. xi. xxx. xxxvi. XLI. LXXVIII, Ladislaus IV. rex Hung. pag. xxxiv. LI. LXXXI. Larzan pag. Liv. Laurentius de villa Bylok pag. xxix. Leibnitius pag. viil. ix. XLii. LeleweJ pag. Lxxxvi. Ltidovicus I. rex Hung. pag. LXV. Magar pag. Liv. ALangu pag. xxxviii. ALangutati pag. XV. HLantJiuJa pag. Llii. JHaria regina Hung pag. LV. Maria Tfieresia regina Hung. pag. IX. XLIII. 382 Martialis pag. xxxviil. Marfifiez pag. Lxxxvi. Masudi pag. Lxxvi. Matthias Corvinus rex Hung. pag. Lxiv. LXXXVI. Mena/it pag. xxviii. JMeiiinski pag. xcii. Mencken pag. XLli. Mesrop pag. Lxxi. Loni. Alichele pag. ii. Fr. Aliklosich pag. xxxil. MirchoTid pag. LXl. Lxxiv. Mokzun pag. LIV. iv-. Molino pag. ii. ill. iv. Fr. Moresifii pag. ii. iv. Mordtmann pag. LXi. LXXi. jMortu7ius pag. LV. Moses Choretiensis pag. LXXl. LXXXViii. Muhannnedus II. pag. Lxxxv. Muratori pag. Lxix. ^-i^. Mussafia pag. cxxii. cxxiii. Max. Milller pag. xxv. y«/^. Xani pag. ill. NapoIeo7ius I. imp. pag. xiv. Crtr. 7v'. Xeu/7ia7iti pag. xxiv. xxv. At?^ du.x de Sudal pag. Lxxxii. Noghai dux pag. xxxv. Hyaci/ithus Od/yjva/isius pag. LXXIX. Oghuz pag. LXili. Oghuzalpes ibid. r/?. D'Oksza ibid. AViC. Olahus pag. XX ix. Olaka pag. Liv. Olivieri pag. LXil. Oppert pag. Lxviii. Origenes pag. Lix. i^r. Ottrokocsi pag. xxv. dzbeg pag. xxxix. XL. yVzc. de Paganica pag. V. Parabuch nobilis cumanus pag. Liv. Fra Pascal de Victoria pag. Lxxxvi. Frater Paulus hung. pag. Lxxix. Ti-^/^. Pesaro pag. III. Rabb. Petachja pag. Lxvi. /v'. Petrarcha pag. ii— ix. xv. xxiv. XXV. XXVI. LXXXVIII. CXXVII. cxxix. Photius pag. LVii. Lxvii. Pistor pag. Lxxviii. Plancarpinus pag. xii. xxviii. xi.ii. LII. LXXXV. Pli/lius pag. LVII. LVIII. LIX. LX. LX LXIII. LXVIII. LXXIV. Poggius pag. VIII. Po/ttpejus Trogus pag. LVi. LXI. .■i. i^ i^o// pag. XXV. Georg. de P/y;>' pag. xi. xill. xxv. LXIV. LXXVIII. LXXIX. Priscus pag. xxx. Procopius pag. LXI. LXXill. Prosp. Aquita/ius pag. V. CI. PtoIc//iaeus pag. xill. LXiv. ixvii. Radevicus pag. Lxix. PadlopT ■ga.g. xxiii. LXix. xci. Radvd/iszky (B. baro de) pag. xxxix. Georg. Rawlinsoti pag. Lxviii. Odoricus Ray/ialdus pag. Lxxviii. Rei/iaud pag. xxxiii. Resideddi/i pag. LXiii. i.xxiv. Guid. Respi/tia/itcs pag. vi. Magister Roberfus pag. xxvili. Lxxix. Rob. Roeslerius p. xxv. lxxvii. lxxxvi. LXXXVII. xc. Rogerius pag. xii. XLi. Lxxxi. Rubruquisiics pag. xil. xxix. xxxv. XXXVIII. XXXIX. XL. LXXXV. Rubynus pag. LV. Sa^adia pag. LX. SaIo//ioti re.x Hung. pag. LXXVll. Salvi pag. XV. xvi. xxvi. Fr. Sa/isovi/ius pag. lll. Sbigneus pag. Lxx. 383 Gnin. ScJinft pag. XIV. XV. xxxvii. XXXVIII. Car. JitL Schrlkr pag. cxx. cxxi. ScJinuiiidtiter pag. xxxvi. XLI. Sigerius pag. vii. Sigisntu7idits rex Hung. pag. xi.l. XLii. Corit. De Siiiioni pag. vii. cxxil. Siiiatrokles pag. Lxvi. Magister Sixtus pag. LV. Spergilus Gainbellattts papiensis pag. vi. Stephantis II. pag. XLI. Stephantis V. pag. xxix. xxx. l.iv. Strabo pag. i.vi. LVii. LXi. i.xvii. Lxxiii. LXXIV. Stritterius pag. xxix. Svafophik princeps Kiewensis p. Lxxxiv. Stirgian nobilis cuman. pag. Lxxxv. Joh. Szegedi pag. Lxxxvi. Aron de Szilddy pag. xxx. XLi. Joh. Sylitzes pag. Lxvi. Taine dux pag. Lxxxv. Tastra pag. Liv. Tatdr pag. XLi. Teleki ("Josephtis comes de) pag. x. Gabriel Terbolcs pag. XLlll. L. Teridates pag'. Lix. Tescench pag. Llli. Jos. Teutschius pag. Lxxx. Theodoricui episc. pag. Lxxviii. Lxxix. LXXX. Thcophaites Byz. pag. LVII. LXVI. I.XVII. LXX. LXXI LXXIII. Theophylactus Simocatta pag. LXi. Lxii. LXIII. LXXI. Thoinas episc. pag. LXXix. Ihuniitann pag. ix. XLlll. Joh. de 'Thurocz pag. xxix. xxxvi. XLi. LI. LXXXI. LXXXV. Tiinon pag. l.xxxvi. Tiiiiur pag. LXXXIX. Toinasini c\)\sc. pag. i. iv. viii. ix.xv. XXVI. Turduh pag. Liv. 'Turtul pag. Liii. Tzetzes pag. Lix. 'Jos. Valentinelli pag. Vlli. xiv. Arin. Vdmberi pag. xxxvi. xxxvii. XXXIX. XLIir. XLV. XLVI. XLVII. XLVIII. XLIX. L. LXXXIX. XCVII. C. CV. CXII. Steph. Varro pag. ix. XLlli. Lxxxill. Joli. Veludo pag. xiv. Petrtis Vesconte pag. LXXXVI. Petr. Victorius pag. iv. Arn. de Villa Notia pag. v. P. Virgilius Maro pag. v. For. Ulntus abbas pag. ll. ili. v. viii. Uiiiul pag. Liv. Vsetioldus pag. Lxx. Vtillers pag. LXIX. Uz pag. Lxxxiii. Uzaeus pag. LXXXiil. Uzur dux pag. xxxiv. J. B. Weiss pag. LXXVll. Maur. Wickerhauser pag. Lxxxix. Zaduk pag. Liv. Zakaran ibid. Zanetti pag. i. xii. xiii. Zichy (comites) pag. LIII. Zokan pag. Liv. Ztiagan ibid. Zudak ibid. 384 INDEX NOMINUM PROPRIORUM, QUAE IN DUOBUS EXCURSIBUS EXHIBENTUR. Asclepiades pag. 236. Athenaeus ibid. Gah. de Bd/iiit pag. 2}^-/ . O. de Bdhttingk ibid. '■Jos. Budenz ibid. Aug. Gis. Busbequius pag. 239 — 244. Carulus Mag. pag. 243. Pav. de Courteille ibid. Daniet proph. pag. 236. Diodoriis ibid. Jac. Griniin pag. 242. Haupt pag. 241. Molla Iszha/c pag. 237. Massinann pag»". 241 — 243. yi?^. Moindr pag. 244. Oedipus rex pag. 236. Procopius pag. 244. Rad/off pag. 237. Ci-zr. '7?^/. Sc/iroer pag. 241 — 243. Siinson judex Israelitarum pag. 236. Sop/ioc/cs ibid. ADDENDA ET CORRIGENDA. PROLEGOMENA. Pag. xiii, lin. i^ pro Ptolomaei lege : Ptolemaei. Pag. XV, lin. ultima pro indulguit lege : indulsit. Pag. XXIX, post lin. 5 adde : cl. GuiL- JELMUS SCHOTT de origine voc. cha- gan ita opinatus est : DasWort f/'c?'ycA-'/, chaghari (woraus kdaii, chanj habe ich in Zusatzen und Berichtigungen zu meiner Abhandlung iiber das finnisch- tatarische Sprachengeschlecht (Monats- bcricht der Berl. Akademie von 185 1, S. 439) vermuthungsweise auf einc Wurzcl des Spaltens, Trennens zuriick- gefiihrt, da diese Wurzel auch schhch- ten , entscheiden bedeutet, und die Haupthnge der tatarischen Volker nach oberstem Richteramt benannt sein konnten» (vid. Z. d. D. M. G. tom. XXXIII, fasc. III, pag. 541). Pag. XLI, lin. 25 pro eccelsiasticarum lege : ecclesiasticarum. Pag. XLV, lin. ult. pro vcrro lege : vero. Pag. XLVIII, lin. 6 pro cumanicam lege : turcicam. Pag.LVl, innota.Hn.paenuk. proMElNCKE lege : Meineke. Pag. LVll, lin. 7 pro 'rHEOPHANUS lege : Theophanes. Pag. LXlii, Hn. 5 post «nominabant» adde: Rabb. autem Kapsali (natus 1490, obiit circa annum 1550) in suis chro- nicis etiam Hungaros «Ugri» Hunga- riamque «Ugriam» nominabat, vid. dr. Sam. Kohn dissert. ,,Heber kiUfor- rdsok" etc. (Tort. tdr, anno 1880, fasc. I, pag. 113), — lin. 21 post «di- citur» adde : Cl. Vamrery in disserta- tione «Die Sprache der Turkomanen und der Diwan Machdumkuhs» de Turcomanis ita scripsit : Die Jomuten und Goklens, Tschaudors und ImraiH's bewohnen allerdingsschon seit undenk- lichen Zeiten die Ostkiisten des Kaspi- sees, eben so wie Sariks, Salor und Kara Turkomanen schon unter den Samaniden, wohl nicht ihre heutigen Wohnsitze, aber das nur etwas ostli- cher liegende Steppengebiet zwischen Andchoi und Belch inne hatten ; auch der Umstand, dass dic zeitgenossischen Schriftsteller beide Abtheilungen mit dem Namen Guz oder Guzz bezeich- nen, spricht fur Stammgemeinschaft, CODEX CUMANICUS. 386 doch ob dieses als unbandige Noma- den geschilderte Volk durch die eth- nischen Umg-estaltungen, welche die Islamisirung Centralasiens her\'orgeru- fen, in die nachsten Sandregionen des nordhchen Irans eingedrungen, oder ob es daselbst schon in der vorisla- mischen Periode ansassig war, lasst sich nicht sicher bestimmen (Z. d. D. M. G. tom. XXXIII, fasc. III, pag. 387, vid. etiam Nyelvt. Koz. tom. XV, fasc. I, pag. 2). Dialectus Tjrkoma- norum, uti in dissert. cit. cl. Vamhery luculenter demonstravit, magnam cum dialecto Selgukiensi similitudinem prae se fert, originalem tamen hujus dia- lecti indolem cumanicae similem fuisse ob causas allatas mihi persvasum est. Pag. LXIV, Un. 18 post «dicit» adde : Am.miaxus Makcellixus (nat. anno 330 post Ch.) libro XXXI historiarum «Chunorum.) mentioncm injecit (cap. VIll), ad hoc nomen Jo. AuG. Wag- XER in commentario annotavit : «nihil variant veteres Hbri.» POMPOXIUS Mela (chorographiam Claudio reg- nante annis 41—54 post Ch. scripsit) lib. I, cap. XIII, ita dicit : «interiora terrarum multae variaeque gentes ha- bitant, Gandari, Pariani, Bactri, Sub- siani, Pharmacotrophi, Chomarae, C/io- aiiia7ji, Ropanes, l^ahae super Sc}-- thas Scytharumque deserta» etc. Ncm- nulli vero codices loco Choamani «Comani» habent, sic cod. Paris. num. 4832, duo Vaticani, cod. Pragensis litt. P designatus. Parianos cum Par- nis vel Aparnis apud Ptolemaeum ean- dem significarc gentem eamque Ava- rorum esse certum est. Ammianus Marcellixus 1. scquenti Chionitas simul cum Eusenis memorat : '^Tatnsa- por refert ad regem, quod CoxSTAN- TIXUS pacem postulat precativam ; dumque ad Chionitas et Eusenos haec scripta mittuntur, in quorum conliniis agebat hiemem Sapor, tempus inter- stitit longum» (XVI, 9, 4). Cl. KlE- PERT Eusenos illos cum U-siiin s. U-siin scriptorum sinensium eandem csse gentem asserit (cf. etiam nomen Ho-su, de quo paulo infra mentio erit), quod nomen sane cum Uzorum idem est. Apud Kazakos hujus nominis ve- stigium adhuc viget, una enim eorum tribus eaque major Ueisiin nominatur. AM^riAXUS Marcellixus in sequen- tibus dicit Sapurem II. cum Chionitis foedus fecisse eosque in oppugnatione urbis Amidae egregios habuisse so- cios : «rex cum Chionitis et Gelanis (? male ssriptum pro Eusenis) omnium acerrimis bellatoribus pignore icto so- cietatis rediturus ad sua, Tamsaporis scripta suscepit, pacem Romanum prin- cipem nuntiantis poscere precativam» (XVII. 5, i), — «Persae omnes mu- rorum ambitus obsidebant ; pars, quae orientem spectabat, Chionitis evenit ; meridiano lateri sunt desti- nati ; tractum servabant septentrionis Albani ; occidentali portae oppositi sunt Segestani, acerrimi omnium bel- latores» (XIX, 2, 3). Cl. Tomaschek libro «Centralasiatische Studien» in- scripto de nomine Chionitarum ita scripsit : «Dass die Chionitae kein anderes Volk sind als die Chunni, fljvvo'. der klassischen Autoren, die Xcojvv'. oderXojvv' desTHEOPHYLAKTOS, die Huna der Maha-bharata, und die Hiong-nu oder Hiiin-yo der sinischen Annalen, darf ebenfalls nicht bezweifelt werden ; aus den letzteren erfahren wir, dass die Nordliche Horde der Hunnen im fallrc 90 n. Chr. grosse 3«7 Nii'dcrla^H'n L-rhiclt und i^t'Z\vunL^cn wunli' westwarts zu zichcn ; das l.and, wclches sie fortan bewohnte, hiess Yue- pan {v^]. tiirk. (j^LjLj yaban «desert, plaine vastc ct non cullivccn) und er- strcckte sich von dem Flusse I-li (i. e. caAjI) bis zum Aral (.i^ens U-siun se- cundum scriptores sinenses prope flu- men I-li 1 abitabat). Weiter gci^en West war das Land der Yan-tsai' oder A-lan-na {\\Xy.v'y. oder 'AXajvo-. des PlOLEM.) und reichte bis Ta-Tsin oder an die Grenzen des romischen Rei- ches ; es enthielt «Sumpfe, die weder Ufer noch bestimmte Grenzen habeni>, und besass Stadte, welche von zahl- reichen Kaufleuten besucht wurden. Mit den A-lan-na kamen die Hun- nen in Conflict, und es heisst der Cen-yii der Hunnen habe den Konig A-lan-na getodtet. Ammian und die abendlandischen Chronisten gedenken der Hunnen erst seit 375, und berich- ten als abgeschlossene Thatsache, dass die Hunnen «pervasis Alanorum regionibus» dies Volk sich untcrwor- fen und zur Waffengenossenschaft ge- bracht hatten ; dass diese Thatsache schon lange vorher eingetreten war, schHessen wir daraus, das bereits Ptolemaeus in bedeutungsvoller Nachbarschaft der europaischen Ala- nen die \oij'/o'. anfiihrt, wiihrend die Weltkarte des AuGU.STUS die Hunnen noch in ihren alten innerasiatischen W^ohnsitzen angesetzt hatte (Chunni Scythae bei JuL. Honorius und Ethi- CUS ; vgl. Orosius II p. 21 Hav. : «a fontibus Ottorogorrae usque ad ci- vitatem Ottorogorram inter ChiiiDios Scythas et Gandaridas mons Cauca- sus»). Gewiss wird sich die Hunnen- macht auch siidwarts, gegen Khwa- rizni und Soghd, sicghaft geaussert haben. l^cwcis hiefiir die Thatsache, dass sowohl die Ephthaliten iiberein- stimmend Hunnen genannt werden, als auch bci Cosiiias jene Indoskythen, welche nach deiu Yue-ti das Indus- gebiet besassen. Vcm dcn Hunnen- abtheilungen, gegen welche die Sas- sanidenkonige einigemalc mit Gliick, meist aber ungliickHch gekampft ha- ben, begegnen am haufigsten die Na- men Ouv/oi Kao'.ar|VO'! und OuvvoL KtoaptTai \ letztere fiihren diesen Namen entweder von ihrer turbanahn- Hchen Kopfbekleidung (•/.■oap'.;* rXkrjt fja^-.Xt/cb; ov za; Ttapav Hesych. ; hebr. keter, armen. khojr) oder etc» (Mar- TIALIS Parthos in versu seq. cpilea- tos» nominavit : «x\d Parthos procul ite Pileatos» (Lib. X. Epigram. 7) et ThurOCZI Cumanos pecuHares pileos gessisse diserte dicit : «Philippus Firmanus sedis apostoHcae legatus advenit, qui barbas radere, crines detrijncare, con- tra morcs Hungaricos et pileos Cuma- nicos, quorum usus in Hungaria iam in consuetudine habebatur, abiicere de- mandabat», vid. Chron. Hung. Part. II. Cap. LXXX). Vid. «Centralasiati- sche Studien» (Viennae, 1877), pars prima, pag. 91—94- Pa<'-. LXVII, Hn. 10 pro Ptolomaeus lege : Ptolemaeus. Pag. LXX, Hn. 24 pro Teophanks lege : Theophane'^;. Pag. LXXI, Hn. 10 pro Partorum lege : Parthorum. Pag. LXxni post «Nomenclaturam» adde : Harkavy pro trnTl formam D^lin habet, quod nomen Taurorum (Tajpo-.) esse dicit. 25- 388 Pag. LXXVII, lin. 27 pro Transsilvaniam lege : Transilvaniam. Pag. Lxxxiil, lin. I pro III lege : IV, — lin. 12 pro Transsilvania lege : Tran- silvania, — lin. z'^ post «passim» adde : In Hungaria etiam nomina Cumano- rum Ogguz, Oguz, Guz, Guze et GUZEY occurrebant, quarum formarum prima jam in litteris regis GliZAE II de anno 1151 allegatur : «Heynricus comes curialis dispensatorem Abbatis nomine Ogguz accessiri fecit et illum comminando, ut iussui Regis satisfa- ceret, misit» (Codex diplom. Arpadia- nus continuatus. Pestini, 1860. Tom. I, pag. 61). Forma Oguz in litteris regis Stephani V. de anno 1272, die 21 IMartii occurrit, vid. locum litt. se- quentem : «Contulimus eciam quandam terram sepedicto monasterio(deChuth), Oguz uduornici nostri in Strigonio, prope sanctum Michaelem existentem, cum uineis et terris arabilibus, quas idem Oguz possidebat» (Monumenta ecclesiae Strigoniensis. Strigonii, 1874. Tom. I. pag. 594). Formae tandem Guz, GuzE et GuZEY in litteris regis Andreae II. de anno 1211 extant, quibus monasteriumTihanyiense funda- vit, vid. locum litterarum sequentem : «Uduornici de Mortus hij sunt filii Ka- rachun, Pota cum liliis suis, Thomud et fihi eius, Guz, Beke et frater Thomud» etc. (Cod. dipl. Arp. cont. Tom. I, pag. 119). Formae GuzE et GuzEY in his litteris paulo infra allegantur. — Scrip- tores sinenses gentem Guzzorum Ho-su nominabant. Pag. LXXXIV, lin. 17 post «viget» adde : Nomen Jassonum cl. Tomaschkk in libro supra citato cum Ephthahtarum idem esse recte opinatus est de hac re ita scribens : «Wir wollen uns hier nicht in weitlauhgen Untersuchungen ergehen, welche von den iiberUeferten Namensformen, ob arab. Haital (pl. Hayatila), oder armen. Hephthal, The- tal , oder byzant. 'Ivi0a)a-a'. AjjoeAo', oder sin. Ye-tha, Yi-ta, Ye-yi-ta, I-ta den Vorzug verdiene und was dann die urspriingliche Bedeutung gewesen sei, wir konnen aber nicht verhehlen, dass uns alle diese Formen wie eine Erweiterung, eine voUere Aussprache des alteren Yue-ti oder 'laito'. vorkom- men, und dass nichts wider die An- nahme spricht, dieser alte Name sei auf die neuere Schichte der Hunnen iibergegangen, wie denn auch die si- nischen Annalen bemerken «les Ye-tha sont de la race des grands Yuei-si» (Nouv. mel. asiat. I, p. 240, 243). Vid. Centralasiatische Studien, I, pag. 94> 95- Pag. Lxxxvil, lin. 2^ pro armenicam lege : armeniacam. Pag. LXXXIX, lin. 17 pro selgukienis lege : selgukiensis. Pag. xc, lin. 16 pro soIHcite lege : soli- cite. Pag. XCVI, lin. 14 pro praecedem lege : praecedentem. Pag. XCVII, lin. 26 pro h lege : ch. Pag. XCVlil, lin. 12 et 18 pro —. lege : ^. Pag. cxiv, lin. 29 post «(pag. 151)» adde: Vide etiam textum symboH Nicaeni cumanicum. Pag. cxvil, lin. antepenult. pro -^^j^^ Pag. cxix, lin. 24 pro zoncki lege : zonchi. Pag. cxxiv, lin. 19 pro literarum lege : litterarum. Pag. CXXVI, lin. 6 pro maximum lege : maximam. 389 Pag, CXXIX, lin. 19 pro papai^^iUi U'ge : Pag- CXXX, nota i pro ni'gligentim lcge psittaci, — lin. 21 pro proI:)and lege : ncgligentiam. probandi. CODEX CUMANICUS. Pag. ], lin. ^ pro utin lege : utina. Pag. 12, in col. cum. pro secundo 3 lege : 4. Pag. 13, in nota 5 pro usurpator lege : usurpatur. Pag. 18, in nota 4 pro praecedendi lege : praecedenti. Pag. 25, in nota 3 pro executio lege : excutio. Pag. ;^2, in note 3 post «or» punctum po- nendum est. Pag. ^^, lin. 17, 18, 19 pro iiiecosfer,,, costen, becost lege : inecofteii, coften, becoff. Pag. 38, in nota 2 pro fonnatum lege : formata, — in nota 6 praep. «cum» delenda est. Pag. 48, in nota 3 pro ocurrere leg^e : occurrere. Pag. 49, in nota 5 voc. «pro oaspas aut forte» — delenda sunt. Pag. 55, in nota i pro fuisset lege : erat. Pag. 58, in nota 2 «praep. cum et lin. 7 (sic !)» — delenda sunt. Pag. 59, in nota i pro littera lege : lit- teram. Pag. 64, in nota 2 pro C/f i^^)y^ l^^fte : Pag. 6g, lin. 2 columnae lat. pro omnio lege : omnino. Pag. 73, lin. I col. lat. pro gto lege : gto. Pag. 75, in col. cuman. pro eyger lege : eygir. Pag. 81, lin. I co. pers. pro rc/(^«/ lege : rabio. Pag. 82 in continuatione notae praec. pag. pro gilar lege : gtar. Pag. 83, in c(^l. cum. pro tertio <://c//lege: cat. Pag. 87, in nota 8 pro ses lege : tes. Pag. 92, lin. ult. pro inaciis lege : luacis. Pag. 94, in nota 6 pro C/^jf lege : w^j. Pag. 95 in col. cum. ordo vocabulorum a voc. choligian usque ad v. cJinlaf ita restituendus est, ut cJioIigian la- tino galanga, yag lat. oleum oliue, gulaf yage lat. oleum rosatum, cJiox yagi lat. oleum nucis, cJiuIaf lat. rosa respondeat. Pag. 99, lin. 4 pro bacJiiranj lege : ba- cJiairanJ. Pag. 102, in nota 12 pro cum lege : per. Pag. 104, in nota 4 post «vilis, e» — adde : , voc. pers. originis. Pag. 106, lin. II voc. jtz^v/ per errorem typographi e linea sequenti huc trans- latum est. Pag. 115, Hn. 8 post «pulcer» (sic !) de- lendum est. Pag. 116, in nota 11 pro touuc lege : touluc. Pag. 117, in nota 2 pro 3 lege : 2. Pag. 120, in nota 10 pro significa lege : significat. Pag. 127, lin. 9 pro refanum lege : ra- fanum. Pag. 131, lin. 2 in columna pers. et cum. pro nogJiuc lege : nogJiut. Pag. 139, in nota 4 pro Jcergusniesi lege : Jiorgusmesi, — in columna i, lin. 13 pro steft lege : steft. Pag. 140, lin. ultima pro papagallum lege : psittacum. 39« Pag. 141, in nota i pro eligete lege : eli- nota 3 pro sownc lege : snwnc, — gite, — pro lingva lege : lingua. — nota 14 pro 24 lege : 14. Pag. 143, in nota 8 post «ad similitudi- Pag. 165, lin. 2 pro keleleppem lege : nem» adde : cf. etiam pers. ULo «si- keleppeni. milis», silva. Paof. 14^, in nota in nota 10 pro sylva lege : 145, m nota 5 pro j-^'>-J lege : wAJiLj, in nota 14, pro v_a-Lu( lege : Pag. 146, in nota 14 pro extemitas lege : e.xtremitas. Pag. 148, in nota 8 pro ^vLmLaJjJ lege : Pag. 150, lin. 15 pro sylva lege : silva, — lin. 17 pro pingvedo lege : pin- guedo. Pag. 151, lin. II pro scriptum lege : scripta, — lin. 28 pro pingvedo lege : pinguedo, — lin. 31 siglum c delen- dum est. Pag. 152, in lin. paenult. pro mendosa lege : mendose, — in nota ante Vid. lege : i . Pag. 153, in lin. i pro impingvatur lege : Pag. 167, nota 18 pro Jasuchyn^- lege : Jazuchyng. Pag. 169, nota 10 adde : Ceterum abbre- viatura nie et «Messiam» significare potest, quod si ita esset, et abbrevia- tura praecedens loco idoneo e.xtaret, — nota 14 adde : Cstusni^s sagittin etiam meditationem de cruciatu Chrisit (nedan cstus tbsdi) significare potest, quo casu sequentes formae verbi loco tertiae pers. num. sing. mendose in num. plurali primae personae positae essent. Pag. 170, nota 11 pro langvidus lege : languidus. Pag. 171, nota 7 adde : vel fortasse tige- 7iek tage, kayseni ((corona spinis con- serta, quam» etc, quae interpretatio mihi alteri praeferenda esse videtur. Pai lin. pro ca/i lege : san. lin. 24 pro tit/ernie lege : tilernie. impinguatur, — lin. 10 pro impingvari P^&- ^/-V "o^a 4 pro distinguntur lege lege : impinguari. Pag. 155, lin. 15 post ((apparet» adde : Hoc aenigma sane zaTa Tr// cLptovctav dictum est, — lin. 25 pro derivatum lege : derivata. Pag. 156, lin. 7 pro pingvetdiunem lege : pinguetudinem, — lin. 2-1 post ,,ciktd" adde : Tentoria Turkomanorum nigri coloris cl. Vamp.erv in dissertatione distinguuntur. Pag. 176, lin. 4 pro q lege : q. Pag. 177, lin. 5 siglum 3 delendum est, — lin. 7 pro 2 lege : 3. Pag. 182, nota 7 pro cLo lege : cLof. Pag. 183, lin. 9 in columna dext. siti (?==sen) fortasse in conne.xu cum se- quentibus glossis job sdngd7icd legen- dum est. de hac gente, quam nuper edidit, P^g. 184, nota 2 pro aeterum lege : aeter- optime descripsit. Pag. 161, lin. 8 pro ganda lege : anda, — lin. 1 1 pro indus " leofe iutdus- Pag. 163, nota 2 pro denotatum lege : denotata. Pag. 164, nota i pro c)Lc\U) lege : CJLo\o, ^iUi^No et sequentia num. Pag. 185, nota 8 vocabula hujus notae delenda sunt. Pag. 186, nota 4 post (datinis» adde : ita e. g. in hymno Fortu7iati ((de passione Domini». 391 Pa<^-. 189, lin. 4 intcrpr(>tationis latinar pro pmisit lege : pmisit. Pao;. 197, nota 7 post vt>» ctc. dclendum est. Pat;-. 198, nota 3 pro ab les^e : de, — in eadem nota post Heiligeiistein adde : cf. etiam formam gichov pag-. 158. Pa_i;". 201, lin. 15 interpretationis latinae post «dei» (sic !), — post «fta» (sic ! pro factus) delenda sunt, tota i_tjitur interpretatio hujus strophae sequens est : «Ave mysterium ejus totum quae scivisti, quae Dei in te facta opera narrare scivisti, Apostolis scire fecisti». Pag. 203, lin. 2 strophae 3 pro soyur- gaiiiiiak lege : soyiirgaiiiak. Pag. 206, lin. I. pro bsin lege : bsiii. Pag. 207, lin. 8 textus cum. pro kniias lege : kuias. Pag. 208, lin. 5 pro haec lege : hae. Pag. 209, nota 5 pro sangvis lege : san- guis. Pag. 210, lin. 2 intcrpretationis lat. post «redemptos» (sic !) delendum est, — nota I pro lO*^}^ l^ffG : icJD «J. Pag. 211. nota 5 pro ^^waw* j" legc : (j«%J'. Pag. 214, nota 6 pro deminutivum et de- min. lege : diminutivum et dimin, — lin. 9 pro exstat lege : extat, — nota 7 pro sangvinem lcge : sanguinem, — post «interpretantur» adde : Ceterum haec dictio etiam «sanguine tuo pec- cata nostra lavemus!» significare po- test, vid. cag. ^LojJ, — nota 11 pro langvor lege : languor. Pag. 215, lin 6 pro sduncliidi\^%^e : soun- cJiiiii. Pag. 216, nota 14 post sdrga comma de- lendum est, — nota iG pro kuyo lcge : kuyov. In fine hujus notac addc : Ce- terum kertek etiam thalamum et kuyov sponsum significare potest, quo casu dictio kertek acmey esikini kuyov cikfi ad hunc moduni vcrtenda esset «tha- lami portam sponsus ne aperiens qui- dem exivit», cf. sequentem psalmi ver- sum : : nn^ Hnx-a-^:' t^ti^^h (19, s. 6), (]UO sol cum sponso com- paratur. Pag. 217, nota i post n kiiiiiid/c etc.n adde : vel fortasse tjag. ^LojLaj, uigur. jirinak. Pag. 220, lin. I pro inaniiiauganlar lege : inanniaganiar, — nota 8 pro yiang lege : Jcing. Pag. 223, lin. i[ cohnnnae sinistrae pro tdinir lege : tiinir. Pag. 225, nota 12 pro S«.iA3 lege : Sj-tt.»^, i. e. f^^. Pag. 226, nota 2 post «ut (l)u(min)osus» adde : vel quod mihi probabilius vidc- tur «utendus». Pag. 227, nota 12 pro dcsignatum lcge : designatam. Pag. 230, nota 2 post «ubcr» loco puncti comma legendum cst, — nota 6 pro schuftein legc : schuttcn, — nota 11 post ((inconstans» adde : , hung. sze/e- berdi, sze/eburdi. Pag. 233, Hn. 3 coiumnac ad dextram pro 44 lege 14, — nota 16 pro scriptua lege : scripta, — nota 17 pro caussa lege : causa, - nota 18 pro jLs lege : JU. 392 EXCURSUS PRIMUS. Pag. 2Ty'^ , lin. 26 pro Radlofii lege : Pag. 23Xs>- lege : p-^^- lege : c/iv'/. G* - Pag. 292 sub V. sayri pro >jLw lege : Pag. 294 sub V. sarhit pro 8«^.Uw lege : SoLu/, — sub V. seyr pro >jLw lege : Pag. 295 sub V. sir pro arcacanum lege : arcanum. Pag. 298 suh pesman bolurmen^xo ipid lege : ibid. Pag. 299 sub V. basmac pro caclaneum, lege : calcaneum — sub bavladi pro bavvlagil lege : bavlagil. Pag. 301 sub V. bicak pro dag. lege : pag., sub bis post 99, adde : biz scrip- tum pag. 226. Pag. 302 sub V. boyarmen pro pap. lege : pag., — sub bosaturmen pro bossatim perf. pag. 8 lege : bosatifn perf. ibid., bosattim idem pag. 8. Pag. 274 sub V. hawa pro tf«J6 lege : ^f.^. Pag. 303 pro bugolar lege : bv gvlar et Pag. 276 sub Jipkirrinie pro kbriirmen paulo infra pro bu lege : bv. lege : koriimen et pro vtwllet lege : Pag. 306 sub v. rustan pro ^^^^ " I ' vuvllef. lege : ^Laaw.j, — sub v. layh pro Pag. 280 pro yylmac lege : yylamac. dignns lege : dignus. Pag. 281, lin. I columnae sinis. ^xo yki Pag. 308 pro miaem lege : miaen. s _^ ^ lege:7X'//et pro 48 lege : 84. Pag. 311 sub v. a^nal lege : J^^c, Go 5 Pag. 282 pro ceryii lege : r^ry/. sub v. «r^oj-/ lege : y*-^, — sub Pag. 284 post faul pro tempestus lege : mearxem pro ^;tVjj)^f lege : ^d^.yj. s tempestas. Pag. 312 sub yrs lege : ,j*-^, — sub CODEX CUMANICUS. .394 oapas megirem lege : ^j^ksJS ^ Pag. 329 sub daffar lege : -JCiJ , sub oiia in line lege : oiAJaJ. o ^ Pag. 313 sub /^(7/- lege : iVy^. Pag. 315 sub cap lcge : .w^*^ , — sub card (idebitum» legc : ;j£iv», — sub calcni ar. delendum est. Pag. 316 sub ciesni lege : j«J, — sub cion ucin post iicin adde : mend. pro ciou, u. scriptum, — sub codrat lege : s^ c > s S Pag. 317 sub c//c?/ pro iai». lege : h^. Pag. 318 sub charahat pro mcretir.x lege : s c ' meretri.x, — sub charg lege : «-y^, — sub niechale?n pro pango lege : pungo. Pag. 319 sub chozak post chocac adde : Pag. Pag. 320 sub getmetchar lege : iootXi».. ..5 "^ Pag. 321 ^xxh go7tjs lege: jiy^ Pag. 2^2Ty sub hacin pro mendicus lege : medicus, — sub hatnta pro dispar lege : dispar. Pag. 324 sub jaiesan pro anulis lege : annulis. Pag. 325 sub justrua pro inquisito lege : inquisitio. Pag. 326 sub coiiu post v^^ adde : cf. Pag. 345 sub berun pro berun, meroem ciou, cui. lege: bertm merocfn. Pag. 327 sub tercA' legc : millennium. Pag- 347 «"b made post pag. iii, adde : Pag. 328 sub turp lcgc: ^yj, — sub ar., - sub w^s/Vm pro ^'y^, c|)-gji dacsur lege : *a*j. lege : |»j.^-oe, *(«-gJl. sub dilghia pro october lege : October. Pag. 330 sub dulab post «pag. 90» adde : j ^jf.tJ, quae vox in arabicam quoque linguam translata est. Pag. 331 sub df-ust in fine pro iutegritas lege : integritas, — sub fiaobat lege : s^ o ^ G o ^ iuaJ, sub nacas lege : (jij^", G c^ sub fiaps lege : (Jfi-o, — sub namax digar pro promeridianae lege : pome- ridianae. G 5 Pag. 332 sub ftoufna lege : 2U>>->. Go_, Pag. 2)2>}) sub fnafixet lege : Uv»-*, sub betiffwyos pro 27 lege : 37, — sub xarnaden lege : .jIcX^On. Pag. 334 sub saya pro ioLu/ lege : Xjl-u». Pag. 335 sub sabagh pro >.iJ:Vm) 'j-^i lege : ^ ■*;V.w) y^'. Pag. 336 sub siagiftgia/Xege: iw?Lsv.JUu, sub sifiatcdar pro cognito lege : cog- nitio. Pag. 337 sub sinidanj pro auditis lege : auditus. Pag. 339 sub zardauais pro zibelina lege : zibellina, — sub fnepandareffi ante imp. loco puncti comma legendum est. 395 Pag. 350 sul) valcaf unum cf. (IfU-ndum •^'ig'. 365 sub fak loco signi aequationis est. lege : germ. med. ae. Pag. 351 sub 7-amada?i post png. 81, Pag. t^']^ sub fosiiia pro foxinu lege : adde : ar. foxinu. Pag. 354 pro bbygdd lege : bbygde. Pag- 2)l?i sub rasorivs pro ibib. lege : Pag. 360 sub krimpis pro vacab. lege : ibid. vocab. Pag. 374 pro iiiiic^nii ibid lege : tinicim Pag. 364 sub .y/;/ pro war lege : ze'^^". ibid. INDEX NOMINUM PERSONARUM. Pag. 382 sub Plinio pro secundo LX lege : LXll. EDITIONES ACADEMI/E HUNGARIC^ MONUMENTA HUNGARI^ HISTORICA, PUBLICI lURIS FACIT SCIENTIARUM ACADEMI-iE HUNGARIC-